Adhyaya 200
Dharma-vyādha on the Subtlety of Dharma, Karma, and the Continuity of the Jīva (Āraṇyaka-parva 200)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Dharma-vyādha Saṃvāda (Ethical Discourse on Dharma, Karma, and Jīva)
Mārkaṇḍeya introduces the Dharma-vyādha’s renewed instruction to a brāhmaṇa, asserting that dharma is grounded in śruti yet operates with subtle, many-branched complexity. The discourse addresses exceptional circumstances where untruth may be enjoined (e.g., life-threatening contexts and marriage negotiations), reframing ‘truth’ as that which maximally benefits beings (bhūta-hita) and warning that reversal of this principle becomes adharma. The speaker then surveys apparent inequities in human outcomes—competent persons failing, harmful persons prospering—arguing that such variance is intelligible through karmic causality rather than arbitrary control. The teaching proceeds to metaphysics: the jīva is described as not destroyed by bodily death, migrating under karmic bonds; the doer alone experiences the results, and deeds do not perish. Rebirth is sketched as graded by moral quality (deva, human, lower births), with saṃsāra characterized by recurring suffering. The chapter closes by prescribing ethical cultivation (gratitude, non-malice, disciplined conduct), leading to disenchantment, renunciation, sense-restraint, and the attainment of the highest goal through śama, dama, satya, and indriya-nigraha; the brāhmaṇa requests a technical account of the senses and the method and fruit of restraint.
Chapter Arc: Janamejaya is told how the Pandavas and gathered rishis question Markandeya: is there any being in the world older than even you—any other chiranjivi whose memory reaches further back? → Markandeya answers by turning to an ancient exemplum: the tale of King Indradyumna and the strange economy of merit—how even a famed king’s punya can be measured, exhausted, and contested. The narrative introduces a humble creature (a tortoise/kacchapa) and a crane (baka) as unexpected witnesses, hinting that dharma’s ledger is kept in places kings do not look. → A moral thunderclap is voiced in verse: the ‘sound’ (fame/echo) of righteous deeds touches both earth and heaven, and as long as that sound endures a person is truly ‘spoken of’—but when it fades, even greatness becomes vulnerable. The chapter pivots on this realization: immortality is not of body, but of remembered dharma. → Markandeya concludes with counsel: therefore one should remain steadfast in auspicious conduct, abandon the most sinful mind, and take refuge in dharma alone. The tale closes with the king’s dutiful response to a divine summons—he first sets two aged beings in their proper places, then proceeds by the same celestial conveyance to attain his destined station in heaven.
Shlokas
Verse 1
#८2:8 #:23:.7 () हि २ 7 नवनवर्त्याधेकशततमो< ध्याय: राजा इन्द्रद्युम्न तथा अन्य चिरजीवी प्राणियोंकी कथा वैशम्पायन उवाच मार्कण्डेयमृषय: पाण्डवा: पर्यपच्छन्नस्ति कश्चिद् भवतश्चिरजाततर इति
বৈশম্পায়নে ক’লে— পাণ্ডৱসকলে ঋষি মাৰ্কণ্ডেয়ক সুধিলে— “ভগৱন! আপোনাতকৈও অধিক প্ৰাচীন বা অধিক চিৰঞ্জীৱী কোনো আছে নে?”
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऋषियों तथा पाण्डवोंने मार्कण्डेयजीसे पूछा --'भगवन्! कोई आपसे भी पहलेका उत्पन्न चिरजीवी इस जगतमें है या नहीं? ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে— জনমেজয়! ঋষিসকল আৰু পাণ্ডৱসকলে মাৰ্কণ্ডেয়ক সুধিলে— ‘ভগৱন! এই জগতত আপোনাতকৈও আগতে জন্ম লোৱা কোনো চিৰঞ্জীৱী আছে নে নাই?’ তেওঁ ক’লে— ‘আছে। ইন্দ্ৰদ্যুম্ন নামৰ এজন ৰাজর্ষি আছিল। তেওঁৰ পুণ্য ক্ষয় হোৱাত “লোকে তোমাৰ কীৰ্তি ছিন্ন হ’ল” বুলি ঘোষণা কৰি তেওঁক স্বৰ্গৰ পৰা পতিত কৰা হ’ল। স্বৰ্গৰ পৰা পৰি তেওঁ মোৰ ওচৰলৈ আহি সুধিলে— “আপুনি মোক চিনে নে?”’
