Adhyaya 181

Verse 1

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! सर्पके शरीरसे बँधे हुए अपने प्रिय भाई भीमसेनके पास पहुँचकर परम बुद्धिमान्‌ युधिष्ठिरने इस प्रकार पूछा--

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! সৰ্পদেহৰ কুণ্ডলীত বান্ধ খোৱা নিজৰ প্ৰিয় ভ্ৰাতা ভীমসেনৰ ওচৰলৈ গৈ পৰম বুদ্ধিমান যুধিষ্ঠিৰে এইদৰে সুধিলে—

Verse 2

कुन्तीमात: कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान्‌ । कश्षायं पर्वताभोगप्रतिम: पन्नगोत्तम:

যুধিষ্ঠিৰে সুধিলে—“হে কুন্তীপুত্ৰ! তুমি কেনেকৈ এই আপদত পৰিলা? আৰু পৰ্বতৰ দৰে বিশাল এই শ্ৰেষ্ঠ নাগজন কোন?” তাত ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক ওচৰত দেখি ভীমসেনে ধৰা পৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি নিজৰ সকলো চেষ্টা বিস্তাৰে ক’লে।

Verse 3

स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रातरमग्रजम्‌ । कथयामास तत्‌ सर्व ग्रहणादि विचेष्टितम्‌

ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক দেখি ভ্ৰাতা ভীমসেনে অগ্ৰজ ভ্ৰাতাৰ ওচৰলৈ গৈ, ধৰা পৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি যি যি ঘটিল সেই সকলো আৰু নিজৰ সকলো চেষ্টা বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 4

भीम उवाच अयमार्य महासत्वो भक्षार्थ मां गृहीतवान्‌ । नहुषो नाम राजर्षि: प्राणवानिव संस्थित:

ভীমে ক’লে—আৰ্য! এই মহাশক্তিধৰ সৰ্পৰূপী সত্তাই মোক ভক্ষণ কৰিবলৈ ধৰি ৰাখিছে। ই নহুষ নামৰ ৰাজৰ্ষি; ইয়াত যেন প্ৰাণৱান হৈ বহি আছে।

Verse 5

युधिछिर उवाच मुच्यतामयमायुष्मन्‌ भ्राता मेडमितविक्रम: । वयमाहारमन्यं ते दास्याम: क्षुज्ञिवारणम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—আয়ুষ্মান! মোৰ এই দীপ্ত-পরাক্ৰমী ভ্ৰাতাক মুক্ত কৰক। আপোনাৰ ক্ষুধা নিবারণৰ বাবে আমি আপোনাক অন্য আহাৰ দিম।

Verse 6

सर्प उवाच आहाते राजपुत्रो5यं मया प्राप्तो मुखागतः । गम्यतां नेह स्थातव्यं श्वो भवानपि मे भवेत्‌

সৰ্পে ক’লে—ৰাজন! এই ৰাজপুত্ৰ নিজেই মোৰ মুখৰ ওচৰলৈ আহি মোৰ আহাৰৰূপে প্ৰাপ্ত হৈছে। তুমি যোৱা; ইয়াত থকাটো উচিত নহয়। নহ’লে কাইলৈৰ ভিতৰত তুমিও মোৰ ভক্ষ্য হ’ব পাৰা।

Verse 7

व्रतमेतन्महाबाहो विषयं मम यो व्रजेत्‌ स मे भक्षो भवेत्‌ तात त्वं चापि विषये मम

সৰ্পে ক’লে—মহাবাহো! এই মোৰ ব্ৰত—মোৰ অধিক্ষেত্ৰত যি প্ৰৱেশ কৰে, সি মোৰ ভক্ষ্য হয়। তাত! তুমিও এতিয়া মোৰ সীমাৰ ভিতৰত আহি পৰিছা।

Verse 8

चिरेणाद्य मया55हार: प्राप्तोडयमनुजस्तव । नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकाड्क्षये

