Adhyaya 1
स्त्रीपर्व १: धृतराष्ट्रशोकः संजयाश्वासनं च (Strī Parva 1: Dhṛtarāṣṭra’s Lament and Saṃjaya’s Consolation)
Upa-parva: Strī-parva Prathama Adhyāya (Dhṛtarāṣṭra-śoka–Saṃjaya-āśvāsana)
Janamejaya inquires about the reactions following Duryodhana’s death and the annihilation of forces, including the status of Yudhiṣṭhira, Kṛpa, and others, and asks for the subsequent report delivered by Saṃjaya. Vaiśaṃpāyana describes Dhṛtarāṣṭra as devastated—likened to a tree with severed branches—silent and overwhelmed by grief until Saṃjaya approaches. Saṃjaya urges him to recognize the scale of destruction (many akṣauhiṇīs lost), to accept that grief offers no practical aid, and to proceed with pretakārya (funerary rites) for fathers, sons, grandsons, kin, friends, and teachers. Dhṛtarāṣṭra collapses and then speaks: he laments being bereft—sonless, allyless, blind, dispossessed—and expresses regret for ignoring counsel from elders and sages; he recalls advice urging restraint and condemns his own failure to listen. Saṃjaya responds with admonitory ethics: grief does not restore outcomes; earlier indulgence and partiality enabled destructive associates and policies; one should act prudently early to avoid later remorse; anger should be abandoned through reason. The chapter ends by noting that, after Saṃjaya’s reassurance, Vidura continues with deliberate instruction, moving the scene toward reflective governance ethics.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, पुत्र-विनाश के धुएँ में घिरे, संजय से पूछते हैं—धर्मपुत्र युधिष्ठिर और कृपाचार्य आदि बचे हुए प्रमुख जन अब क्या कर रहे हैं? → संजय मौन-सा, ध्यानमग्न और शोक-भार से दबा हुआ धृतराष्ट्र के पास आता है। धृतराष्ट्र अपने दुःख को कर्म-फल के प्रश्न में बदल देता है—‘मुझे तो कोई पूर्व दुष्कृत याद नहीं, फिर यह दारुण फल क्यों?’ शोक के साथ आत्म-आरोप और भाग्य-चिन्ता बढ़ती जाती है। → धृतराष्ट्र का अंतर्द्वंद्व चरम पर पहुँचता है: ‘अवश्य ही मैंने पूर्वजन्मों में कोई महान पाप किया होगा, जिससे विधाता ने मुझे इस दुःख में नियुक्त किया।’ संजय दृष्टान्त देकर समझाता है—जो केवल मधु (लाभ/सुख) देखकर प्रपात (पतन/विनाश) नहीं देखता, वह अंततः शोक में डूबता है; धृतराष्ट्र का मोह और पक्षपात उसी मधु-लोभ की तरह था। → संजय शोक को नीति में ढालता है—विनाश के कारणों की ओर संकेत करता है और धृतराष्ट्र को आत्म-निग्रह, विवेक और स्वीकार की ओर ले जाता है। कथा-धारा युद्धोत्तर शोक-परिवेश में स्थिर होती है, जहाँ अब ‘जीवितों का आचरण’ और ‘मृतकों का विलाप’ केंद्र बनने वाला है। → धृतराष्ट्र के प्रश्न खुले रह जाते हैं—युधिष्ठिर की मनःस्थिति क्या है, और स्त्रियों का विलाप तथा कुरु-वंश का अंतिम संस्कार-यात्रा किस रूप में फूटेगी?
Shlokas
Verse 1
दक्षिण भारतीय पाठसे लिये गये कं.“ उमा कक ९ सौप्तिकपर्वकी कुल श्लोकसंख्या ८१०॥। फल (0) आस॑अत+- ॥। ३० श्रीपरमात्मने नम: ।।
নাৰায়ণক, নৰোত্তম নৰক, দেৱী সৰস্বতীক আৰু ব্যাসক প্ৰণাম কৰি তাৰ পিছত ‘জয়’ (মহাভাৰত) উচ্চাৰণ কৰা উচিত। জনমেজয়ে ক’লে—হে মুনি! দুযোধন নিহত হোৱাৰ পিছত আৰু সমগ্ৰ সৈন্য সম্পূৰ্ণৰূপে বিনষ্ট হোৱাৰ পিছত, মহাৰাজ ধৃতৰাষ্ট্ৰে এই সংবাদ শুনি কি কৰিলে?
Verse 2
तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामना: । कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रय:,इसी प्रकार कुरुवंशी राजा महामनस्वी धर्मपुत्र युधिष्ठिरने तथा कृपाचार्य आदि तीनों महारथियोंने भी इसके बाद क्या किया?
