Adhyaya 141
गन्धमादन-हिमवत्प्रयाणे युधिष्ठिर-भीमसंवादः (Yudhiṣṭhira–Bhīma Dialogue on the Gandhamādana–Himavat Ascent)
Upa-parva: Gandhamādana–Himavat Journey Episode (Arjuna-darśana / Śvetavāhana-didṛkṣā context)
Yudhiṣṭhira assesses the approach to the mountain route as hazardous: beings may be concealed, rākṣasas are powerful, and the path is incompatible with a large, fatigue-prone entourage. He advises Bhīma to turn back with attendants and suggests that only a small, disciplined party proceed—Yudhiṣṭhira, Nakula, and the ascetic Lomāśa—while Bhīma stays to protect Draupadī at Gaṅgādvāra until their return. Bhīma counters that Draupadī is already burdened by hardship yet remains determined to proceed; he argues that separation would intensify distress. He permits vehicles and attendants to return if necessary but refuses to abandon Yudhiṣṭhira in dangerous terrain, offering to carry Draupadī and assist the twins through difficult passes. Yudhiṣṭhira endorses Bhīma’s resolve with blessings for strength, fame, and dharma. Draupadī states her willingness to go without causing concern. Lomāśa frames the journey as attainable through tapas and anticipates that the party will see Arjuna (associated with the Śvetavāhana motif). The narrative then shifts to travel logistics: the party reaches the prosperous domain of King Subāhu among the Kuṇindas, is welcomed and hosted, dismisses much of the retinue and equipment, and proceeds on foot with renewed purpose toward Himavat to seek Dhanaṃjaya.
Chapter Arc: गन्धमादन–हिमालय की ओर बढ़ते पाण्डवों के पथ में भूख-प्यास, दुर्गम मार्ग और द्रौपदी के लिए कैलास-यात्रा की कठिनता का प्रश्न उठता है—भीम का उत्साह और साथियों की चिंता आमने-सामने आती है। → भीम को समझाया जाता है कि पहले बल का आश्रय लेकर क्षुधा-तृषा शांत करे और फिर आगे बढ़े; साथ ही ऋषि-वचन स्मरण कराया जाता है कि कैलास का मार्ग साधारण नहीं—विशेषतः ‘कृष्णा’ (द्रौपदी) कैसे जाएगी? उधर अर्जुन के न दिखने से व्याकुलता बढ़ती है, क्योंकि वह संग्राम में कभी पीठ न दिखाने वाला ‘गुडाकेश’ है। → कुलिन्द-प्रदेश के सीमांत पर राजा सुबाहु का भव्य स्वागत—किरात, तङ्गण, पुलिन्द जनों से भरे हिमवत्-प्रदेश की झलक के बीच पाण्डवों का सम्मानपूर्वक आतिथ्य और फिर ‘निर्मल प्रभात’ में हिमवन्त की ओर प्रस्थान—यात्रा का निर्णायक मोड़ बनता है। → सुबाहु द्वारा पूजित होकर पाण्डव सुखपूर्वक