Adhyaya 5
विदुर-धृतराष्ट्रसंवादः (Vidura–Dhṛtarāṣṭra Dialogue on Rajadharma and Restitution)
Upa-parva: Vidura–Dhṛtarāṣṭra Nīti-saṃvāda (Counsel after the Pāṇḍavas enter the forest)
Vaiśaṃpāyana narrates that after the Pāṇḍavas enter the forest, Dhṛtarāṣṭra—internally afflicted—addresses Vidura, praising his impartiality and subtle knowledge of dharma and requesting guidance on what should be done and how the citizens might respond. Vidura replies with a doctrinal framing: the trivarga is rooted in dharma, and kingship itself is said to be dharma-rooted. He identifies the assembly’s lapse—dharma being violated through the dice episode led by Śakuni’s faction—and proposes a remedy: restore to the Pāṇḍavas what was wrongfully extracted, seek their satisfaction, and reduce the influence/humiliation associated with Śakuni’s role. Vidura warns that failure will lead to Kuru destruction, noting the martial capacities of Bhīma and Arjuna and the inevitability of escalation if grievance is left unaddressed. He further prescribes reconciliation gestures: Duryodhana and allies should approach the Pāṇḍavas with goodwill; reparative requests should be made (including addressing the offense involving Draupadī); and Dhṛtarāṣṭra should console and honor Yudhiṣṭhira, installing him in sovereignty to stabilize the realm. Dhṛtarāṣṭra responds that Vidura’s counsel does not enter his heart, suspects Vidura of prioritizing the Pāṇḍavas, asserts paternal partiality toward Duryodhana, and dismisses Vidura with harsh comparatives. The narration closes with Dhṛtarāṣṭra withdrawing into the inner chambers, while Vidura departs swiftly toward where the Pārthas reside.
Chapter Arc: वनवास की धूल और निर्वासन की चुप्पी के बीच पाण्डव सरस्वती–दृषद्वती–यमुना का सेवन करते हुए पश्चिम दिशा में वन-से-वन भटकते हैं, मानो राज्य से कटे हुए भी धर्म के पथ पर टिके रहने का संकल्प खोज रहे हों। → सरस्वती-तट के समभूमि और मरुधन्व प्रदेश पार कर वे मुनिजनप्रिय काम्यकवन में प्रवेश करते हैं; वहीं धृतराष्ट्र के दरबार की घुटन और दुर्योधन-पक्ष की कठोरता से आहत विदुर, तीव्रगामी रथ से पाण्डवों तक पहुँचते हैं—राजनीति का विष वन की शान्ति में भी उतर आता है। → विदुर युधिष्ठिर को धृतराष्ट्र का संदेश और अपना हृदय-निष्कर्ष सुनाते हैं: जो तीव्र क्लेशों में भी क्षमा और समय-प्रतीक्षा रखता है, वह भीतर-भीतर अग्नि की तरह शक्ति बढ़ाकर अंततः पृथ्वी (राज्य) को अकेला भोगता है; और जो सहायकों को