জনমেজয়ে সুধিলে— “তদ্ৰূপ কৌৰৱৰাজ, মহামনা ধৰ্মপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰ আৰু কৃপ প্ৰমুখ সেই তিন মহাৰথীয়ে তাৰ পিছত কি কৰিলে?”
Verse 3
अश्वृत्थाम्न: श्रुतं कर्म शापादन्योन्यकारितात् । वृत्तान्तमुत्तरं ब्रूहि यदभाषत संजय:
জনমেজয়ে ক’লে— “অশ্বত্থামাৰ কৃত্য আৰু শাপৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পৰস্পৰ শাপ-প্ৰতিশাপৰ বৃত্তান্ত মই শুনিছোঁ। এতিয়া পৰৱৰ্তী কথা কওক—সঞ্জয়ে ধৃতৰাষ্ট্ৰক কি কৈছিল?”
Verse 4
वैशम्पायन उवाच हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखमिव द्रुमम् । पुत्रशोकाभिसंतप्तं धृतराष्ट्र महीपतिम्
বৈশম্পায়নে ক’লে— “ৰাজন! শত পুত্ৰ নিহত হোৱাত ধৃতৰাষ্ট্ৰ ৰজা ছিন্নশাখা বৃক্ষৰ দৰে দীন হৈ পৰিল। পুত্ৰশোকে দগ্ধ হৈ পৃথিৱীপতি ধৃতৰাষ্ট্ৰ শোকত নিমগ্ন হ’ল।”
Verse 5
ध्यानमूकत्वमापन्नं चिन्तया समभिप्लुतम् । अभिगम्य महाराज संजयो वाक्यमब्रवीत्
বৈশম্পায়নে ক’লে— “পুত্ৰস্মৰণত নিমগ্ন হৈ মহাৰাজ ধৃতৰাষ্ট্ৰ মূক-মৌন হৈ পৰিল; চিন্তাই তেওঁক সম্পূৰ্ণ আচ্ছন্ন কৰিলে। সেই অৱস্থাত তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ সঞ্জয়ে এই বাক্য ক’লে।”
Verse 6
कि शोचसि महाराज नास्ति शोके सहायता । अक्षौहिण्यो हताश्चाष्टी दश चैव विशाम्पते
বৈশম্পায়নে ক’লে— “মহাৰাজ! আপুনি কিয় শোক কৰিছে? এই শোকত সহায় হ’বলৈ কোনো বাকি নাই। প্ৰজানাথ! এই যুদ্ধত আঠাৰ অক্ষৌহিণী সেনা নিহত হৈছে।”
Verse 7
निर्जनेयं वसुमती शून्या सम्प्रति केवला । नानादिग्भ्य: समागम्य नानादेश्या नराधिपा:
বৈশম্পায়নে ক’লে—এই পৃথিৱী এতিয়া নিৰ্জন; বৰ্তমান সম্পূৰ্ণ শূন্য আৰু নিস্তব্ধ। তথাপি নানা দিশৰ পৰা আহি, নানা দেশৰ নৰাধিপসকল ইয়াত সমবেত হৈছে।
Verse 8
पितृणां पुत्रपौत्राणां ज्ञातीनां सुहृदां तथा । गुरूणां चानुपूर्व्येण प्रेतकार्याणि कारय,“राजन! अब आप क्रमशः अपने चाचा, ताऊ, पुत्र, पौत्र, भाई-बन्धु, सुहृद् तथा गुरुजनोंके प्रेतकार्य सम्पन्न कराइये”
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! পিতৃগণ, পুত্ৰ-পৌত্ৰ, জ্ঞাতি-বন্ধু, সুহৃদ আৰু গুৰুজনৰ প্ৰেতকাৰ্য ক্ৰমে সম্পন্ন কৰোৱা।
Verse 9
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा करुणं वाक्यं पुत्रपौत्रवधार्दित: । पपात भुवि दुर्थधर्षो वाताहत इव द्रुम:
বৈশম্পায়নে ক’লে—সঞ্জয়ৰ সেই কৰুণ বাক্য শুনি, পুত্ৰ-পৌত্ৰবধে ব্যথিত ধৃতৰাষ্ট্ৰ ৰজা ধুমুহাত ভাঙি পৰা গছৰ দৰে মাটিত ঢলি পৰিল।
Verse 10
धृतराष्ट उवाच हतपुत्रो हतामात्यो हतसर्वसुह्ृज्जन: । दुःखं नूनं भविष्यामि विचरन् पृथिवीमिमाम्
ধৃতৰাষ্ট্ৰই ক’লে—পুত্ৰহীন, মন্ত্রীহীন আৰু সকলো সুহৃদ নিহত; মই নিশ্চয় দুখৰ মানুহ হৈ এই পৃথিৱীত ঘূৰি ফুৰিম।
Verse 11
धृतराष्ट्र बोले--संजय! मेरे पुत्र, मन््त्री और समस्त सुहृद् मारे गये। अब तो अवश्य ही मैं इस पृथ्वीपर भटकता हुआ केवल दु:ख-ही-दुःख भोगूँगा ।।
ধৃতৰাষ্ট্ৰই ক’লে—সঞ্জয়! মোৰ পুত্ৰ, মোৰ মন্ত্রী আৰু মোৰ সকলো সুহৃদ নিহত হৈছে। এতিয়া মই এই পৃথিৱীত ঘূৰি ফুৰি দুখৰ ওপৰত দুখেই ভোগ কৰিম। আজি বন্ধুবিহীন মোৰ বাবে এই জীৱনৰ কি প্ৰয়োজন? কটা পাখিৰ জৰাজীর্ণ পখীৰ দৰে, এই জীৱনে মোৰ কি অৰ্থ?