विश्राम करते हैं; अगले दिन सेवकों (इन्द्रसेन आदि) सहित, द्रौपदी के साथ, धीरे-धीरे आगे बढ़ते हैं—लक्ष्य एक ही: धनंजय (अर्जुन) का दर्शन और कैलास-गन्धमादन की ओर प्रवेश। → हिमालय की ओर बढ़ते हुए भी प्रश्न बना रहता है—अर्जुन कहाँ है, और क्या द्रौपदी सहित यह दल कैलास की कठोर परीक्षा पार कर पाएगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न हुक है चत्वारिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: भीमसेनका उत्साह तथा पाण्डवोंका कुलिन्दराज सुबाहुके राज्यमें होते हुए गन्धमादन और हिमालय पर्वतको प्रस्थान युधिछिर उवाच अन्तर्हितानि भूतानि बलवन्ति महान्ति च । अग्निना तपसा चैव शकक््यं गन्तुं वकोदर
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“হে বৃকোদৰ (ভীম), ইয়াত বহু শক্তিশালী আৰু মহাকায় সত্তা লুকাই থাকে। সেয়ে অগ্নিহোত্ৰ আৰু তপস্যাৰ প্ৰভাৱৰ দ্বাৰাই আমি ইয়াৰ পৰা আগবাঢ়িব পাৰিম।”
Verse 2
संनिवर्तय कौन्तेय क्षुत्पिपासे बलाश्रयात् । ततो बलं च दाक्ष्यं च संश्रयस्व वृकोदर,वृकोदर! तुम बलका आश्रय लेकर अपनी भूख-प्यास मिटा दो। फिर शारीरिक शक्ति और चतुरताका सहारा लो
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“হে কৌন্তেয়, বলৰ আশ্ৰয় লৈ প্ৰথমে ক্ষুধা আৰু তৃষ্ণা নিবারণ কৰা। তাৰ পাছত, হে বৃকোদৰ, দেহবল আৰু দাক্ষ্য—দুয়োটাৰ ওপৰত ভৰসা কৰা।”
Verse 3
ऋषेस्त्वया श्रुतं वाक््यं कैलासं पर्वत प्रति । बुद्धया प्रपश्य कौन्तेय कथं कृष्णा गमिष्यति
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“ভাই, কৈলাস পৰ্বতৰ বিষয়ে ঋষিয়ে যি কথা কৈছিল, সেয়া তুমিও শুনিছা। এতিয়া, হে কৌন্তেয়, নিজৰ বুদ্ধিৰে বিচাৰ কৰি চোৱা—এই দুৰ্গম অঞ্চলত কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী) কেনেকৈ আগবাঢ়িব পাৰিব?”
Verse 4
अथवा सहदेवेन धौम्येन च सम॑ विभो । सूतै: पौरोगवैश्वैव सर्वैश्व॒ परिचारकै:
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— হে মহাবলী! নতুবা সহদেৱ আৰু ধৌম্যক লগত লৈ, সাৰথি, ৰান্ধনি আৰু সকলো পৰিচাৰকসহ ইয়াৰ পৰাই উভতি যা।
Verse 5
रथैरश्वैश्व ये चान्ये विप्रा: क्लेशासहा: पथि । सर्वैस्त्वं सहितो भीम निवर्तस्वायतेक्षण
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— হে বিশালনয়ন ভীম! ৰথ-অশ্ব আৰু পথৰ ক্লেশ সহিব নোৱাৰা আন আন ব্ৰাহ্মণসকলসহ সকলোকে লগত লৈ ইয়াৰ পৰাই উভতি যা।
Verse 6
त्रयो वयं गमिष्यामो लघ्वाहारा यतव्रता: । अहं च नकुलश्चैव लोमशश्न महातपा:
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— আমি, নকুল আৰু মহাতপস্বী লোমশ—আমাৰ এই তিনিজনেই আগলৈ যাম; অল্পাহাৰে জীৱন ধৰি, সংযম আৰু ব্ৰত পালন কৰি। তুমি গঙ্গাদ্বাৰত মন একাগ্ৰ কৰি মোৰ আগমনৰ অপেক্ষা কৰা; আৰু মই উভতি নাহা পৰ্যন্ত দ্ৰৌপদীক ৰক্ষা কৰি তাতেই থাকিবা।
