Adhyaya 183
Vainya-Aśvamedhe Atri–Gautama–Sanatkumāra-Nirṇaya (Vainya’s Sacrifice and the Settlement of a Dharmic Dispute)
Upa-parva: Dāna–Rājadharma Saṃvāda (Atri–Gautama–Sanatkumāra Episode at Vainya’s Aśvamedha)
Mārkaṇḍeya continues an exposition on the eminence and social function of brāhmaṇas by recounting how Ṛṣi Atri, needing resources, considers approaching King Vainya, who is consecrated for an aśvamedha. Atri initially hesitates due to concerns about hostile critics and misinterpretation of his words, but his wife counsels a normative route: request wealth from the yajamāna king, accept it properly, and distribute it among sons and dependents—presented as an exemplary dharma. Atri proceeds to the sacrificial arena and praises Vainya as foremost among rulers, prompting Gautama’s sharp objection that such superlative attribution is misplaced. The dispute draws attention from the assembled sages; Kaśyapa reports the matter, and the council summons Sanatkumāra to remove doubt. Sanatkumāra resolves the question by asserting the mutual dependence of brahma and kṣatra and by describing the king as a principal dharmic institution—identified through multiple honorific designations—whose function includes the suppression of adharma. With the doctrinal point settled, Vainya is pleased and grants Atri extensive gifts (wealth, attendants, gold). Atri accepts according to propriety, returns home, redistributes the gains, and then resumes forest austerities, integrating household responsibility with ascetic orientation.
Chapter Arc: आकाश में महाघोष मेघों का घिर आना—दिशाएँ ढँक जाती हैं और दिन-रात अविरल वर्षा का घोष वन को एक नए, रहस्यमय आवरण में लपेट देता है। → जल से सब कुछ सम-विषम, नदी-थल, वृक्ष-पहाड़ का भेद मिटने लगता है; धरती पर घास उग आती है, डाँस और सर्प जैसे जीव निर्भय विचरते हैं, और वन के भीतर भीगते वराह-मृग-पक्षियों के विविध स्वरों से एक उन्मत्त, अनिश्चित वातावरण बनता है। → वर्षा-ऋतु के इस व्यापक रूपांतरण के बीच पाण्डव महात्मा तपस्वियों के साथ ‘उत्तम योग’ का समवेत अभ्यास/आचरण करते हैं—वन की चंचलता के बीच अंतःस्थिरता का शिखर। → कृष्ण-पक्ष के उदय पर पाण्डव धौम्य, सारथियों और सेवकों सहित काम्यक वन की ओर प्रस्थान करते हैं—ऋतु-परिवर्तन से उपजा ठहराव अब यात्रा में बदल जाता है। → काम्यक वन में प्रवेश के साथ अगली घटनाओं के लिए मंच सजता है—वनवास की नई भूमि पर कौन-सा उपाख्यान/परीक्षा पाण्डवों की प्रतीक्षा कर रही है?