Verse 12
हृतराज्यो हतबन्धुर्हतचक्षुश्व वै तथा । न भ्राजिष्ये महाप्राज्ञ क्षीणरश्मिरिवांशुमान्
ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে—“হে মহাপ্ৰাজ্ঞ! মোৰ ৰাজ্য হৰণ হ’ল, স্বজন-বন্ধু নিহত হ’ল, দৃষ্টিও বিনষ্ট। এতিয়া মই ক্ষীণ ৰশ্মিযুক্ত সূৰ্যৰ দৰে এই জগতত আর দীপ্ত নহ’ম।”
Verse 13
महामते! मेरा राज्य छिन गया, बन्धु-बान्धव मारे गये और आँखें तो पहलेसे ही नष्ट हो चुकी थीं। अब मैं क्षीण किरणोंवाले सूर्यके समान इस जगतमें प्रकाशित नहीं होऊँगा ।।
ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে—“হে মহামতে! মোৰ ৰাজ্য কেড়ে লোৱা হ’ল, স্বজন-বন্ধু নিহত হ’ল; আৰু চকু ত আগতেই নষ্ট হৈছিল। এতিয়া মই ক্ষীণ ৰশ্মিযুক্ত সূৰ্যৰ দৰে এই জগতত আর দীপ্ত নহ’ম। মই সুহৃদসকলৰ উপদেশ মানিলোঁ নহয়—জামদগ্ন্য পৰশুৰাম, দেবর্ষি নারদ আৰু কৃষ্ণদ্বৈপায়ন ব্যাসে হিতৰ কথা কৈছিল, কিন্তু মই কাৰো কথা নুশুনিলোঁ।”
Verse 14
सभामध्ये तु कृष्णेन यच्छेयो5भिहितं मम । अलं वैरेण ते राजन पुत्र: संगृह्तामिति
ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে—“সভাৰ মাজতে কৃষ্ণে মোৰ মঙ্গলৰ কথা কৈছিল—‘হে ৰাজন! বৈৰ যথেষ্ট; তোমাৰ পুত্ৰক সংযত কৰা।’”
Verse 15
तच्च वाक्यमकृत्वाहं भृशं तप्यामि दुर्मति: । श्रीकृष्णने सारी सभाके बीचमें मेरे भलेके लिये कहा था--“राजन्! वैर बढ़ानेसे आपको क्या लाभ है? अपने पुत्रोंको रोकिये।।
ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে—“সেই বাক্য পালন নকৰাৰ বাবে মই—দুৰ্মতি—অতিশয় দগ্ধ হৈ আছোঁ। সভাৰ মাজতে শ্ৰীকৃষ্ণে মোৰ মঙ্গলৰ বাবে কৈছিল—‘হে ৰাজন! বৈৰ বঢ়াই তোমাৰ কি লাভ? তোমাৰ পুত্ৰসকলক ৰোধ কৰা।’ তেওঁৰ কথা নমানি আজি মই অন্তৰে অন্তৰে জ্বলিছোঁ; মোৰ বুদ্ধি বিপৰীত হৈছিল। আৰু ভীষ্মৰ ধৰ্মযুক্ত উপদেশো মই সঁচাকৈ নুশুনিলোঁ।”
Verse 16
दुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम्
ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে—“দুঃশাসনৰ বধৰ সংবাদ শুনি আৰু কৰ্ণৰ ভাগ্যবিপৰ্যয় জানি…”
Verse 17
न स्मराम्यात्मन: किंचित् पुरा संजय दुष्कृतम्
ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে— “সঞ্জয়, পূৰ্বকালত মই নিজে কোনো দুষ্কৰ্ম কৰিছিলোঁ বুলি মোৰ স্মৰণ নাই।”
Verse 18
नूनं व्यपकृतं किंचिन्मया पूर्वेषु जन्मसु
নিশ্চয় পূৰ্বজন্মসমূহত মই কোনো অপৰাধ কৰিছিলোঁ; সেই পুৰণি দোষৰ ফলতেই এই চূর্ণকাৰী বিপদ এতিয়া মোৰ ওপৰত আহি পৰিছে।
Verse 19
परिणामश्न वयस: सर्वबन्धुक्षयश्व मे
ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে— “বয়সৰ অনিবার্য পৰিণাম মোৰ ওপৰত আহি পৰিছে; মোৰ সকলো আত্মীয়-স্বজন বিনষ্ট হৈছে। আৰু দৈৱযোগে মোৰ সুহৃদ আৰু মিত্ৰসকলেও অন্ত পাইছে। কোৱা—এই সমগ্ৰ পৃথিৱীত মোৰ চেয়ে অধিক দুখীয়া আৰু কোন আছে?”