সৰ্পে ক’লে—দীৰ্ঘকাল উপবাসৰ পিছত আজি তোমাৰ এই কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা মোৰ আহাৰৰূপে প্ৰাপ্ত হৈছে। সেয়ে মই তাক মুক্ত নকৰোঁ, আৰু তাৰ বদলত অন্য আহাৰো নাচাওঁ।

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्‌ यदि । सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिर: । किमर्थ च त्वया ग्रस्तो भीमसेनो भुजड़म

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সৰ্প! তুমি দেৱ নে দানৱ, নে সঁচাকৈ সৰ্প? সত্য কথা কোৱা; যুধিষ্ঠিৰে তোমাক সুধিছে। হে মহাভুজংগ! কিহৰ কাৰণে তুমি ভীমসেনক গিলিলা?

Verse 10

किमाह्त्य विदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्‌ भुजड़म्‌ । किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुज्चेद्‌ भवानिमम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে ভুজংগ! তোমাৰ প্ৰীতি লাভৰ বাবে মই কি আনি দিম, নে কোন জ্ঞান তোমাক জনাওঁ? মই কোন আহাৰ অৰ্পণ কৰোঁ, বা কোন উপায়ে তুমি ইয়াক মুক্ত কৰিবা?

Verse 11

सर्प उवाच नहुषो नाम राजाहमासं पूर्वस्तवानघ । प्रथित: पजचम: सोमादायो: पुत्रो नराधिप

সৰ্পে ক’লে—হে নিষ্পাপ ৰাজা! পূৰ্বজন্মত মই তোমাৰ খ্যাত পূৰ্বপুৰুষ নহুষ নামৰ ৰজা আছিলোঁ। হে নৰাধিপ! সোম (চন্দ্ৰ) বংশত আয়ুৰ পুত্ৰ, পঞ্চম পুৰুষ হিচাপে মই প্ৰথিত।

Verse 12

क्रतुभिस्तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन च । त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्र॑ प्राप्तोडहं विक्रमेण च

সৰ্পে ক’লে—যজ্ঞ, তপস্যা, স্বাধ্যায় আৰু দম (ইন্দ্ৰিয়-সংযম) দ্বাৰা মই নিৰ্বিঘ্নে ত্ৰিলোকৰ ঐশ্বৰ্য লাভ কৰিছিলোঁ; আৰু নিজৰ পৰাক্ৰমৰ দ্বাৰাও তাক অৰ্জন কৰিছিলোঁ।

Verse 13

तदैश्वर्य समासाद्य दर्पो मामगमत्‌ तदा । सहसं हि द्विजातीनामुवाह शिबिकां मम

সৰ্পে ক’লে—সেই ঐশ্বৰ্য লাভ কৰোঁতেই দৰ্পে মোক আচ্ছন্ন কৰিলে। মই সহস্ৰ দ্বিজক (ব্ৰাহ্মণক) লৈ মোৰ শিবিকা বহুৱাইছিলোঁ।

Verse 14

ऐश्वर्यमदमत्तो5हमवमन्य ततो द्विजान्‌ । इमामगस्त्येन दशामानीत: पृथिवीपते

সৰ্পে ক’লে—ঐশ্বৰ্য আৰু ক্ষমতাৰ গৰ্ব-মদত মই উন্মত্ত হৈ দ্বিজসকলক অৱজ্ঞা কৰিছিলোঁ। হে পৃথিৱীপতি! মহর্ষি অগস্ত্যই মোক এই অৱস্থালৈ নামাই আনিলে। ধনমদত মই সহস্ৰ ব্ৰাহ্মণৰ দ্বাৰা মোৰ পালকি বহুৱাইছিলোঁ; তাৰ পাছত সেই ঐশ্বৰ্য-মদত বহু ব্ৰাহ্মণক অপমান কৰিছিলোঁ। ইয়াত ক্ৰুদ্ধ হৈ মহর্ষি অগস্ত্যই মোক এই দশালৈ আনিলে। পাণ্ডুনন্দন ৰাজা! সেই মহাত্মাৰ কৃপাৰে আজিও মোৰ স্মৃতি আৰু বিবেক অটুট—মোৰ চেতনা যথাৰ্থে আছে।