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें भीमसेनके सर्पके भयसे छूटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ इक्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १८१९ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५१ श्लोक हैं।) अऑडज आटर | आओ अप - ये ही क्रमश: ऊर्ध्वगति
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! তাৰ পিছত গ্ৰীষ্মৰ দাহৰ অন্ত সূচোৱা, সকলো প্ৰাণীৰ বাবে সুখদায়ক ঋতু আহিল। পাণ্ডৱসকল তেতিয়াও দ্বৈতবনতেই বাস কৰি আছিল; সেই সময়তেই বৰ্ষা-ঋতু তেওঁলোকৰ ওপৰত আহি পৰিল।
Verse 2
छादयन्तो महाघोषा: खं दिशश्न बलाहका: । प्रववर्षुदिवारात्रमसिता: सततं तदा,तब काले-काले मेघ जोर-जोरसे गर्जना करते हुए आकाश और दिशाओंमें छा गये और दिन-रात निरन्तर जलकी वर्षा करने लगे
তেতিয়া ক’লা মেঘবোৰে ডাঙৰ গর্জনত আকাশ আৰু দিশাবোৰ ঢাকি পেলালে। সিহঁতে দিন-ৰাত অবিৰত বৰষুণ ঢালিবলৈ ধৰিলে।
Verse 3
तपात्ययनिकेताश्ष शतशो5थ सहस््रश: । अपेतार्कप्रभाजाला: सविद्युद्धिमलप्रभा:
তাৰ পিছত শত শত, সহস্ৰ সহস্ৰ মেঘপুঞ্জ দেখা দিলে—যেন তাপ-ঋতুতেই সিহঁতৰ নিবাস। সিহঁতে সূৰ্যৰ প্ৰভাজাল ঢাকি পেলালে আৰু বিজুলীৰ নিৰ্মল দীপ্তিৰে উজ্জ্বল হৈ উঠিল।
Verse 4
विरूढशष्पा धरणी मत्तदंशसरीसूपा । बभूव पयसा सिक्ता शान्ता सर्वमनोरमा,धरतीपर घास जम गयी। मतवाले डाँस और सर्प आदि विचरने लगे। पृथ्वी जलसे अभिषिक्त होकर शान्त और सबके लिये मनोरम हो गयी
পৃথিৱী নতুন ঘাঁহৰ অংকুৰে ঢাকি গ’ল। মত্ত দংশক কীট আৰু সাপ আদি সৰীসৃপ বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে। পানীৰে সিক্ত হৈ ভূমি শান্ত হ’ল আৰু সকলোৰে বাবে মনোৰম হৈ উঠিল।
Verse 5
न सम प्रज्ञायते किंचिदम्भसा समवस्तृते । सम॑ वा विषम वापि नद्यो वा स्थावराणि च,सब ओर इतना पानी भर गया कि ऊँचा-नीचा, समतल, नदी अथवा पेड़-पौधे आदिका पता नहीं चलता था
যেতিয়া সকলোফালে পানীয়ে ঢাকি পেলাই, তেতিয়া একো স্পষ্টকৈ বুজা নাছিল—ভূমি সম নে বিষম, নদী ক’ত বয়, বা গছ-লতা আদি স্থাৱৰ বস্তু ক’ত আছে; চাৰিওফালে পানী ভৰি উঠাত পৰিচিত চিন-চিহ্ন লুপ্ত হৈ গ’ল।
Verse 6
क्षुब्धतोया महावेगा: श्वसमाना इवाशुगा: । सिन्धव: शोभयांचक्रु: काननानि तपात्यये
গ্ৰীষ্মতাপৰ অন্তত নদীবোৰ—ক্ষুব্ধ জলে আৰু মহাবেগে—দ্ৰুতগামী বাণৰ দৰে শোঁ শোঁ শব্দ কৰি ধাৱমান হ’ল। সিহঁতৰ পানীত একেৰ পিছত এক ঢৌ উঠি থাকিল আৰু বহু বনকুঞ্জৰ শোভা বাঢ়িল।
Verse 7
नदतां काननान्तेषु श्रूयन्ते विविधा: स्वना: । वृष्टिभिश्रछाद्यमानानां वराहमृगपक्षिणाम्,वनके भीतर वर्षाकी बौछारोंसे भीगते और बोलते हुए वराह, मृग और पक्षियोंकी भाँति-भाँतिकी बोलियाँ सुनायी देती थीं