अविभक्त धन, समान अन्न, सत्य व समता देता है, वही स्थायी संग्रह कर पाता है। → युधिष्ठिर विदुर की नीति-धर्मयुक्त वाणी स्वीकार करते हैं—देश-काल के अनुरूप, प्रमाद-रहित होकर वही करने का वचन देते हैं जो हितकर है, और आगे के लिए विवेकपूर्ण मार्गदर्शन माँगते हैं। → विदुर की सीख के बाद प्रश्न खुला रह जाता है: क्या पाण्डव क्षमा और धैर्य के साथ शक्ति-संचय करेंगे, या अपमान का भार उन्हें शीघ्र प्रतिशोध की ओर धकेलेगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> आय ० () हि २ 7 पञठ्चमो<ध्याय: पाण्डवोंका काम्यकवनमें प्रवेश और विदुरजीका वहाँ जाकर उनसे मिलना और बातचीत करना वैशम्पायन उवाच पाण्डवास्तु वने वासमुद्दिश्य भरतर्षभा: । प्रययुर्जाह्नवीकूलात् कुरुक्षेत्र सहानुगा:
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! বনবাসৰ উদ্দেশ্যে পাণ্ডৱসকলে জাহ্নৱী (গঙ্গা)ৰ তীৰৰ পৰা অনুচৰসহ কুরুক্ষেত্ৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 2
सरस्वतीदृषद्धत्यौ यमुनां च निषेव्य ते । ययुर्वनेनैव वनं सततं पश्चिमां दिशम्
তেওঁলোকে ক্ৰমে সৰস্বতী, দৃষদ্বতী আৰু যমুনা নদীৰ তীৰত আশ্ৰয় লৈ, এটা বন পৰা আন এটা বনলৈ গৈ গৈ, নিৰন্তৰ পশ্চিম দিশলৈ অগ্ৰসর হ’ল।
Verse 3
ततः सरस्वतीकूले समेषु मरुधन्वसु । काम्यकं नाम ददृशुर्वनं मुनिजनप्रियम्
তাৰপিছত সৰস্বতীৰ তীৰ ধৰি, সমতল আৰু শুষ্ক—বতাহে বিধূত মৰুভূমি অঞ্চল অতিক্ৰম কৰি তেওঁলোকে ‘কাম্যক’ নামৰ বন দেখিলে; ই ঋষি-মুনিসকলৰ সমাবেশৰ অতি প্ৰিয় আছিল।
Verse 4
तत्र ते न्यवसन् वीरा वने बहुमृगद्धिजे । अन्वास्यमाना मुनिश्रि: सान्त्व्यमानाश्न भारत
হে ভাৰত! তাত তেওঁলোকে বহু প্ৰকাৰৰ পশু-পক্ষীৰে ভৰা এক বনত বাস কৰিলে। মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলে তেওঁলোকক বহুৱাই শুশ্ৰূষা কৰিলে আৰু সান্ত্বনাবচনে ধৈৰ্য দিলে; তেতিয়া সেই বীৰ পাণ্ডৱসকলে সেই অৰণ্যতেই থাকিবলৈ ধৰিলে।
Verse 5
विदुरस्त्वथ पाण्डूनां सदा दर्शनलालस: । जगामैकरयथेनैव काम्यकं वनमृद्धिमत्
তাৰপিছত পাণ্ডৱসকলক দেখিবলৈ সদায় আকুল থকা বিদুৰে একমাত্ৰ ৰথেৰে সমৃদ্ধ ‘কাম্যক’ বনলৈ গ’ল।
Verse 6
ततो गत्वा विदुर: काम्यकं त- च्छीघ्रैरश्वेर्वाहिना स्यन्दनेन । ददर्शासीनं धर्मात्मानं विविक्ते सार्थ द्रौपद्या भ्रातृभिन्र्मिणैश्व
তাৰপিছত বিদুৰে দ্ৰুতগামী অশ্বযোজিত ৰথেৰে কাম্যক বনলৈ গৈ, তাত একান্ত স্থানত ধৰ্মাত্মা যুধিষ্ঠিৰক দ্ৰৌপদী, ভ্ৰাতৃগণ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে বহি থকা দেখিলে।
Verse 7
ततो<पश्यद् विदुरं तूर्णमारा- दभ्यायान्तं सत्यसंध: स राजा । अथाब्रवीद् भ्रातरं भीमसेनं कि नु क्षत्ता वक्ष्यति न: समेत्य
তেতিয়া সত্যসন্ধ ৰজাই বিদুৰক ওচৰৰ পৰা দ্ৰুতগতিত আহি থকা দেখিলে আৰু ভ্ৰাতা ভীমসেনক ক’লে—“ক্ষত্তা (বিদুৰ) আমাৰ ওচৰলৈ আহি কি ক’ব?”