Verse 15

न तु मामजहात्‌ प्रज्ञा यावदद्येति पाण्डव | तस्यैवानुग्रहाद्‌ राजन्नगस्त्यस्य महात्मन:

কিন্তু হে পাণ্ডৱ! আজিলৈকে মোৰ প্ৰজ্ঞাই মোক ত্যাগ কৰা নাই। হে ৰাজন! এই সকলো মহাত্মা অগস্ত্যৰ অনুগ্ৰহৰ ফল।

Verse 16

षष्ठे काले मया55हार: प्राप्तोड्यमनुजस्तव । नाहमेन॑ विमोक्ष्यामि न चान्यदपि कामये

ঋষিৰ শাপ অনুসাৰে ষষ্ঠ নিৰ্ধাৰিত সময়ত তোমাৰ এই কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা মোৰ আহাৰ ৰূপে মোৰ ওচৰলৈ আহিছে। সেয়ে মই তাক মুক্ত নকৰোঁ, আৰু তাৰ সলনি আন কোনো আহাৰো নাচাওঁ।

Verse 17

प्रश्नानुच्चारितानद्य व्याहरिष्यसि चेन्मम । अथ पश्चाद्‌ विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वकोदरम्‌

কিন্তু এটা আছে—আজি যদি তুমি মোৰ উচ্ছাৰিত প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ দিয়া, তেন্তে তাৰ পাছত মই তোমাৰ ভ্ৰাতা বকোদৰ (ভীম)ক মুক্ত কৰিম।

Verse 18

युधिछिर उवाच ब्रृहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वच: । अपि चेच्छकनुयां प्रीतिमाहर्तु ते भुजज्म

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সৰ্প! তোমাৰ ইচ্ছামতে প্ৰশ্ন কৰা; মই তোমাৰ কথাৰ উত্তৰ দিম। হে ভুজঙ্গম! যদি সম্ভৱ হয়, তেন্তে তোমাক সন্তুষ্ট কৰিবলৈও চেষ্টা কৰিম।

Verse 19

वेद्यं च ब्राह्मणेनेह तद्‌ भवान्‌ वेत्ति केवलम्‌ | सर्पराज ततः: श्र॒त्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वच:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সৰ্পৰাজ! এই লোকত ব্ৰাহ্মণে যি জানিব লাগে, সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে কেৱল তুমিয়েই জানো। এই কথা শুনি, হে সৰ্পৰাজ, মই তোমাৰ বাক্য (প্ৰশ্ন)-ৰ উত্তৰ দিম।

Verse 20

सर्प उवाच ब्राह्मण: को भवेद्‌ राजन्‌ वेद्यं कि च युधिष्ठिर । ब्रवीह्मतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनुमिमीमहे

সৰ্পে ক’লে—হে ৰাজন যুধিষ্ঠিৰ! সঁচাকৈ ব্ৰাহ্মণ কোন, আৰু তেওঁৰ বাবে জানিবলগীয়া তত্ত্ব কি? কোৱা; তোমাৰ বাক্যৰ পৰা মই অনুমান কৰোঁ যে তুমি অতি বুদ্ধিমান।

Verse 21

युधिछिर उवाच सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा । दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृत:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে নাগেন্দ্ৰ! যাৰ ভিতৰত সত্য, দান, ক্ষমা, শীল, অনৃশংসতা (নিষ্ঠুৰতাৰ অভাৱ), তপস্যা আৰু দয়া—এই গুণ দেখা যায়, তেওঁকেই ব্ৰাহ্মণ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।

Verse 22

वेद्य॑ सर्प परं ब्रह्म निर्दुः:खमसुखं च यत्‌ । यत्र गत्वा न शोचन्ति भवत: कि विवक्षितम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সৰ্প! জানিবলগীয়া তত্ত্ব হ’ল পৰম ব্ৰহ্ম; সি দুখ-সুখৰ অতীত। তাক প্ৰাপ্ত কৰি (বা উপলব্ধি কৰি) মানুহে শোক নকৰে। কোৱা, হে সৰ্প, এই বিষয়ে এতিয়া তোমাৰ অভিপ্ৰায় কি?