বনৰ গভীৰ ভিতৰত নানা ধৰণৰ স্বৰ শুনা গৈছিল—বৰষুণৰ ঝাপটত ভিজি আৰু চাপা পৰি থকা বৰাহ, হৰিণ আৰু পক্ষীৰ বিচিত্ৰ ডাক। যেন বৰষুণে আৱৃত বন নিজেই নিনাদিত হৈ উঠিছিল।
Verse 8
स्तोकका: शिखिनश्चैव पुंस्कोकिलगणै: सह । मत्ता: परिपतन्ति सम दर्दुराश्चैव दर्पिता:
চাতক আৰু ময়ূৰ পুৰুষ কোকিলৰ দলৰ সৈতে আনন্দত মত্ত হৈ চাৰিওফালে উৰি ফুৰিবলৈ ধৰিলে; আৰু বেঙো উচ্ছ্বাসত দৰ্পিত হৈ ঠাই ঠাই জাঁপ মাৰি ‘টৰ-টৰ’ কৰি ডাকিবলৈ ধৰিলে।
Verse 9
तथा बहुविधाकारा प्रावृण्मेघानुनादिता । अभ्यतीता शिवा तेषां चरतां मरुधन्वसु
এইদৰে প্ৰাবৃৎ মেঘৰ গর্জনত মুখৰ আৰু নানা ৰূপ-ৰঙে প্ৰকাশিত মঙ্গলময় বৰ্ষা-ঋতুও—মৰুধন্ব প্ৰদেশত বিচৰণ কৰা পাণ্ডৱসকলৰ মাজতেই—অতিক্ৰম হৈ গ’ল; কিয়নো দুখৰ মাজতো কাল নিজৰ গতি থমকাই নধৰে।
Verse 10
क्रौज्चहंससमाकीर्णा शरत् प्रमुदिताभवत् । रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा
বৈশম্পায়নে ক’লে—শৰৎ ঋতুৰ শুভ আগমনে সৰ্বত্র আনন্দৰ সঞ্চাৰ হ’ল। দিশবোৰ ক্ৰৌঞ্চ আৰু হাঁহেৰে ভৰি উঠিল; বনপ্ৰান্ত আৰু পৰ্বতৰ ঢালত নতুন কাশ-কুশ আদি ঘাঁহ ঘন হৈ উঠিল; নদীৰ পানী স্বচ্ছ আৰু শান্ত হ’ল। নিৰ্মল আকাশত নক্ষত্ৰসমূহ অধিক দীপ্ত হৈ জ্বলি উঠিল, আৰু সৰ্বত্র মৃগ-পক্ষীয়ে কিলোল কৰিলে। বনবাসৰ কষ্টৰ মাজত এই শৰৎ ঋতু মহাত্মা পাণ্ডৱসকলৰ বাবে বিশেষভাৱে সুখদায়িনী আৰু সান্ত্বনাময় হ’ল।
Verse 11
विमलाकाशनक्षत्रा शरत् तेषां शिवाभवत् | मृगद्धिजसमाकीर्णा पाण्डवानां महात्मनाम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—মহাত্মা পাণ্ডৱসকলৰ বাবে সেই শৰৎ ঋতু মঙ্গলকাৰী আৰু শুব্ধ-শুভ হ’ল। আকাশ নিৰ্মল হৈ নক্ষত্ৰসমূহ অধিক স্পষ্ট আৰু দীপ্ত হৈ উঠিল; চাৰিওফালে মৃগ আৰু পক্ষী সঞ্চাৰ কৰিলে। সেই শান্ত, বিশুদ্ধ পৰিবেশত শৰৎ ঋতুৱে তেওঁলোকৰ বনবাসতো নীৰৱ সুখ আৰু মঙ্গলৰ অনুভৱ আনিলে।
Verse 12
दृश्यन्ते शान्तरजस: क्षपा जलदशीतला: । ग्रहनक्षत्रसड्घैश्व॒ सोमेन च विराजिता:
বৈশম্পায়নে ক’লে—সেই সময়ৰ ৰাতিবোৰ ধূলিমুক্ত আৰু নিৰ্মল দেখা দিছিল; বৰষুণীয়া মেঘৰ দৰে শীতল আছিল। গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ সমূহ আৰু চন্দ্ৰই সিহঁতক অলংকৃত কৰি শোভা বঢ়াই দিছিল।
Verse 13
कुमुदै: पुण्डरीकैश्न शीतवारिधरा: शिवा: । नदी: पुष्करिणीश्रैव ददृशु: समलंकृता:
বৈশম্পায়নে ক’লে—পাণ্ডৱসকলে দেখিলে যে নদী আৰু পুষ্কৰিণীবোৰ কুমুদ আৰু শ্বেত পদ্মেৰে অলংকৃত। তাত শীতল জল ভৰপূৰ আছিল আৰু সিহঁত সকলোৰে বাবে সুখদায়ক আৰু মঙ্গলময় যেন লাগিল।
Verse 14
आकाशनीकाशतटां तीरवानीरसंकुलाम् । बभूव चरतां हर्ष: पुण्यतीर्था सरस्वतीम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—পাণ্ডৱসকলে পুণ্যতীৰ্থেৰে বিভূষিত সৰস্বতী নদীক দেখিলে। তাৰ তট আকাশৰ দৰে নিৰ্মল আছিল, আৰু দুয়ো কূল বেত/বাঁহৰ লতাৰে ঘন সেউজে আৱৃত আছিল। তাত বিচৰণ কৰোঁতে তেওঁলোকৰ অন্তৰত মহা আনন্দ আৰু শান্তি জাগি উঠিল।