Verse 20
सुहन्मित्रविनाश श्व दैवयोगादुपागत: । को<न्यो<$स्ति दुःखिततरो मत्तो5न्यो हि पुमान् भुवि
দৈৱযোগে মোৰ সুহৃদ আৰু মিত্ৰসকলেও বিনষ্ট হৈছে। কোৱা—এই পৃথিৱীত মোৰ চেয়ে অধিক দুখীয়া আৰু কোন পুৰুষ আছে?
Verse 21
तन्मामद्यैव पश्यन्तु पाण्डवा: संशितव्रता: । विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घमध्वानमास्थितम्,इसलिये कठोर व्रतका पालन करनेवाले पाण्डवलोग मुझे आज ही ब्रह्मलोकके खुले हुए विशाल मार्गपर आगे बढ़ते देखें
ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে— “সেয়ে কঠোৰ ব্ৰতনিষ্ঠ পাণ্ডৱসকলে আজিেই মোক চাওক—ব্ৰহ্মলোকলৈ যোৱা উন্মুক্ত, মহিমান্বিত দীঘল পথত মই আগবাঢ়ি গৈছোঁ।”
Verse 22
वैशमग्पायन उवाच तस्य लालप्यमानस्य बहुशोकं वितन्वतः । शोकापहां नरेन्द्रस्य संजयो वाक्यमब्रवीत्
বৈশম্পায়নে ক’লে—ৰাজন্! এইদৰে ধৃতৰাষ্ট্ৰ ৰজাই গভীৰ শোক প্ৰকাশ কৰি বাৰে বাৰে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে, তেতিয়া তেওঁৰ শোক নিবারণ কৰিবলৈ সঞ্জয়ে এই কথা ক’লে।
Verse 23
शोकं राजन व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चया: । शास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्यो नृपसत्तम
ৰাজন্! শোক দূৰ কৰা। তুমি বেদৰ নিশ্চিত সিদ্ধান্তসমূহ শুনিছা; আৰু হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! বৃদ্ধজনৰ পৰা শাস্ত্ৰ-আগমৰ বিভিন্ন উপদেশো লাভ কৰিছা।
Verse 24
यथा यौवनजं दर्पमास्थिते त॑ं सुते नूप
ৰাজন্! যেনেকৈ পুত্ৰৰ ভিতৰত যৌৱনজাত দৰ্প আহি বসে, তেনেকৈ তাৰ ভিতৰতো সেই অহংকাৰ সোমাই পৰিছিল।
Verse 25
न त्वया सुद्दां वाक््यं॑ ब्रुवतामवधारितम् । “नरेश्वर! जब आपका पुत्र दुर्योधन जवानीके घमंडमें आकर मनमाना बर्ताव करने लगा, तब आपने हितकी बात बतानेवाले सुहृदोंके कथनपर ध्यान नहीं दिया ।।
উপদেশ দিয়া কোৱা লোকসকলৰ দৃঢ় বাক্য তুমি গ্ৰহণ নকৰিলা। নৰেশ্বৰ! তোমাৰ পুত্ৰ দুঃশাসন—(দুৰ্যোধন) যেতিয়া যৌৱনৰ গৰ্বত স্বেচ্ছাচাৰী আচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে, তেতিয়া মঙ্গলকামী সুহৃদসকলৰ কথা তুমি মানিলা নাহি। ফললালসাত লুব্ধ মানুহে ন পৰৰ হিত কৰে, ন নিজৰ।
Verse 26
असिनैवैकधारेण स्वबुद्धया तु विचेष्टितम् प्रायशो<वृत्तसम्पन्ना: सततं पर्युपासिता:
তলোৱাৰৰ একধাৰী ধাৰৰ দৰে তীক্ষ্ণ সংকল্প লৈ তেওঁলোকে নিজৰ বুদ্ধিৰে চেষ্টা কৰি কাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হ’ল; আৰু অধিকাংশ সময় সদ্বৃত্তসম্পন্ন লোকসকল নিৰন্তৰ তেওঁলোকৰ সেৱা-উপাসনাত নিয়োজিত থাকিল।
Verse 27
