Shloka 243
Yajña-bhāga-vyavasthā and the Pravṛtti–Nivṛtti Framework (यज्ञभागव्यवस्था तथा प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मविवेचनम्)
देवान् संतापर्यस्तत्र महादेवो महाव्रत: । परम बुद्धिमान् महादेवजी सहस्र दिव्य वर्षोतक वहाँ एक पैरसे खड़े रहे और उनकी तपस्याके सम्पूर्ण विघ्नोंका निवारण करते हुए अग्निदेव वहीं विराजमान थे। महान् व्रतधारी महादेवजी वहाँ देवताओंको संतप्त करते हुए महान् तपमें प्रवृत्त थे
devān santāpayat tatra mahādevo mahāvrataḥ | parama-buddhimān mahādevaḥ sahasraṁ divya-varṣāṇi tatraika-pādena tiṣṭhan tapasā pravavṛte | tasya tapasāḥ sarva-vighnān nivārayann agnidevas tatraiva virājate sma |
ভীষ্মে ক’লে— তাত, তাত পৰম বুদ্ধিমান আৰু মহাব্ৰতধাৰী মহাদেৱে তাত মহাতপত প্ৰবৃত্ত হৈ সহস্ৰ দিব্য বৰ্ষ এক পায়ে থিয় হৈ তপস্যা কৰিছিল; সেই তপৰ তীব্ৰতাত দেৱতাসকলো সন্তপ্ত হৈছিল। আৰু শিৱৰ তপস্যাৰ সকলো বিঘ্ন নিবারণ কৰিবলৈ অগ্নিদেৱ সেই স্থানতেই অৱস্থিত আছিল।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the dharmic power of steadfast tapas and vrata: unwavering discipline generates transformative spiritual force, and righteous support (here symbolized by Agni preventing vighnas) enables a vow to reach completion despite resistance—even from other divine beings.
Bhishma describes Shiva (Mahadeva) performing an extreme austerity—standing on one foot for a thousand divine years—so intense that it troubles the gods, while Agni stays nearby to prevent obstacles and protect the continuity of Shiva’s penance.