Verse 15
ते वै मुमुदिरे वीरा: प्रसन्नसलिलां शिवाम् | पश्यन्तो दृढ्धन्वान: परिपूर्णा सरस्वतीम्
দৃঢ় ধনু ধাৰণ কৰা বীৰ পাণ্ডৱসকলে নিৰ্মল আৰু শান্ত জলেৰে পৰিপূৰ্ণ কল্যাণময়ী সৰস্বতীক দেখি অতিশয় আনন্দিত হ’ল।
Verse 16
तेषां पुण्यतमा रात्रि: पर्वसंधौ सम शारदी । तत्रैव वसतामासीत् कार्तिकी जनमेजय,जनमेजय! उनके वहीं रहते समय पर्वकी संधि-वेलामें कार्तिककी शरत्पूर्णिमाकी परम पुण्यमयी रात्रि आयी
হে জনমেজয়! তেওঁলোকে তাতেই বাস কৰি থাকোঁতে, পৰ্ব-সন্ধিক্ষণে কাৰ্তিক মাহৰ শৰৎপূর্ণিমাৰ সেই পৰম পুণ্যময় ৰাত্ৰি উপস্থিত হ’ল।
Verse 17
पुण्यकृद्धिर्महास त्त्वैस्तापसै: सह पाण्डवा: । तत् सर्वे भरतश्रेष्ठा: समूहुर्योगमुत्तमम्
তেতিয়া, হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! পাণ্ডৱসকলে মহাসত্ত্বসম্পন্ন পুণ্যাত্মা তপস্বী মুনিসকলৰ সৈতে স্নান-দান আদি কৰ্মৰ দ্বাৰা সেই উত্তম যোগ সম্পূৰ্ণৰূপে সিদ্ধ কৰিলে।
Verse 18
तमिस्राभ्युदये तस्मिन् धौम्येन सह पाण्डवा: । सूतै: पौरोगवैश्वैव काम्यकं प्रययुर्वनम्,फिर कृष्ण-पक्षका उदय होनेपर पाण्डवलोग धौम्य मुनि, सारथिगण तथा पाकशालाध्यक्षके साथ काम्यक-वनकी ओर चल दिये
তাৰ পিছত কৃষ্ণপক্ষ উদয় হোৱাত পাণ্ডৱসকলে ধৌম্য মুনিৰ সৈতে, সাৰথি আৰু পাউৰোগৱ (পাকশালাধ্যক্ষ) আদি পৰিচাৰকসকলক লগ লৈ কাম্যক বনলৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 182
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि काम्यकवनप्रवेशे द्यशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বত, মাৰ্কণ্ডেয়সমাস্যাপৰ্বৰ অন্তৰ্গত, ‘কাম্যকবন-প্ৰৱেশ’ বিষয়ক একশ তিৰাশিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Atri’s dilemma concerns whether requesting wealth at a royal sacrifice risks improper dependence or reputational distortion, versus the dharmic obligation to secure resources for dependents through legitimate, socially sanctioned channels.
Sanatkumāra teaches that brahma and kṣatra are mutually sustaining institutions, and that the king—properly constituted—functions as a primary instrument for maintaining dharma and restraining adharma in society.
While no explicit phalaśruti is stated here, the chapter implicitly frames correct speech, lawful receipt of gifts, and redistribution as outcomes that preserve social order—presenting rājadharma and dāna as practical means for dharma’s continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.