Verse 8
कच्चिन्नायं वचनात् सौबलस्य समाह्दाता देवनायोपयात: । कच्चित् क्षुद्र: शकुनिर्नायुधानि जेष्यत्यस्मान् पुनरेवाक्षवत्याम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—সৌবল (শকুনি)ৰ কথামতে আমাক পুনৰ পাশাখেলালৈ মাতিবলৈ কোনো দূত আহিছে নেকি? সেই ক্ষুদ্ৰচিত্ত শকুনি কি পুনৰ পাশা-সভাত কৌশলে আমাৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ জিকি নেব নেকি?
Verse 9
समाहूतः केनचिदाद्रवेति नाहं शक्तो भीमसेनापयातुम् | गाण्डीवे च संशयिते कथं नु राज्यप्राप्ति: संशयिता भवेन्न:
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ভীমসেন, কোনোবাই যদি মোক ‘এতিয়াই আহা’ বুলি মাতিলে, মই পিছু হটিব নোৱাৰোঁ। আৰু তেনে অৱস্থাত যদি কোনোভাবে পাশাখেলাত গাণ্ডীৱ ধনুক হেৰাই যায়, তেন্তে আমাৰ ৰাজ্য পুনৰ লাভ কৰাটোৱেই সন্দেহত পৰিব।
Verse 10
वैशम्पायन उवाच तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेया: प्रत्यगृह्लन नृपते सर्व एव । तैः सत्कृत: स च तानाजमीढो यथोचितं पाण्डुपुत्रान् समेयात्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন, তাৰ পাছত পাণ্ডুৰ সকলো পুত্ৰ উঠি বিদুৰক আদৰিবলৈ আগবাঢ়িল। তেওঁলোকে কৰা যথোচিত সন্মান-সত্কাৰ গ্ৰহণ কৰি, অজামিঢ-বংশীয় বিদুৰে পাণ্ডুপুত্ৰসকলক বিধিমতে সাক্ষাৎ কৰিলে।
Verse 11
समाश्चस्तं विदुरं ते नरर्ष भा- स्ततो<पृच्छन्नागमनाय हेतुम् । स चापि तेभ्यो विस्तरत: शशंस यथावृत्तो धृतराष्ट्रोडम्बिकेय:
তাৰ পাছত সেই নৰশ্ৰেষ্ঠ পাণ্ডৱসকলে বিদুৰক যথোচিতভাৱে আদৰ কৰি, বনলৈ অহাৰ কাৰণ সুধিলে। সুধা হ’লে বিদুৰে অম্বিকাপুত্ৰ ধৃতৰাষ্ট্ৰ ৰজাই কেনেদৰে আচৰণ কৰিছিল আৰু যি যি ঘটিছিল, সেয়া সকলো বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 12
विदुर उवाच अवोचन्मां धृतराष्ट्रो ईनुगुप्त- मजातशत्रो परिगृह्माभिपूज्य । एवं गते समतामभ्युपेत्य पथ्य॑ तेषां मम चैव ब्रवीहि
বিদুৰে ক’লে—হে অজাতশত্রু, ধৃতৰাষ্ট্ৰে মোক নিজৰ আশ্ৰিত-ৰক্ষিতজন বুলি ভাবি মাতি পঠিয়ালে; আৰু মোক সন্মান কৰি ক’লে—“বিদুৰ, বিষয় যেতিয়া এই অৱস্থালৈ আহি পৰিছে, তেতিয়া সমভাব অৱলম্বন কৰি এনে কল্যাণকৰ উপায় কোৱা, যি তেওঁলোকৰ (পাণ্ডৱসকলৰ) আৰু মোৰ—উভয়ৰেই হিত সাধন কৰে।”
Verse 13
मयाप्युक्तं यत् क्षेमं कौरवाणां हित॑ पथ्य॑ धृतराष्ट्रस्य चैव । तद् वै तस्मै न रुचाम भ्युपैति ततक्षाहं क्षेममन्यन्न मन््ये