उसके मनमें लोभ था और वह राज्यका सारा लाभ स्वयं ही भोगना चाहता था, इसलिये उसने दूसरे किसीको अपने स्वार्थका सहायक या साझीदार नहीं बनाया। एक ओर धारवाली तलवारके समान अपनी ही बुद्धिसे सदा काम लिया। प्रायः जो अनाचारी मनुष्य थे, उन्हींका निरन्तर साथ किया ।।
তাৰ মনত লোভ আছিল আৰু সি ৰাজ্যৰ সকলো লাভ একেলগে নিজেই ভোগ কৰিব বিচাৰিছিল; সেয়ে নিজৰ স্বাৰ্থত কাকো সহায়ক বা অংশীদাৰ নকৰিলে। ধাৰালো তৰোৱালৰ দৰে সি সদায় কেৱল নিজৰ বুদ্ধিৰেই আশ্ৰয় ল’লে। বেছিভাগ সময় সি অনাচাৰী মানুহৰ সঙ্গতেই নিৰন্তৰ থাকিল। এনে মানুহৰ মন্ত্রী আছিল দুঃশাসন; ৰাধেয় (কৰ্ণ) আছিল দুরাত্মা; শকুনি আছিল দুষ্টাত্মা; আৰু চিত্ৰসেন আছিল দুর্মতি।
Verse 28
कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्यथ च
বৈশম্পায়নে ক’লে—“হে মহাৰাজ, মহাবাহো, ভৰতনন্দন! কুৰুবংশৰ জ্ঞানবৃদ্ধ ভীষ্ম, গান্ধাৰী, বিদুৰ, দ্ৰোণাচাৰ্য, শৰদ্বতৰ পুত্ৰ কৃপাচাৰ্য, শ্ৰীকৃষ্ণ, বিবেকী দেবর্ষি নাৰদ, অমিততেজস্বী বেদব্যাস আৰু অন্যান্য মহর্ষিসকলৰ হিতবচনো তোমাৰ পুত্ৰই মানি নল’লে। ধৰ্ম্য উপদেশ ত্যাগ কৰি সি বিনাশৰ পথেই বাছি ল’লে।”
Verse 29
द्रोणस्प च महाराज कृपस्य च शरद्वत: । कृष्णस्य च महाबाहो नारदस्य च धीमत:
বৈশম্পায়নে ক’লে—“হে মহাৰাজ, মহাবাহো! তোমাৰ পুত্ৰই দ্ৰোণাচাৰ্য, শৰদ্বতৰ পুত্ৰ কৃপাচাৰ্য, শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু বুদ্ধিমান দেবর্ষি নাৰদ—ইহঁতৰ হিতবচনো মানি নল’লে।”
Verse 30
ऋषीणां च तथान्येषां व्यासस्यामिततेजस: । न कृतं तेन वचन तव पुत्रेण भारत
হে ভাৰত! ঋষিসকল আৰু অন্যসকলৰ—অমিততেজস্বী ব্যাসৰো—বচন তোমাৰ পুত্ৰই পালন নকৰিলে।
Verse 31
न धर्म: सत्कृत: वक्षिन्नित्यं युद्धमभीप्सता । अल्पबुद्धिरहंकारी नित्यं युद्धमिति ब्रुवन् । क्रूरो दुर्मर्षणो नित्यमसंतुष्टश्ष वीर्यवान्
বৈশম্পায়নে ক’লে—“যি সদায় যুদ্ধৰেই আকাঙ্ক্ষা কৰে, সি ধৰ্মক সন্মান নকৰে; তথাপি ধৰ্ম ব্যাখ্যা কৰিব যেন কথা কয়। অল্পবুদ্ধি আৰু অহংকাৰী হৈ সি নিৰন্তৰ কয়—‘যুদ্ধ, সদায় যুদ্ধ!’ সি আছিল নিষ্ঠুৰ, সহ্য নোহোৱা, নিত্য অসন্তুষ্ট; তথাপি শক্তিমান।”
Verse 32
“वह सदा युद्धकी ही इच्छा रखता था; इसलिये उसने कभी किसी धर्मका आदरपूर्वक अनुष्ठान नहीं किया। वह मन्दबुद्धि और अहंकारी था; अतः नित्य युद्ध-युद्ध ही चिल्लाया करता था। उसके हृदयमें क्रूरता भरी थी। वह सदा अमर्षमें भरा रहनेवाला, पराक्रमी और असंतोषी था (इसीलिये उसकी दुर्गति हुई है) ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে—সি সদায় যুদ্ধৰেই ইচ্ছা ৰাখিছিল; সেয়ে ধৰ্মক সন্মান কৰি কেতিয়াও কোনো ধৰ্মকর্ম পালন নকৰিলে। সি মন্দবুদ্ধি আৰু অহংকাৰী আছিল; সেইবাবে সদায় “যুদ্ধ, যুদ্ধ” বুলি চিঞৰি থাকিছিল। তাৰ হৃদয়ত ক্ৰূৰতা ভৰি আছিল। সি সদায় অমর্ষে জ্বলি থাকিছিল; পৰাক্ৰমী হৈও অসন্তুষ্টই ৰ’ল—সেই কাৰণেই তাৰ দুৰ্গতি হ’ল। কিন্তু আপুনি শাস্ত্ৰজ্ঞ, মেধাৱী আৰু সদায় সত্যনিষ্ঠ; আপোনাৰ দৰে বুদ্ধিমান আৰু সাধুজন মোহৰ বশীভূত নহয়।