Verse 7
ममागमनमाकाड्क्षन् गड़ाद्वारे समाहित: । वसेह द्रौपदी रक्षन् यावदागमनं मम
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— গঙ্গাদ্বাৰত মন একাগ্ৰ কৰি মোৰ আগমনৰ অপেক্ষা কৰি থাকা; আৰু মই উভতি নাহা পৰ্যন্ত দ্ৰৌপদীক ৰক্ষা কৰি তাতেই বাস কৰা।
Verse 8
भीम उवाच राजपुत्री श्रमेणार्ता दुःखार्ता चैव भारत । ब्रजत्येव हि कल्याणी श्वेतवाहदिदृक्षया
ভীমে ক’লে— হে ভাৰত! ৰাজকন্যা দ্ৰৌপদী পথশ্ৰমে ক্লান্ত আৰু অন্তৰৰ দুখে পীড়িত; তথাপি কল্যাণময়ী সেই দেবী শ্বেতবাহ অৰ্জুনক দেখাৰ আকাঙ্ক্ষাৰে আমাৰ লগতেই আগবাঢ়ি গৈ আছে।
Verse 9
तव चाप्यरतिस्तीव्रा वर्तते तमपश्यत: । गुडाकेशं महात्मान संग्रामेष्वपपलायिनम्,संग्राममें कभी पीठ न दिखानेवाले निद्राविजयी महात्मा अर्जुनको न देखनेके कारण आपके मनमें भी अत्यन्त खिन्नता हो रही है
তেওঁক দেখা নোপোৱাৰ বাবে তোমাৰ মনতো তীব্ৰ ব্যথা জাগিছে—গুড়াকেশ মহাত্মা অৰ্জুনক, যি যুদ্ধত কেতিয়াও পিঠ দেখাই পলাই নাযায়।
Verse 10
कि पुन: सहदेवं च मां च कृष्णां च भारत । द्विजा: काम॑ निवर्तन्तां सर्वे च परिचारका:
তেনে হলে সহদেৱ, মই আৰু কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)-ৰ কথা ত ক’বই বা কি, হে ভাৰত! দ্বিজসকল ইচ্ছা কৰিলে উভতি যাওক, আৰু সকলো পৰিচাৰকো।
Verse 11
सूता: पौरोगवाश्रैव यं च मन्येत नो भवान् | न हाहं हातुमिच्छामि भवन्तमिह कहिचित्
সাৰথি, পৰিচাৰক আৰু আপুনি যাক যোগ্য বুলি ভাবিব—সকলে ইচ্ছা কৰিলে উভতি যাওক; কিন্তু মই আপোনাক ইয়াত কেতিয়াও ত্যাগ কৰিব নোখোজোঁ।
Verse 12
शैले5स्मिन् राक्षसाकीर्णे दुर्गेषु विषमेषु च । इयं चापि महाभागा राजपुत्री पतिव्रता
ৰাক্ষসে ভৰা এই পৰ্বতত আৰু এই বিষম দুৰ্গম পথত মই আপোনাক একা এৰি নাযাম। আৰু এই মহাভাগ্যা ৰাজকন্যা, পতিব্ৰতা কৃষ্ণাও আপোনাক ত্যাগ কৰি উভতি যাবলৈ কেতিয়াও সন্মত নহ’ব।
Verse 13
त्वामृते पुरुषव्यात्र नोत्सहेद् विनिवर्तितुम् | तथैव सहदेवो<यं सतत त्वामनुव्रत:
হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ! আপোনাক বাদ দি মই উভতি যাবলৈ সাহস নকৰোঁ। তেনেদৰে এই সহদেৱো সদায় আপোনাৰ অনুব্ৰত; সেও আপোনাক ত্যাগ কৰি উভতি নাযায়।
Verse 14
न जातु विनिवर्तेत मनोज्ञो हाहमस्य वै । अपि चात्र महाराज सव्यसाचिदिदृक्षया