Verse 3
तमहमन्रुवं॑ कार्यचेष्टाकुलत्वान्न वयं वासायनिका ग्रामैकरात्रवासिनो न प्रत्यभिजानीमो<-प्यात्मनो<र्थानामनुष्ठानं न शरीरोपतापेनात्मन: समारभामो3र्थानामनुष्ठानम्
তেতিয়া মই তেওঁক ক’লোঁ— ‘আমি তীৰ্থযাত্ৰা আদি নানা পুণ্যকৰ্মৰ ব্যস্ততাত সদায় নিমগ্ন; সেয়ে একে ঠাইত স্থিৰ হৈ নাথাকোঁ। গাঁও গাঁও কৰি আমি মাত্ৰ এক ৰাতি থাকোঁ। এই অবিৰাম চলাচলত নিজৰ কৰ্তব্য-অনুষ্ঠানো বহু সময়ত মনৰ পৰা সৰি যায়; আৰু ব্ৰত, উপবাস, তপস্যাৰে দেহক ক্লেশ দি থাকোঁতে প্ৰয়োজনীয় কাম আৰম্ভ কৰাও বহুবার সম্ভৱ নহয়। এনে অৱস্থাত আমি আপোনাক কেনেকৈ চিনিম?’
Verse 4
(एवमुक्तो राजर्षिरिन्द्रद्युम्न: पुनर्मामब्रवीद् अथास्ति वक्षित् त्वत्तश्नचिरे जाततर इति ।।
মই এনেকৈ কোৱাৰ পাছত ৰাজর্ষি ইন্দ্ৰদ্যুম্নে পুনৰ সুধিলে— ‘তেন্তে আপোনাতকৈও আগতে জন্ম লোৱা কোনো পুৰাতন প্ৰাণীৰ কথা আপুনি ক’ব পাৰিবনে?’ মই পুনৰ উত্তৰ দিলোঁ— ‘হিমালয়ত প্ৰাৱাৰকৰ্ণ নামৰ এজন উলূক (পেঁচা) বাস কৰে। সি মোৰো আগতে জন্মিছে। সি যদি আপোনাক জানে, তেন্তে আপোনাক চিনিব। ইয়াৰ পৰা বহু দূৰত হিমালয়; সেয়াতেই সি থাকে।’
Verse 5
ततः स मामश्चो भूत्वा तत्रावहद् यत्र बभूवोलूक: | अथैनं स राजा पप्रच्छ प्रतिजानाति मां भवानिति
তাৰ পাছত ৰাজর্ষি ইন্দ্ৰদ্যুম্নে অশ্বৰূপ ধৰি মোক সেই ঠাইলৈ লৈ গ’ল, য’ত উলূকটো বাস কৰিছিল। তাত গৈ ৰজাই তাক সুধিলে— ‘আপুনি মোক চিনে নে?’