Verse 23

सर्प उवाच चातुर्वर्ण्य प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि | शूद्रेष्वपि च सत्यं च दानमक्रोध एव च । आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिछिर

সৰ্পে ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ! চাতুৰ্বৰ্ণ্যৰ মানদণ্ডো সত্য, আৰু ব্ৰহ্মো সত্যই—ই সকলো চাৰিও বৰ্ণৰ মঙ্গলৰ বাবে। শূদ্ৰসকলৰ মাজতো সত্য, দান আৰু অক্রোধ পোৱা যায়; লগতে অনৃশংসতা, অহিংসা আৰু দয়াও। সদ্গুণ জন্মত সীমাবদ্ধ নহয়।

Verse 24

वेद्यं यच्चात्र निर्दुः:खमसुखं च नराधिप । ताभ्यां हीन॑ पद चान्यन्न तदस्तीति लक्षये

সৰ্পে ক’লে—হে নৰাধিপ! তুমি ইয়াত যি জ্ঞেয় তত্ত্বক দুখ আৰু সুখৰ অতীত বুলি কৈছা, সেই দুয়োটাৰ পৰা সম্পূৰ্ণ ৰহিত আন কোনো অৱস্থা বা সত্তা মই দেখা নাপাওঁ। মোৰ দৃষ্টিত দুখ-সুখশূন্য একো বস্তু নাই।

Verse 25

युधिछिर उवाच शूद्रे तु यद्‌ भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मण:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—যদি শূদ্ৰৰ মাজত সত্য আদি লক্ষণ থাকে আৰু দ্বিজৰ মাজত সেয়া নাথাকে, তেন্তে সেই শূদ্ৰ প্ৰকৃততে শূদ্ৰ নহয়, আৰু সেই ব্ৰাহ্মণো প্ৰকৃততে ব্ৰাহ্মণ নহয়। হে সৰ্প! যাৰ মাজত সত্য আদি গুণ আছে তাকেই ব্ৰাহ্মণ বুলি চিনিব লাগে; আৰু যাৰ মাজত সেই গুণৰ অভাৱ, তাক শূদ্ৰ বুলি ক’ব লাগে।

Verse 26

यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मण: स्मृतः । यत्रैतन्न भवेत्‌ सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সৰ্প! সত্য আদি লক্ষণৰে চিহ্নিত এই আচৰণ য’ত দেখা যায়, তাকেই ব্ৰাহ্মণ বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়; আৰু য’ত ই নাথাকে, হে সৰ্প, তাক শূদ্ৰ বুলি নিৰ্দেশ কৰিব লাগে।

Verse 27

यत्‌ पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतीति च । ताभ्यां हीनमतो<न्यत्र पदमस्तीति चेदपि

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—তুমি যি কৈছা, সুখ-দুখৰ পৰা ৰহিত আন কোনো জ্ঞেয় তত্ত্ব নাই—সাধাৰণ অভিজ্ঞতাৰ সীমাত সেয়া ঠিক; কিয়নো অভিজ্ঞতাৰ জগতত সুখ-দুখশূন্য একো নাই। তথাপি সিহঁতৰ ঊৰ্ধ্বত এক ‘পদ’ আছে। যেনেকৈ বৰফত উষ্ণতা নাথাকে আৰু অগ্নিত শীতলতা নাথাকে, তেনেকৈ সেই জ্ঞেয়-পদ প্ৰকৃততে সুখ-দুখবর্জিত। হে নাগৰাজ! এইয়াই মোৰ বোধ; তুমি যিদৰে গ্ৰহণ কৰা।