ভীমে ক’লে—“এই উদ্যোগৰ পৰা মই কেতিয়াও উভতি যাবলৈ নুচাওঁ। তদুপৰি, মহাৰাজ, সব্যসাচী অৰ্জুনক দেখিবলৈ আমি সকলোৱে অতি ব্যাকুল; সেয়ে আমি সকলোৱে একেলগে যাম। ব্ৰাহ্মণসকলে ইচ্ছা কৰিলে উভতি যাব পাৰে; আৰু দাস-চাকৰ, সাৰথি, ৰান্ধনি আৰু আপুনি যাক উভতি পঠিয়াব উচিত বুলি ভাবেন—সকলোৱে যাব পাৰে। কিন্তু ৰাক্ষসে ভৰা এই পৰ্বতত আৰু এই উঁচু-নিচু, দুৰ্গম, কঠিন পথত মই আপোনাক এক মুহূর্তও একা এৰি দিব নোখোজোঁ। এই পৰম সৌভাগ্যৱতী, পতিব্ৰতা ৰাজকুমাৰী কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)ও আপোনাক এৰি উভতি যাবলৈ কেতিয়াও সন্মত নহ’ব। তেনেদৰে সদায় আপোনাৰ প্ৰতি স্নেহশীল সহদেৱো আপোনাক এৰি উভতি নাযায়—মই তাৰ হৃদয় জানো। ৰাজন, বহু গুহাযুক্ত এই পৰ্বতত যদি ৰথেৰে যাত্ৰা সম্ভৱ নহয়, তেন্তে আমি পদব্ৰজেই যাম; আপুনি মন খাৰাপ নকৰিব। য’ত য’ত দ্ৰৌপদী হাঁটিব নোৱাৰে, ত’ত ত’ত মই নিজেই তাইক মোৰ কাঁধত তুলি লৈ যাম।”
Verse 15
सर्वे लालसभूता: सम तस्माद् यास्यामहे सह । यद्यशक््यो रथैर्गन्तुं शैलो5यं बहुकन्दर:
ভীমে ক’লে—“আমি সকলোৱে ব্যাকুল; সেয়ে আমি একেলগে যাম। বহু গুহাযুক্ত এই পৰ্বত যদি ৰথেৰে অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰি, তেন্তে আমি পদব্ৰজেই যাম; আপুনি চিন্তা নকৰিব। য’ত য’ত দ্ৰৌপদী হাঁটিব নোৱাৰে, ত’ত ত’ত মই নিজেই তাইক মোৰ কাঁধত তুলি লৈ যাম। ৰাক্ষসসঙ্কুল এই উঁচু-নিচু, দুৰ্গম পথত মই আপোনাক একা এৰি দিব নোখোজোঁ। পৰম সৌভাগ্যৱতী, পতিব্ৰতা কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)ও আপোনাক এৰি উভতি নাযায়; আৰু সহদেৱো—যি সদায় আপোনাৰ প্ৰতি ভক্তিস্নেহ ৰাখে—আপোনাক এৰি পিছু হটিব নোৱাৰে। অৰ্জুন-দৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষাৰে আমি সকলোৱে একেলগে আগবাঢ়িম।”
Verse 16
पद्धिरेव गमिष्यामो मा राजन् विमना भव | अहं वहिष्ये पाञ्चालीं यत्र यत्र न शक्ष्यति
“ৰাজন, আমি পদব্ৰজেই যাম; আপুনি মন খাৰাপ নকৰিব। পাঞ্চালী (দ্ৰৌপদী) য’ত য’ত হাঁটিব নোৱাৰে, ত’ত ত’ত মই নিজেই তাইক বহন কৰিম।”
Verse 17
इति मे वर्तते बुद्धिर्मा राजन् विमना भव | सुकुमारौ तथा वीरौ माद्रीनन्दिकरावुभौ । दुर्गे संतारयिष्यामि यत्राशक्तौ भविष्यत:
“ৰাজন, মোৰ মনত এই-ই স্থিৰ সিদ্ধান্ত; আপুনি মন খাৰাপ নকৰিব। মাদ্ৰীৰ দুজন বীৰ পুত্ৰ—নকুল আৰু সহদেৱ—স্বভাৱতে সুকুমাৰ। য’ত দুৰ্গম ঠাইত তেওঁলোক অক্ষম হ’ব, ত’ত মই তেওঁলোকক সুৰক্ষিতভাৱে পাৰ কৰাই দিম।”
Verse 18
युधिछिर उवाच एवं ते भाषमाणस्य बल॑ भीमाभिवर्धताम् | यत् त्वमुत्सहसे वोढुं पाउ्चालीं च यशस्विनीम्
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“ভীম, তুমি এনেদৰে উদ্দীপিত বাক্য কৈছা; তোমাৰ বল আৰু বৃদ্ধি পাওক। কিয়নো তুমি যশস্বিনী পাঞ্চালী (দ্ৰৌপদী)কো বহন কৰি আগবঢ়াৰ সাহস দেখুৱাইছা।”
Verse 19
यमजोौ चापि भद्रं ते नैतदन्यत्र विद्यते । बल॑ तव यशश्नैव धर्म: कीर्तिश्व वर्धताम्
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—তোমাৰ মঙ্গল হওক। যমজ ভ্ৰাতাসকলসহ এনে দৃঢ় সংকল্প আন কাৰোত নাই। তোমাৰ বল বৃদ্ধি পাওক, তোমাৰ যশ বৃদ্ধি পাওক, আৰু তোমাৰ ধৰ্ম আৰু কীৰ্তি সদায় বাঢ়ি থাকক।