ময়ো কৌৰৱসকলৰ মঙ্গলৰ বাবে—ধৃতৰাষ্ট্ৰৰো সত্য হিতৰ বাবে—হিতকৰ আৰু পাথ্য উপদেশ কৈছিলোঁ। কিন্তু সেই পৰামৰ্শ তেওঁৰ মনত নপৰিল; আৰু তাৰ বাহিৰে আন কোনো পথক মই ক্ষেমকাৰী বুলি নাভাবোঁ।
Verse 14
परं श्रेय: पाण्डवेया मयोक्तं न मे तच्च श्रुतवानाम्बिकेय: । यथा<5तुरस्येव हि पथ्यमन्ने न रोचते स्मास्य तदुच्यमानम्
পাণ্ডৱসকলৰ লগতে সকলোৰে পৰম মঙ্গলৰ কথা মই কৈছিলোঁ; কিন্তু অম্বিকাৰ পুত্ৰ ধৃতৰাষ্ট্ৰে সেই কথা নুশুনিলে। যেনেকৈ ৰোগীৰ বাবে পাথ্য আহাৰ ৰুচিকৰ নহয়, তেনেকৈ মোৰ হিতকৰ উপদেশো তেওঁৰ মনত নপৰিল।
Verse 15
न श्रेयसे नीयतेडजातशत्रो स्त्री श्रोत्रियस्थेव गृहे प्रदुष्टा । ध्रुवं न रोचेद् भरतर्षभस्य पति: कुमार्या इव षष्टिवर्ष:
হে অজাতশত্রু! যেনেকৈ শ্ৰোত্ৰিয়ৰ ঘৰত থকা দুষিতা স্ত্ৰীক শ্ৰেয়ৰ পথলৈ আনিব নোৱাৰি, তেনেকৈ ৰজা ধৃতৰাষ্ট্ৰক কল্যাণৰ পথলৈ আনিও অসম্ভৱ। যেনেকৈ কুমাৰীক ষাঠি বছৰৰ স্বামী অৰুচিকৰ, তেনেকৈ ভৰতশ্ৰেষ্ঠৰ বাবে মোৰ উপদেশো নিশ্চয় অপ্রিয়।
Verse 16
ध्रुवं विनाशो नृप कौरवाणां न वै श्रेयो धृतराष्ट्र: परैति । यथा च पर्णे पुष्करस्यावसिक्तं जल न तिषछेत् पथ्यमुक्ते तथास्मिन्
হে ৰাজন! ধৃতৰাষ্ট্ৰে কল্যাণকাৰী উপায় গ্ৰহণ নকৰে; সেয়ে কৌৰৱসকলৰ বিনাশ নিশ্চিত। যেনেকৈ পদ্মপাতত ঢলা পানী স্থিৰ নাথাকে, তেনেকৈ পাথ্য হিতবচনো ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ মনত ঠাই নাপায়।
Verse 17
ततः क्रुद्धो धृतराष्ट्रोडब्रवीन्मां यस्मिन् श्रद्धा भारत तत्र याहि । नाहं भूय: कामये त्वां सहायं महीमिमां पालयितु पुरं वा
তেতিয়া ক্ৰুদ্ধ ধৃতৰাষ্ট্ৰে মোক ক’লে—“হে ভাৰত! য’ত তোমাৰ শ্ৰদ্ধা, তাতেই যোৱা। এই ৰাজ্য বা এই নগৰ শাসন কৰিবলৈ এতিয়া মই তোমাৰ সহায় নাখোজোঁ।”
Verse 18
सोऊहं त्यक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा प्रशासितुं त्वामुपयातो नरेन्द्र । तद् वै सर्व यन्मयोक्त सभायां तद् धार्यतां यत् प्रवक्ष्यामि भूय:
হে নৰেন্দ্ৰ! ৰজা ধৃতৰাষ্ট্ৰে মোক ত্যাগ কৰিছে; সেয়ে তোমাক উপদেশ আৰু পথপ্ৰদৰ্শন দিবলৈ মই আহিছোঁ। সভাত মই আগতে যি কৈছিলোঁ আৰু এতিয়া পুনৰ যি ক’ম—সেই সকলো তুমি মনত দৃঢ়ভাৱে ধাৰণ কৰা।
Verse 19
क्लेशैस्तीव्रैर्युज्यमान: सपत्नै: क्षमां कुर्वन्ू कालमुपासते यः । संवर्धयन् स्तोकमिवाग्निमात्मवान् स वै भुड्क्ते पृथिवीमेक एव
যি ব্যক্তি প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ দিয়া তীব্ৰ ক্লেশত পীড়িত হৈও ক্ষমা ধাৰণ কৰি উপযুক্ত সময়ৰ অপেক্ষা কৰে; আৰু যেনেকৈ সৰু আগুনক ইন্ধনেৰে ধীৰে ধীৰে জ্বলাই ডাঙৰ কৰে, তেনেকৈ আত্মসংযমে নিজৰ শক্তি আৰু সহায় বৃদ্ধি কৰে—সেইজনেই শেষত একাই সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আধিপত্য ভোগ কৰে।