Verse 28

एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं॑ न विद्यते | यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সৰ্প! জ্ঞেয় বস্তুৰ মাজত সুখ-দুখৰ পৰা সম্পূৰ্ণ ৰহিত একো নাই—তোমাৰ এই মত ঠিক; যেনেকৈ শীত আৰু উষ্ণৰ মাজত ন উষ্ণতা থাকে ন শীতলতা। তথাপি এক পৰম জ্ঞেয় পদ আছে, যি প্ৰকৃততে সুখ-দুখবর্জিত। এইয়াই মোৰ নিশ্চিত বুদ্ধি; তুমি যিদৰে ইচ্ছা তেনেদৰে গ্ৰহণ কৰা।

Verse 29

एवं वै सुखदु:खाभ्यां हीनमस्ति पद क्वचित्‌ | एषा मम मति: सर्प यथा वा मन्यते भवान्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— হে সৰ্প! সুখ-দুখৰ পৰা সম্পূৰ্ণ শূন্য এনে কোনো অৱস্থা ক’তোৱে আছে নে? এইয়াই মোৰ বোধ—তথাপি আপুনি যেনেকৈ মানে তেনেকৈ হওক। সাধাৰণ অভিজ্ঞতাত একেবাৰে সুখ-দুখশূন্য বস্তু একো পোৱা নাযায়; তথাপি এক ‘পদ’ৰ কথা কোৱা হয় যি সিহঁতৰ অতীত। যেনেকৈ বৰফত উষ্ণতা নাথাকে আৰু আগুনত শীতলতা নাথাকে, তেনেকৈ জ্ঞেয় সেই পৰম পদ সত্যতে সুখ-দুখবর্জিত। হে নাগৰাজ! এইয়াই মোৰ স্থিৰ মত; আপুনি যেনেকৈ সিদ্ধান্ত কৰে।

Verse 30

सर्प उवाच यदि ते वृत्ततो राजन ब्राह्मण: प्रसमीक्षित: । वृथा जातिस्तदा<<युष्मन्‌ कृतियविन्न विद्यते

সৰ্পে ক’লে— হে ৰাজন! যদি ব্ৰাহ্মণক কেৱল আচৰণৰ দ্বাৰাই পৰীক্ষা কৰা হয়, তেন্তে হে মহামান্য, সেই আচৰণৰ অনুৰূপ কৰ্ম নাথাকিলে জন্ম-জাতি অৰ্থহীন হৈ পৰে।

Verse 31

युधिछिर उवाच जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते | संकरात्‌ सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मति:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— হে মহাসৰ্প, হে মহামতি! মানুহৰ মাজত জাতিৰ নিৰ্ণয় কৰা অতি দুষ্কৰ; কিয়নো এতিয়া সকলো বৰ্ণৰ পৰস্পৰ সংকৰ ঘটিছে—এইয়াই মোৰ মত।

Verse 32

सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति सदा नरा: | वाड्मैथुनमथो जन्म मरणं च सम॑ नृणाम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— সকলো মানুহে সদায় সকলো গোষ্ঠীৰ নাৰীৰ সৈতে সন্তান জন্ম দিয়ে। বাক্, মৈথুন, আৰু জন্ম-মৃত্যু—এই সকলো মানুহৰ মাজত একে ধৰণে দেখা যায়। সেয়ে তত্ত্বদৰ্শীসকলে শীল-চৰিত্ৰকেই প্ৰধান মানে আৰু তাকেই নিৰ্ণায়ক মানদণ্ড কৰে।

Verse 33

इदमार्ष प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि । तस्माच्छील प्रधानेष्टं विदुर्ये तत््वदर्शिन:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— ইয়াতো আৰ্শ-প্ৰমাণ আছে—শ্ৰুতিৰ বাক্য ‘য়ে যজামহে’, অৰ্থাৎ ‘আমি যজ্ঞ কৰোঁ’; ই জন্মভিত্তিক জাতিৰ কঠোৰ নিৰ্ণয় নকৰাকৈ সাধাৰণভাৱে উল্লেখ কৰে। সেয়ে তত্ত্বদৰ্শী পণ্ডিতসকলে শীল-চৰিত্ৰকেই প্ৰধান মানে আৰু তাকেই ইষ্ট বুলি গণ্য কৰে।

