Shloka 18
उद्योगपर्व अध्याय १३३ — संजये मातृउपदेशः
Udyoga Parva Adhyaya 133 — A Mother’s Counsel to Saṃjaya
जब सेवाका काम करनेवाले दास, भरण-पोषण पानेवाले कुट॒म्बी, आचार्य, ऋत्विक् और पुरोहित जीविकाके अभावमें हमें छोड़कर जाने लगेंगे, उस समय उन्हें देखकर तुझे जीवन-धारणका कोई प्रयोजन नहीं दिखायी देगा ।। यदि कृत्यं न पश्यामि तवाद्याहं यथा पुरा | श्लाघनीयं यशस्यं च का शान्तिहवदयस्य मे,यदि पहलेके समान आज भी मैं तेरे यशकी वृद्धि करनेवाले प्रशंसनीय कर्मोंको नहीं देखूँगी तो मेरे हृदयको क्या शान्ति मिलेगी?
yadā sevakāḥ kāmakaraṇā dāsā bharaṇa-poṣaṇa-prāptāḥ kuṭumbinaḥ ācāryā ṛtvijaḥ purohitāś ca jīvikābhāvena asmān tyaktvā gamiṣyanti, tadā tān dṛṣṭvā tava jīvana-dhāraṇe na kiñcid prayojanaṃ pratibhāsyate. yadi kṛtyaṃ na paśyāmi tavādya'haṃ yathā purā | ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kā śāntir hṛdayasya me ||
যেতিয়া সেৱাকাৰ্য কৰা দাস, কৰ্মকাৰ, ভৰণপোষণত নিৰ্ভৰ কুটুম্বী, আৰু আচার্য, ঋত্বিক আৰু পুরোহিত—উপাৰ্জনৰ অভাৱত—আমাক ত্যাগ কৰি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিব, তেতিয়া তেওঁলোকক যোৱা দেখি তোমাৰ বাবে জীৱনধাৰণৰ কোনো উদ্দেশ্য নাথাকিব। আৰু যদি পূৰ্বৰ দৰে আজিও তোমাৰ যশ বৃদ্ধি কৰা সেই প্ৰশংসনীয় কৰ্মসমূহ মই নেদেখোঁ, তেন্তে মোৰ হৃদয়ক কেনেকৈ শান্তি মিলিব?
पुत्र उवाच
Educational Q&A
A leader’s dharma is measured by sustaining those who depend on him—workers, household dependents, and religious functionaries. When livelihood collapses and dependents depart, life itself feels purposeless; true peace comes from seeing praiseworthy, fame-worthy actions that uphold social and moral obligations.
In a tense admonitory tone, the speaker (identified as ‘the son’) warns the addressee that if support and patronage fail, servants, dependents, and priests will leave for want of livelihood. The speaker then presses for a return to earlier, commendable conduct—actions that build righteous reputation—because without such conduct the speaker’s heart finds no peace.