Verse 20
यस्याविभक्तं वसु राजन् सहायै- स्तस्य दुःखे5प्यंशभाज: सहाया: । सहायानामेष संग्रहणे<ध्युपाय: सहायाप्तौ पृथिवीप्राप्तिमाहु:
হে ৰাজন! যাৰ ধন সহায়সকলৰ পৰা পৃথক কৰি ৰখা নহয়—অর্থাৎ তেওঁলোকে তাক নিজৰ বুলি ভাবি ভোগ কৰে—তাৰ দুখতো তেওঁলোক অংশীদাৰ হয়। সহায়সকলক সংগ্ৰহ কৰি দৃঢ় কৰাৰ উপায় এটাই। সহায় লাভ হ’লে যেন পৃথিৱী লাভ হ’ল—এনেকৈ কোৱা হয়।
Verse 21
सत्यं श्रेष्ठ पाण्डव विप्रलापं तुल्यं चान्नं सह भोज्यं सहायै: । आत्मा चैषामग्रतो न सम पूज्य एवंवृत्तिर्वर्धती भूमिपाल:
হে পাণ্ডুনন্দন! অৰ্থহীন প্ৰলাপ ত্যাগ কৰি সত্য কোৱাই শ্ৰেষ্ঠ। সহায় আৰু স্বজনসকলৰ সৈতে বহি সমান অন্ন ভাগ কৰি ভোজন কৰা উচিত। তেওঁলোকৰ আগত নিজৰ বিশেষ মান-সম্মান বা পূজাৰ আকাঙ্ক্ষা প্ৰকাশ কৰি নিজকে আগবঢ়াব নালাগে। এনে আচৰণ কৰা ভূপাল সদায় বৃদ্ধি পায়।
Verse 22
युधिछिर उवाच एवं करिष्यामि यथा ब्रवीषि परां बुद्धिमुपगम्याप्रमत्त: । यच्चाप्यन्यद्रेशकालोपपन्नं तद् वै वाच्यं तत् करिष्यामि कृत्स्नम्
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—বিদুৰজী! আপুনি যেনেকৈ কয়, তেনেকৈ মই পৰম বুদ্ধিৰ আশ্ৰয় লৈ সদা সাৱধান হৈ কৰিম। আৰু দেশ-কাল অনুসাৰে আপুনি যি অন্য কৰ্তব্যক উপযুক্ত বুলি ভাবেন, সেয়াও ক’ব; মই তাক সম্পূৰ্ণৰূপে পালন কৰিম।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler should uphold justice by correcting an assembly-sanctioned but ethically corrupted outcome (the dice-driven dispossession) even when doing so requires restraining his own son and reversing politically convenient decisions.
Governance must be dharma-first: restore what was wrongfully taken, be content with rightful possessions, and prioritize reconciliation that protects the polity; delaying corrective justice converts a private wrong into systemic instability.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is causal and diagnostic—linking ethical failure in counsel and kingship to predictable political collapse, and marking Vidura’s departure as a narrative signal of advisory breakdown.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.