Verse 33
न धर्म: सत्कृतः कश्षित् तव पुत्रेण मारिष । क्षपिता: क्षत्रिया: सर्वे शत्रूणां वर्धितं यश:
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে মান্যবৰ, আপোনাৰ পুত্ৰে কোনো ধৰ্মৰেই সন্মান নকৰিলে। সি সকলো ক্ষত্ৰিয়ৰ বিনাশ ঘটালে আৰু নিজৰ কৰ্মে শত্রুৰ যশ বৃদ্ধি কৰিলে।
Verse 34
मध्यस्थो हि त्वमप्यासीर्न क्षमं किज्चिदुक्तवान् । दुर्धरेण त्वया भारस्तुलया न सम॑ धृत:
আপুনিও মধ্যস্থ হৈ বহি থাকিল, উচিত উপদেশ একো নক’লে। আপুনি দুৰ্ধর্ষ বীৰ—আপোনাৰ কথা কোনেও অমান্য কৰিব নোৱাৰিছিল; তথাপি দুয়ো পক্ষৰ ভাৰ তুলাত সমভাৱে ৰাখি ন্যায়কৈ তোল নকৰিলে।
Verse 35
आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथाक्षमम् | यथा नातीतमर्थ वै पश्चात्तापेन युज्यते,“मनुष्यको पहले ही यथायोग्य बर्ताव करना चाहिये, जिससे आगे चलकर उसे बीती हुई बातके लिये पश्चात्ताप न करना पड़े
মানুহে আৰম্ভণিৰ পৰাই যথাশক্তি উচিত আচৰণ কৰিব লাগে, যাতে পিছত অতীত কথাৰ বাবে অনুতাপৰ বন্ধনত নপৰে।
Verse 36
पुत्रगृद्धया त्वया राजन् प्रियं तस्य चिकीर्षितम् । पश्चात्तापमिमं प्राप्तो न त्वं शोचितुमरहसि
হে ৰাজন, পুত্ৰাসক্তিৰ বাবে আপুনি সদায় তাৰ প্ৰিয় কথাই কৰিব বিচাৰিছিল। সেই কাৰণেই এতিয়া এই অনুতাপ আপোনাৰ ভাগত পৰিল; সেয়ে এতিয়া আপোনাৰ শোক কৰা উচিত নহয়।
Verse 37
मधु य: केवल दृष्टवा प्रपातं नानुपश्यति । स भ्रष्टो मधुलो भेन शोचत्येवं यथा भवान्
যি কেৱল ওপৰত থকা মধু দেখি পৰি যোৱাৰ আশংকা নেদেখে, সি সেই মধুৰ লোভত পিছলি পৰে আৰু তাৰ পাছত আপোনাৰ দৰে একেই শোক কৰে।
Verse 38
अर्थान्न शोचन् प्राप्नोति न शोचन् विन्दते फलम् | न शोचन् श्रियमाप्रोति न शोचन् विन्दते परम्
যি শোকত ডুব নাযায়, সি ইষ্ট বস্তু লাভ কৰে; শোকহীন হৈ সি কৰ্মফলো পায়। শোকত নগ্ৰস্ত ব্যক্তি শ্ৰী-সমৃদ্ধি লাভ কৰে, আৰু শোকহীন হৈ পৰম কল্যাণতো উপনীত হয়।
Verse 39
स्वयमुत्पादयित्वाग्निं वस्त्रेण परिवेष्टयन् । दहाुमानो मनस्तापं भजते न स पण्डित:
যি মানুহে নিজেই আগুন জ্বলাই তাক কাপোৰেৰে মেৰিয়াই লয়, আৰু সি পোৰালে ভিতৰে ভিতৰে তাপত দগ্ধ হয়—সেইজন পণ্ডিত নহয়।
Verse 40
त्वयैव ससुतेनायं वाक्यवायुसमीरित: । लोभाज्येन च संसिक्तो ज्वलित: पार्थपावक:,“पुत्रसहित आपने ही अपने लोभरूपी घीसे सींचकर और वचनरूपी वायुसे प्रेरित करके पार्थरूपी अग्निको प्रज्वलित किया था