Verse 6
स मुहूर्तमिव ध्यात्वाब्रवीदेनं नाभिजानामि भवन्तमिति स एवमुक्त इन्द्रद्युम्न: पुनस्तमुलूक-मब्रवीद् राजर्षि:
উলূকটোৱে অলপ সময় ধ্যান কৰি ক’লে— ‘মহাশয়, মই আপোনাক চিনিব পৰা নাই।’ সি এনেকৈ কোৱাৰ পাছত ৰাজর্ষি ইন্দ্ৰদ্যুম্নে পুনৰ সেই উলূকক সুধিলে।
Verse 7
अथास्ति कश्चिद् भवतः सकाशाच्चिरजात इति स एवमुक्तोडब्रवीदस्ति खल्विन्द्रयुम्न॑ नाम सरस्तस्मिनू नाडीजड्घो नाम बकः प्रतिवसति सोअस्मत्तश्वचिरजाततरस्तं पृच्छेति तत इन्द्रद्मुम्नो मां चोलूकमादाय तत् सरो5गच्छद् यत्रासौ नाडीजड्घो नाम बको बभूव,“क्या आपसे भी पहलेका उत्पन्न हुआ कोई चिरजीवी प्राणी है?” उनके ऐसा पूछनेपर उलूकने कहा--'इन्द्रद्युम्न नामसे प्रसिद्ध एक सरोवर है। वहाँ नाडीजंघ नामसे प्रसिद्ध एक बक निवास करता है। वह हमसे बहुत पहलेका उत्पन्न हुआ है। उससे पूछिये।” तब इन्द्रद्युम्न मुझको और उलूकको भी साथ लेकर उस सरोवरपर गये जहाँ नाडीजंघ बक निवास करता था
বৈশম্পায়নে ক’লে— তেওঁক সোধা হ’ল, “আপোনাৰো আগতে জন্ম লোৱা কোনো দীঘলীয়া আয়ুৰ প্ৰাণী আছে নে?” তেওঁ ক’লে, “আছে। ইন্দ্ৰদ্যুম্ন নামৰ এটা সৰোবৰ আছে। তাত নাড়ীজঙ্ঘ নামৰ এটা বক বাস কৰে। সি আমাৰ তুলনাত বহুত পুৰণি; তাক সোধক।” তেতিয়া ইন্দ্ৰদ্যুম্নে মোক আৰু পেঁচাটোকো লগত লৈ সেই সৰোবৰলৈ গ’ল, য’ত নাড়ীজঙ্ঘ নামৰ বকটো থাকিছিল।
Verse 8
सोअस्माभि: पृष्टो भवानिममिन्द्रद्मम्नं राजान-मभिजानातीति स॒ एवं मुहूर्त ध्यात्वाब्रवीन्ना-भिजानाम्यहमिद्रद्युम्नं राजानमिति । ततः सोअस्माभि: पृष्ट: कश्नचिद् भवतोडन्यश्विरजाततरो<स्तीति । स नो<ब्रवीदस्ति खल्वस्मिन्नेव सरस्यकूपारो नाम कच्छप: प्रतिवसति । स मत्तश्निरजाततर: । स यदि कथंचिदभिजानीयादिमं राजानं तमकूपारं पृच्छध्वमिति
বৈশম্পায়নে ক’লে— আমি আৰু আনসকলে সেই বকটোক সোধালোঁ, “আপুনি এই ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰজাক চেনে নে?” সি অলপ সময় ভাবি ক’লে, “মই ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰজাক নাজানো।” তাৰ পাছত আমি সোধালোঁ, “আপোনাতকৈও আগতে জন্ম লোৱা আন কোনো আছে নে?” সি ক’লে— “আছে; এই সৰোবৰতে অকূপাৰ নামৰ এটা কচ্ছপ থাকে। সি মোৰো আগৰ। যদি কোনোবাই এই ৰজাক কোনোভাবে চিনিব পাৰে, তেন্তে সেই অকূপাৰকেই সোধক।”
Verse 9
ततः: स बकस्तमकूपारं कच्छपं विज्ञापयामास । अस्माकमभिप्रेतं भवन्तं किज्चिदर्थमभिप्रष्टट साध्वागम्यतां 40 अक कह कच्छपस्तस्मात् सरस उत्थायाभ्यगच्छद् यत्र तिष्ठामो वयं तस्य आगतं चैनं वयमपृच्छाम भवानिन्द्रद्युम्नं राजानमभिजानातीति
তাৰ পাছত সেই বকে অকূপাৰ নামৰ কচ্ছপটোক খবৰ দিলে— “আমাৰ উদ্দেশ্যসংশ্লিষ্ট কিছুমান কথা সুধিব লাগিছে; অনুগ্ৰহ কৰি ইয়ালৈ আহক।” এই কথা শুনি কচ্ছপটো সৰোবৰ পৰা উঠি, য’ত আমি থিয় হৈ আছিলোঁ তাত আহিল। সি আহি পোৱাৰ পাছত আমি সোধালোঁ— “আপুনি ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰজাক চেনে নে?”
