Shloka 38
राजधर्मप्रश्नः — Yudhiṣṭhira’s Inquiry into Rājadharma (Śānti-parva 56)
बेटा! तुम्हें सदा और सब ओर क्षमाशील ही नहीं बने रहना चाहिये; क्योंकि क्षमाशील हाथीके समान कोमल स्वभाववाला राजा दूसरोंको भयभीत न कर सकनेके कारण अधर्मके प्रसारमें ही सहायक होता है ।। बाह्स्पत्ये च शास्त्रे च श्लोको निगदित: पुरा । अस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदत: शृणु,महाराज! इसी बातके समर्थनमें बाह्स्पत्य-शास्त्रका एक प्राचीन श्लोक पढ़ा जाता है। मैं उसे बता रहा हूँ, सुनो
bāla! tvaṃ sadā sarvataḥ kṣamāśīlo naiva bhavitum arhasi; yataḥ kṣamāśīlaḥ hastīva komala-svabhāvo rājā anyān bhīṣayituṃ aśakyaḥ san adharmasya prasāre eva sahāyakaḥ bhavati. bārhaspatye ca śāstre ca śloko nigaditaḥ purā; asminn arthe mahārāja tan me nigadataḥ śṛṇu.
ভীষ্মে ক’লে—বৎস, তুমি সদায় আৰু সকলো পৰিস্থিতিত কেৱল ক্ষমাশীল হৈ থাকিব নালাগে; কিয়নো ক্ষমাশীল হাতীৰ দৰে মৃদুস্বভাৱ ৰজাই দুষ্টলোকক ভয় দেখুৱাব নোৱাৰে, আৰু তেওঁলোকক দমন কৰিব নোৱাৰাৰ ফলত অধৰ্মৰ বিস্তাৰতেই সহায়ক হয়। এই কথাৰ সমৰ্থনত বাৰ্হস্পত্য শাস্ত্ৰত প্ৰাচীন এক শ্লোক পাঠ কৰা হয়। হে মহাৰাজ, মই কওঁ—শুনা।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Forgiveness is a virtue, but a ruler must not practice it indiscriminately; excessive forbearance can embolden wrongdoing and thereby assist the spread of adharma. Effective kingship requires the capacity to deter and restrain.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma addresses Yudhiṣṭhira and warns him against constant, universal forgiveness. He then introduces an old supporting verse from the Bārhaspatya tradition to reinforce the point.