Shloka 71
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
वेदान्तगमनद्दीपं सर्वभूतदयोदधिम् | मोक्षदुर्लाभविषयं वडवामुखसागरम्
vedāntagamana-dīpaṁ sarvabhūta-dayodadhim | mokṣa-durlābha-viṣayaṁ vaḍavāmukha-sāgaram, śatrusūdana! |
ভীষ্মে ক’লে—হে শত্রুসূদন! এই সংসাৰ-সমুদ্ৰ এক মহাসাগৰৰ দৰে; বেদান্ত-মাৰ্গ তাৰ দীপ, সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি দয়া তাৰ জলৰাশি, মোক্ষ তাৰ অতি দুৰ্লভ বিষয়, আৰু নানাবিধ দাহ-সন্তাপ তাৰ অন্তৰ্নিহিত বডবানল। তাৰ পাছত সিদ্ধ যতি—স্থিৰ তপস্বী—প্ৰজ্ঞা-নৌকাৰে সেই ভয়ংকৰ ভবসাগৰ পাৰ হয়। তাত দুঃখৰ জল ভৰা; চিন্তা আৰু শোকৰ গভীৰ কুণ্ড; ৰোগ আৰু মৃত্যু মহাগ্ৰাহৰ দৰে; মহাভয় মহানাগৰ দৰে; তমোগুণ কচ্ছপৰ দৰে আৰু ৰজোগুণ মাছৰ দৰে; আসক্তি কাদাৰ দৰে; বাৰ্ধক্য পাৰ হ’বলৈ কঠিন; জ্ঞান দ্বীপ; নানাকৰ্মে ই অগাধ; সত্য তাৰ তীৰ; নিয়ম-ব্ৰত তাৰ দৃঢ়তা; হিংসা তাৰ দ্ৰুত প্ৰবল সোঁত; নানাৰসৰ ভাণ্ডাৰ; বিভিন্ন প্ৰীতি তাৰ মহাৰত্ন; দুঃখ আৰু সন্তাপ তাৰ বতাহ; শোক আৰু তৃষ্ণাৰ ভৱঁৰ সদায় উঠি থাকে; তীব্ৰ ব্যাধি তাৰ ভিতৰৰ জলহস্তীৰ দৰে; অস্থি তাৰ ঘাট; কফ ফেন; দান মুক্তাৰ ৰাশি; ৰক্ত তাৰ কুণ্ডৰ প্ৰৱাল; হাঁহি আৰু চিঞৰ তাৰ গভীৰ গর্জন; নানাবিধ অজ্ঞান ইক অত্যন্ত দুস্তৰ কৰে; বিলাপজনিত অশ্ৰু তাৰ মলিন লৱণজলৰ দৰে। আসক্তি-ত্যাগেই পৰম আশ্ৰয়—অন্য তীৰ; স্ত্রী-পুত্ৰ জোঁকৰ দৰে; মিত্ৰ-বন্ধু তটৱৰ্তী নগৰৰ দৰে; অহিংসা আৰু সত্য তাৰ সীমা; প্ৰাণত্যাগ তাৰ উচ্ছ্বসিত ঢৌ। ই পাৰ হৈ তেওঁলোকে আকাশসদৃশ নিৰ্মল পৰব্ৰহ্মত প্ৰৱেশ কৰে।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as a perilous ocean made difficult by ignorance, attachment, fear, and the forces of rajas and tamas. The means of crossing is prajñā (discriminating wisdom) grounded in Vedānta, supported by ethical disciplines such as truth and non-violence, and completed by renunciation of attachments—culminating in entry into the pure, sky-like Brahman.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the listener (addressing Kṛṣṇa as Śatrusūdana) using an extended allegory: the world is a sea filled with dangers (disease, death, grief, craving), while virtues and spiritual knowledge form the aids (shore of truth, firmness of vows, island of knowledge). He concludes that perfected sages cross this ocean by the boat of wisdom and attain Brahman.