Shloka 26
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम् | भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता
tamaso lakṣaṇānīha bhakṣaṇādy-abhirocanam | bhojanānām aparyāptis tathā peyeṣv atṛptatā ||
যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে—ইয়াত তমোগুণৰ লক্ষণসমূহ এই: ভক্ষণাদি বিষয়ত আসক্তি; আহাৰ কেতিয়াও পৰ্যাপ্ত নালাগা; আৰু পেয় বস্তুতো তৃপ্তি নোহোৱা। এনে তামসিক স্বভাৱত মোহ আৰু ‘অপ্ৰকাশ’ (অজ্ঞান) বৃদ্ধি পায়; সি ‘তামিস্ৰ’ (ক্ৰোধৰূপ অন্ধকাৰ)ত পতিত হয় আৰু ‘অন্ধতামিস্ৰ’ (মৰণান্ত অন্ধকাৰ)ত নিমজ্জিত হয়। ইয়াৰ চিন—হিতকৰ আহাৰত অৰুচি, যিমানেই পোৱা যাওক তথাপি অসন্তোষ, পান কৰিলেও তৃষ্ণা ননিবৃত্তি, দুৰ্গন্ধযুক্ত বস্ত্ৰত ৰুচি, অনুচিত বিহাৰ, মলিন শয্যা আৰু আসনত আসক্তি, দিনত নিদ্ৰা, অতিবাদ-বিবাদ আৰু প্ৰমাদত অতিশয় আসক্তি, অজ্ঞানবশত নৃত্য-গীত আৰু নানাবিধ বাদ্যত শ্ৰদ্ধা, আৰু বিভিন্ন ধৰ্মমাৰ্গৰ প্ৰতি দ্বেষ।
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse defines tamas by its ethical and psychological symptoms: compulsive craving, chronic dissatisfaction, and ignorance that manifests as delusion, rage (tāmisra), and a deathward darkness (andhatāmisra). It warns that tamas is recognized not by theory but by conduct—heedlessness, impurity, and hostility toward dharma.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is teaching about the guṇas. Here he enumerates observable signs of tamas, linking inner darkness to outward habits and moral decline.