Verse 34

प्राइनाभिवर्धनात्‌ पुंसो जातकर्म विधीयते । तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—মানুহৰ প্ৰাণশক্তি পোষিত আৰু বঢ়াই তোলা হয় বুলিয়েই ‘জাতকৰ্ম’ নামৰ সংস্কাৰ বিধেয়। সেই প্ৰসঙ্গত সাবিত্ৰী (গায়ত্ৰী) তেওঁৰ মাতৃ বুলি কোৱা হয় আৰু আচার্যক পিতৃ বুলি কোৱা হয়।

Verse 35

जब बालकका जन्म होता है, तब नालच्छेदनके पूर्व उसका जातकर्म-संस्कार किया जाता है। उसमें उसकी माता सावित्री कहलाती है और पिता आचार्य ।।

যেতিয়ালৈকে ‘বেদত জন্ম’—অৰ্থাৎ বেদ অধ্যয়নৰ বাবে দীক্ষা—নহয়, তেতিয়ালৈকে মানুহ শূদ্ৰসম বুলি গণ্য। এই বিষয়ত বুদ্ধিৰ সংশয় উঠিলে স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে নিয়ম ঘোষণা কৰিছিল।

Verse 36

कृतकृत्या: पुनर्वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते । संकरस्त्वत्र नागेन्द्र बलवान्‌ प्रसमीक्षित:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—সকলো কাম যথাবিধি সম্পন্ন হোৱাৰ পাছতো যদি বৃত্তান্ত স্পষ্ট নহয়, তেন্তে হে নাগেন্দ্ৰ, ইয়াত প্ৰবল ‘সংকৰ’ (মিশ্ৰণজনিত বিভ্ৰান্তি) কাৰণটো সাৱধানে বিচাৰ কৰিব লাগে।

Verse 37

जबतक बालकका संस्कार करके उसे वेदका स्वाध्याय न कराया जाय

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—বালকৰ সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰিলেও যেতিয়ালৈকে তাক বেদৰ স্বাধ্যায়ত নিয়োজিত কৰা নহয়, তেতিয়ালৈকে সি শূদ্ৰসম। জাতি-বিষয়ে সংশয় উঠিলে স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে এই সিদ্ধান্তই দিছে। হে নাগৰাজ! বৈদিক সংস্কাৰ আৰু বেদাধ্যয়ন থাকিলেও যদি ব্রাহ্মণাদি বৰ্ণৰ উপযুক্ত শীল আৰু সদাচাৰ প্ৰকাশ নাপায়, তেন্তে বিচাৰ কৰি স্থিৰ কৰা হয় যে তাত প্ৰবল বৰ্ণসংকৰ আছে। সেয়ে, হে মহাসৰ্প, হে ভুজগোত্তম—যাৰ ভিতৰত সংস্কাৰৰ সৈতে সদাচাৰো পোৱা যায়, তাকেই মই ব্রাহ্মণ বুলি কওঁ; এই কথা মই আগতেই কৈছোঁ।

Verse 38

सर्प उवाच श्रुतं विदितवेद्यस्थ तव वाक्य युधिष्ठिर । भक्षयेयमहं कस्माद्‌ भ्रातरं ते वकोदरम्‌

সাপটোৱে ক’লে—যুধিষ্ঠিৰ! তোমাৰ বাক্য মই ভালদৰে শুনিলোঁ; তুমি জ্ঞেয় বিষয়ত সুপ্ৰতিষ্ঠিত। তেন্তে মই তোমাৰ ভাতৃ বকোদৰ ভীমক কিয় ভক্ষণ কৰিম?

Verse 180

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि युधिष्ठिरसर्पसंवादे अशीत्यधिकशततमोडयाय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें युधिष्टिरसर्पसंवादाविषयक एक सौ अस्सीवाँ अध्याय पूरा हुआ

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত আজগৰপৰ্বত যুধিষ্ঠিৰ আৰু সৰ্পৰ সংলাপ সমাপ্ত হ’ল; লগতে একশ আশিতম অধ্যায়ো সম্পূৰ্ণ হ’ল।