আপুনিই—পুত্ৰসহ—উসকানিমূলক বাক্যৰ বতাহে এই পাৰ্থ-অগ্নিক উচলাই তুলিছিল, আৰু লোভৰূপী ঘৃত ঢালি তাক দাউদাউকৈ জ্বলাই তুলিছিল।
Verse 41
तस्मिन् समिद्धे पतिता: शलभा इव ते सुता: । तान् वै शराग्निनिर्दग्धान्न त्वं शोचितुमहसि
সেই অগ্নি যেতিয়া দাউদাউকৈ জ্বলিছিল, আপোনাৰ পুত্ৰসকল শলভৰ দৰে তাত পৰি গ’ল। শৰ-বাণৰ অগ্নিত দগ্ধ হৈ ভস্ম হোৱা তেওঁলোকৰ বাবে আপোনাৰ শোক কৰা উচিত নহয়।
Verse 42
यच्चाश्रुपातात् कलिलं वदनं वहसे नृप । आशान्त्रदृष्टमेतद्धि न प्रशंसन्ति पण्डिता:
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে নৃপ! অশ্ৰুপাতে ভিজি মলিন হোৱা মুখ লৈ ফুৰা শাস্ত্ৰসন্মত নহয়; পণ্ডিতসকলে এনে আচৰণৰ প্ৰশংসা নকৰে।
Verse 43
विस्फुलिड्रा इव होतान् दहन्ति किल मानवान् | जहीहि मन्युं बुद्धया वै धारयात्मानमात्मना
বৈশম্পায়নে ক’লে—শোকৰ অশ্ৰু অগ্নিৰ স্ফুলিঙ্গৰ দৰে মানুহক নিশ্চয় দহি পেলায়; সেয়ে ক্ৰোধ আৰু শোক ত্যাগ কৰা, আৰু বুদ্ধিৰ দ্বাৰা নিজকে নিজেই স্থিৰ কৰা।
Verse 44
वैशम्पायन उवाच एवमाश्वासितस्तेन संजयेन महात्मना । विदुरो भूय एवाह बुद्धिपूर्व परंतप
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে পৰন্তপ জনমেজয়! মহাত্মা সঞ্জয়ে এইদৰে ধৃতরাষ্ট্রক আশ্বাস দিলে; তাৰ পিছত বিদুৰেও পুনৰ বিবেচনাপূৰ্ণ বাক্য কৈ তেওঁক স্থিৰ কৰিলে।
Verse 73
सहैव तव पुत्रेण सर्वे वै निधनं गता: । “इस समय यह पृथ्वी निर्जन होकर केवल सूनी-सी दिखायी देती है। नाना देशोंके नरेश विभिन्न दिशाओंसे आकर आपके पुत्रके साथ ही सब-के-सब कालके गालमें चले गये हैं
বৈশম্পায়নে ক’লে—তোমাৰ পুত্ৰৰ সৈতে তেওঁলোক সকলোৱে নিশ্চয় মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হৈছে।
Verse 156
दुर्योधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतः । हाय! अब मैं भीष्मजीकी धर्मयुक्त बात नहीं सुन सकूँगा। साँड़के समान गर्जनेवाले दुर्योधनके वीरोचित वचन भी अब मेरे कानोंमें नहीं पड़ सकेंगे
হায়! এতিয়া মই ভীষ্মৰ ধৰ্মযুক্ত বাক্য আৰু শুনিব নোৱাৰিম; আৰু ষাঁড়ৰ দৰে গর্জন কৰা দুর্যোধনৰ বীৰোচিত কথাও পুনৰ মোৰ কাণত নপৰিব।
Verse 166
द्रोणसूर्योपरागं च हृदयं मे विदीर्यते । दुःशासन मारा गया, कर्णका विनाश हो गया और द्रोणरूपी सूर्यपर भी ग्रहण लग गया, यह सब सुनकर मेरा हृदय विदीर्ण हो रहा है
ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে— মোৰ হৃদয় বিদীৰ্ণ হৈ আছে। দুঃশাসন নিহত, কৰ্ণৰ বিনাশ, আৰু সূৰ্যসম দ্ৰোণো যেন গ্ৰহণগ্ৰস্ত— এই সংবাদ শুনি মই অন্তৰে ভাঙি পৰিছোঁ।
Verse 173