Verse 10
स मुहूर्त ध्यात्वा बाष्पसम्पूर्णनयन उद्विग्न-हदयो वेपमानो विसंज्ञकल्पः प्राउजलिरब्रवीत् । किमहमेनं न प्रत्यभिज्ञास्यामीह हानेन सहस््र-कृत्वश्चितिषु यूपा आहिता:
সি অলপ সময় ধ্যান কৰি, চকু অশ্ৰুৰে ভৰি উঠিল; হৃদয় ব্যাকুল হৈ কঁপিবলৈ ধৰিলে, প্ৰায় অচেতন যেন হৈ, হাত জোৰ কৰি ক’লে— “মই তেওঁক কেনেকৈ নচিনিম? এই মানুহজনৰ সৈতে মই সহস্ৰবাৰ অগ্নিবেদীত যজ্ঞৰ যূপ স্থাপন কৰিছোঁ।”
Verse 11
सरश्नेदमस्य दक्षिणाभिर्दत्ताभिगोभिरति-क्रममाणाभि: कृतम् । अत्र चाहूं प्रतिवसामीति,“इनके द्वारा दक्षिणामें दी हुई गौओंके आने-जानेसे यह सरोवर बन गया है, जिसमें मैं निवास कर रहा हूँ!
বৈশম্পায়নে ক’লে— “তেওঁ দাক্ষিণা হিচাপে দিয়া গাইবোৰৰ অবিৰাম অহা-যোৱা কৰাতেই এই সৰোবৰ গঢ় লৈ উঠিছে। আৰু মই ইয়াতেই বাস কৰোঁ।”
Verse 12
अथैतत् सकल॑ं कच्छपेनोदाद्वतं श्रुत्वा तदनन्तरं देवलोकाद् देवरथ: प्रादुरासीद् वाचश्चाश्रूयन्तेन्द्रदमुम्न॑ प्रति प्रस्तुतस्ते स्वर्गों यथोचितं स्थान प्रतिपद्यस्व कीर्तिमानस्यव्यग्रो याहीति
বৈশম্পায়ন ক’লে—কচ্ছপে কোৱা সকলো কথা সম্পূৰ্ণকৈ শুনাৰ পিছতে তৎক্ষণাৎ দেৱলোকৰ পৰা এটা দিব্য ৰথ প্ৰকাশ পালে। তাৰ পাছত ইন্দ্ৰদ্যুম্নক উদ্দেশ কৰি বাণী শুনা গ’ল—“ৰাজন! তোমাৰ বাবে স্বৰ্গ সাজু। তাত গৈ যথোচিত স্থান গ্ৰহণ কৰা। তুমি কীৰ্তিমান; সেয়ে নিশ্চিন্ত হৈ স্বৰ্গলোকলৈ গমন কৰা।”
Verse 13
भवन्ति चात्र श्लोका:-- दिवं स्पृशति भूमिं च शब्द: पुण्यस्य कर्मण: । यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते
বৈশম্পায়ন ক’লে—এই বিষয়ত এই শ্লোক পঠিত হয়—“পুণ্যকৰ্মৰ শব্দ (কীৰ্তি) ভূমি আৰু স্বৰ্গ—দুয়োটাকেই স্পৰ্শ কৰে। যিমান দিন সেই শব্দ থাকে, সিমান দিনেই সেই পুৰুষ (যেন) স্বৰ্গবাসী বুলি কোৱা হয়।”
Verse 14
अकीर्ति: कीर्त्यते लोके यस्य भूतस्य कस्यचित् | स पतत्यधमॉल्लोकान् यावच्छब्द: प्रकीर्त्यते
এই জগতত যি কোনো প্ৰাণীৰ অপকীৰ্তি কোৱা হয়—যিমান দিন সেই অপযশৰ কথা প্ৰচলিত থাকে, সিমান দিনেই সি অধম লোকসমূহলৈ পতিত হয়।
Verse 15
तस्मात् कल्याणवृत्तः स्या- दनन्ताय नर: सदा | विहाय चित्त पापिष्ठं धर्ममेव समाश्रयेत्
সেয়ে মানুহে সদায় কল্যাণকাৰী আচৰণত স্থিত থাকিব লাগে; তাতে অনন্ত ফল লাভ হয়। পাপিষ্ঠ চিত্ত ত্যাগ কৰি কেৱল ধৰ্মৰেই আশ্ৰয় ল’ব লাগে।
Verse 16
ही 2 स॒राजाब्रवीत् तिष्ठ तावद्ू यावदिमौ वृद्धी यथास्थानं,“देवदूतकी यह बात सुनकर राजाने कहा--“जबतक इन दोनों वृद्धोंको इनके स्थानपर पहुँचा न दूँ तबतक ठहरे रहो”
বৈশম্পায়ন ক’লে—এই কথা শুনি ৰজাই ক’লে—“মই এই দুজন বৃদ্ধক তেওঁলোকৰ যথাস্থানলৈ পোহৰাই নিদিয়ালৈকে, তেতিয়ালৈকে তুমি ইয়াতে অপেক্ষা কৰা।”
Verse 17
स मां प्रावारकर्ण चोलूकं॑ यथोचिते स्थाने प्रतिपाद्य तेनैव यानेन संस्थितो यथोचितं स्थानं प्रतिपेदे । तन्मयानुभूतं॑ चिरजीविनेदृशमिति पाण्डवानुवाच मार्कण्डेय:
এই কথা কৈ তেওঁ মোক—প্ৰাৱাৰকৰ্ণ নামৰ পেঁচাটোৰ সৈতে, চোল (আৱৰণ) পিন্ধি আৰু কৰ্ণাভৰণ ধাৰণ কৰি—যথোচিত স্থানত থৈ দিলে। তাৰ পাছত সেই একে যানে অৱস্থিত হৈ তেওঁ নিজ উপযুক্ত ধামলৈ উভতি গ’ল। তেতিয়া চিৰজীৱী মাৰ্কণ্ডেয় পাণ্ডৱসকলক ক’লে—“এনে এক আশ্চৰ্য অভিজ্ঞতা মই নিজে লাভ কৰিছোঁ।”
Verse 18
“यह कहकर राजाने मुझे तथा प्रावारकर्ण नामक उलूकको यथोचित स्थानपर पहुँचा दिया और उसी रथसे स्वर्गकी ओर प्रस्थान करके वहाँ यथोचित स्थान प्राप्त कर लिया। इस प्रकार मैंने चिरजीवी होकर अनुभव किया है"--यह बात पाण्डवोंसे मार्कण्डेयजीने कही ।।
বৈশম্পায়ন ক’লে—“এই কথা কৈ ৰজাই মোক আৰু প্ৰাৱাৰকৰ্ণ নামৰ পেঁচাটোক যথোচিত স্থানত পৌঁছাই দিলে। তাৰ পাছত সেই একে ৰথতে স্বৰ্গলৈ যাত্ৰা কৰি তাত নিজৰ উপযুক্ত স্থান লাভ কৰিলে। ‘এই সকলো মই, চিৰজীৱী হৈও, নিজে দেখিছোঁ’—এই কথা মাৰ্কণ্ডেয় পাণ্ডৱসকলক ক’লে।” পাণ্ডৱসকলে ক’লে—“সাধু! আপুনি অতি শোভন কাৰ্য কৰিলে; স্বৰ্গলোকৰ পৰা চ্যুত হোৱা ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নক পুনৰ তেওঁৰ স্বস্থানত প্ৰতিষ্ঠা কৰালে।” তেতিয়া মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—“হয়; দেবকীপুত্ৰ শ্ৰীকৃষ্ণেও নৰকত ডুবি যোৱা ৰাজর্ষি নৃগক সেই ভয়ংকৰ সংকটৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰি পুনৰ স্বৰ্গলৈ পৌঁছাই দিছিল।”
Verse 199
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि इन्द्रद्युम्नोपाख्याने नवनवत्यधिकशततमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বত, মাৰ্কণ্ডেয়সমাস্যাপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ইন্দ্ৰদ্যুম্নোপাখ্যান সমাপ্ত হ’ল; আৰু একশ নিৰানব্বইতম অধ্যায় সম্পূৰ্ণ হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter presents edge-cases where speaking untruth may be enjoined (notably in life-threatening situations and certain social negotiations), and resolves the tension by defining ‘true’ speech as that which maximally serves the welfare of beings (bhūta-hita).
Actions inevitably yield results to the same agent; apparent worldly randomness is interpreted through karmic continuity across lives, and ethical self-discipline is recommended as the reliable means to favorable outcomes and liberation-oriented progress.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter offers a soteriological sequence: dharmic conduct produces stability and prosperity, which leads to disenchantment, renunciation, and—through śama, dama, satya, and indriya-nigraha—the attainment of the highest state (brahma-pada/mokṣa).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.