Verse 20
यत् त्वमुत्सहसे नेतुं भ्रातरौ सह कृष्णया । मा ते ग्लानिर्महाबाहो मा च ते<5स्तु पराभव:
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—মহাবাহো! কৃষ্ণাৰ সৈতে সেই দুজন ভ্ৰাতাক লৈ যোৱাৰ যি উদ্যম তোমাৰ, তাতে তোমাৰ বলেই বৃদ্ধি পাওক। তোমাৰ কেতিয়াও গ্লানি নাহক, আৰু পৰাজয় যেন কেতিয়াও তোমাৰ নহয়।
Verse 21
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब सुन्दरी द्रौपदीने हँसते हुए कहा--“भारत! मैं आपके साथ ही चलूँगी; आप मेरे लिये चिन्ता न करें”
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! তেতিয়া সুন্দৰী দ্ৰৌপদীয়ে হাঁহি হাঁহি ক’লে—“হে ভাৰত! মই আপোনাৰ লগতেই যাম; মোৰ বাবে চিন্তা নকৰিব।”
Verse 22
लोगश उवाच तपसा शकक््यते गन्तुं पर्वतो गन्धमादन: । तपसा चैव कौन्तेय सर्वे योक्ष्यामहे वयम्
লোমশে ক’লে—হে কুন্তীনন্দন! গন্ধমাদন পৰ্বতলৈ তপস্যাৰ শক্তিৰে মাত্ৰ যোৱা যায়। সেয়ে, হে কৌন্তেয়, আমি সকলোৱে তপোবলে নিজকে নিয়োজিত কৰিব লাগিব। সঞ্চিত তপঃশক্তিৰ বলতেই নকুল, সহদেৱ, ভীমসেন, মই আৰু তুমি—সকলোৱে অৰ্জুনক দৰ্শন কৰিব পাৰিম।
Verse 23
वैशम्पायन उवाच ततः कृष्णाब्रवीद् वाक््य॑ं प्रहसन्ती मनोरमा । गमिष्यामि न संताप: कार्यो मां प्रति भारत
বৈশম্পায়নে ক’লে—তাৰ পাছত মনোৰমা কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী) হাঁহি হাঁহি ক’লে—“হে ভাৰত! মই যাম; মোৰ বাবে শোক নকৰিবা। হে ৰাজন! নকুল, সহদেৱ আৰু ভীমসেন—আৰু মই আৰু তুমিও, হে কৌন্তেয়—শ্বেতবাহন অৰ্জুনক দৰ্শন কৰিম।”
Verse 24
वैशम्पायन उवाच एवं सम्भाषमाणास्ते सुबाहुविषयं महत् । ददृशुर्मुदिता राजन् प्रभूतगजवाजिमत्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! এইদৰে কথোপকথন কৰি কৰি তেওঁলোকে আগবাঢ়ি আনন্দিত মনে সুবাহুৰ বিশাল ৰাজ্য দেখিলে, য’ত হাতী-ঘোঁৰাৰ প্ৰচুৰতা আছিল।
Verse 25
किराततड्गणाकीर्ण पुलिन्दशतसंकुलम् | हिमवत्यमरैर्जुष्टं बद्दाश्चर्यसमाकुलम् | सुबाहुश्चापि तान् दृष्टवा पूजया प्रत्यगृह्नत
কিৰাত আৰু তঙ্গণৰে ভৰা, শত শত পুলিন্দে সঙ্কুল, হিমৱন্তৰ ওচৰত দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা সেবিত আৰু নানা আশ্চৰ্যৰে পৰিপূৰ্ণ সেই দেশ দেখি, সুবাহুৱেও তেওঁলোকক দেখি পূজাপূৰ্বক গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 26
विषयान्ते कुलिन्दानामी श्वर: प्रीतिपूर्वकम् । ततस्ते पूजितास्तेन सर्व एव सुखोषिता:
কুলিন্দসকলৰ দেশ-সীমান্তত তেওঁলোকৰ অধিপতিয়ে প্ৰীতিপূৰ্বক তেওঁলোকক গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু তেওঁৰ দ্বাৰা পূজিত হৈ তেওঁলোক সকলোৱে তাত সুখে বাস কৰিলে।
Verse 27