यस्येदं फलमद्येह मया मूढेन भुज्यते । संजय! इस जन्ममें पहले कभी अपना किया हुआ कोई ऐसा पाप मुझे नहीं याद आ रहा है, जिसका मुझ मूढ़को आज यहाँ यह फल भोगना पड़ रहा है
ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে— সঞ্জয়, মূঢ় মই আজি ইয়াত এই ফল ভোগ কৰিছোঁ। কিন্তু এই জন্মতেই আগতে মোৰ হাতে কৰা তেনে কোনো পাপ মোৰ মনত নপৰে, যাৰ বাবে আজি মোক এই পৰিণাম সহিব লাগিছে।
Verse 186
येन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान् । अवश्य ही मैंने पूर्वजन्मोंमें कोई ऐसा महान् पाप किया है, जिससे विधाताने मुझे इन दुःखमय कर्मोंमें नियुक्त कर दिया है
ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে— কোনো এক কৰ্মৰ ফলতেই ধাতাই মোক দুঃখৰ ভাগত বেঁধি দিছে। নিশ্চয়ই পূৰ্বজন্মত মই কোনো মহাপাপ কৰিছিলোঁ; সেয়েহে বিধাতাই মোক এই ক্লেশময় কৰ্মপথত নিয়োজিত কৰিছে।
Verse 236
सृञ्जये पुत्रशोकार्ते यदूचु्मुनय: पुरा । “नृपश्रेष्ठ राजन! आपने बड़े-बूढ़ोंके मुखसे वे वेदोंके सिद्धान्त
বৈশম্পায়ন ক’লে— হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ ৰাজন! আপুনি বয়োজ্যেষ্ঠসকলৰ মুখে বেদৰ প্ৰতিষ্ঠিত সিদ্ধান্ত আৰু নানাবিধ শাস্ত্ৰোপদেশ শুনিছে— সেই একেই উপদেশ, যি প্ৰাচীন কালত মুনিসকলে পুত্ৰশোকে পীড়িত সৃঞ্জয় ৰজাক কৈছিল। সেয়ে আপুনি শোক ত্যাগ কৰক।
Verse 273
शल्यश्न येन वै सर्व शल्यभूतं कृतं जगत् । “दुःशासन
বৈশম্পায়ন ক’লে— যিসকল লোকে সমগ্ৰ জগতখনক শল্যৰ দৰে কণ্টকাকীর্ণ কৰি তুলিছিল— সেই দুঃশাসন, দুষ্টচিত্ত ৰাধাপুত্ৰ কৰ্ণ, কুটিলাত্মা শকুনি, দুর্বুদ্ধি চিত্ৰসেন আদি— এই শল্যসদৃশ পুৰুষসকলেই আছিল দুর্যোধনৰ মন্ত্রী আৰু ঘনিষ্ঠ পৰামৰ্শদাতা। তেওঁলোকৰ কুমন্ত্ৰণাই নিষ্ঠুৰতা বঢ়াই, ঘটনাপ্ৰবাহক বিনাশৰ দিশে ঠেলি দিলে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a ruler should respond after irreversible collective loss: whether to remain immobilized by grief and self-pity or to assume responsibility through prescribed duties, ethical reflection, and restraint of anger.
Grief is not a means of repair; discernment and duty are. Saṃjaya teaches that earlier choices—partiality, greed, and ignored counsel—produce consequences, and that the appropriate response is reasoned composure and performance of obligations.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is transitional—moving from lamentation to normative instruction—signaled by Saṃjaya’s didactic counsel and the closing note that Vidura continues the ethical discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.