Shloka 41
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
सर्गप्रलयधर्मिण्या असर्गप्रलयात्मक: । गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणं गुणसंज्ञितम्
sargapralayadharmiṇyā asargapralayātmakaḥ | gocare vartate nityaṃ nirguṇaṃ guṇasaṃjñitam ||
বসিষ্ঠ ক’লে—সৃষ্টি আৰু প্ৰলয় প্ৰকৃতিৰেই ধৰ্ম; পুৰুষ বাস্তৱতে সৃষ্টি-প্ৰলয়ৰ পৰা অসঙ্গ। তথাপি প্ৰকৃতিৰ সংসৰ্গে সি যেন সেই সৃষ্টি-প্ৰলয়ধৰ্মৰ সৈতে যুক্ত বুলি প্ৰতীয়মান হয়। ইন্দ্ৰিয়ৰ বিষয় নহয়েও ইন্দ্ৰিয়গোচৰ যেন লাগে; নিৰ্গুণ হয়েও গুণযুক্ত বুলি কোৱা হয়—এই সকলো সংসৰ্গ আৰু অবিদ্যাজনিত ভ্ৰমভাস, তাৰ স্বৰূপ নহয়।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Creation and dissolution belong to Prakṛti, not to the true Self (Puruṣa). Because consciousness is associated with Prakṛti, it is mistakenly taken to be a doer/experiencer within the sensory world and described as possessing guṇas, though in reality it is beyond sense-objects and beyond qualities.
Vasiṣṭha is instructing about the distinction between Prakṛti and Puruṣa in a reflective, philosophical discourse of the Śānti Parva, clarifying how the Self seems entangled in worldly processes (sarga/pralaya, sense-experience, guṇas) due to association and misidentification.