प्रतस्थुर्विमले सूर्ये हिमवन्तं गिरिं प्रति । इन्द्रसेनमुखां श्वापि भृत्यान् पौरोगवांस्तथा
পিছদিন নিৰ্মল প্ৰভাতত সূৰ্য উঠাৰ লগে লগে তেওঁলোকে হিমৱন্ত পৰ্বতৰ দিশে যাত্ৰা কৰিলে; আৰু ইন্দ্ৰসেন আদি ভৃত্যসকলক তথা ৰন্ধনশালাৰ অধ্যক্ষ (পৌৰোগৱ) কেও (তাতেই ৰাখিলে)।
Verse 28
सूदांश्व पारिबहश्चि द्रौपद्या: सर्वशो नृप । राज्ञ: कुलिन्दाधिपते: परिदाय महारथा:
হে নৃপ! দ্ৰৌপদীৰ সূত, বাহক আৰু তাইৰ সকলো সামগ্ৰী কুলিন্দাধিপতি ৰজাৰ হাতত অৰ্পণ কৰি সেই মহাৰথীসকলে (আগবাঢ়িল)।
Verse 29
पद्धिरेव महावीर्या ययु: कौरवनन्दना: । ते शनै: प्राद्रवन् सर्वे कृष्णया सह पाण्डवा: । तस्माद् देशात् सुसंहृष्टा द्रष्टकामा धनंजयम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—মহাবীৰ্য কুৰুনন্দন পাণ্ডৱসকল কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)ৰ সৈতে সেই দেশৰ পৰা পদব্ৰজে ধীৰে ধীৰে আগবাঢ়িল। ধনঞ্জয় (অৰ্জুন)ক দেখাৰ তীব্ৰ আকাঙ্ক্ষাই তেওঁলোকৰ অন্তৰ আনন্দেৰে পূৰ্ণ কৰিছিল; তেওঁলোকৰ গতি তাড়াহুড়াৰ নহয়, উদ্দেশ্যনিষ্ঠ দৃঢ় সংকল্পৰ—কাৰণ পুনৰ্মিলন আৰু ধৰ্মকাৰ্যৰ সিদ্ধি অৰ্জুনৰ প্ৰত্যাৱৰ্তনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ বুলি তেওঁলোকৰ মন স্থিৰ আছিল।
Verse 139
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें पाण्डवॉका कैलास आदि पर्वतमालाओंगें प्रवेशविषयक एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত, লোমশ-তীৰ্থযাত্ৰাৰ প্ৰসঙ্গত কৈলাস আদি পৰ্বতমালাত পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰৱেশ বৰ্ণনা কৰা একশ ঊনচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 140
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गन्धमादनप्रवेशे चत्वारिंशदाधिकशततमो< ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত, লোমশ-তীৰ্থযাত্ৰাৰ প্ৰসঙ্গত গন্ধমাদন-প্ৰৱেশ বৰ্ণনা কৰা একশ চল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Whether prudence demands reducing the party and separating for safety, or whether dharmic solidarity requires staying together despite risk—balancing protection, consent, and the burdens of leadership.
Endurance is not only physical: disciplined intent (tapas), clear judgment, and mutual responsibility allow difficult aims to be pursued without sacrificing care for companions.
No formal phalaśruti is stated; the meta-lesson is embedded in narrative validation—Yudhiṣṭhira’s benedictions and Lomāśa’s framing present ethical resolve and austerity as the chapter’s interpretive key.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.