Shloka 16
Yudhiṣṭhira’s Remorse and Vyāsa’s Teaching on Impermanence (Śoka-nivāraṇa)
सत्यमाख्याहि राजंस्त्वं यदि जीवति मे सुतः । सत्यमामर्षयन् विप्रो मयि तत् परिपृष्टवान्
satyam ākhyāhi rājan tvaṃ yadi jīvati me sutaḥ | satyam āmarṣayan vipro mayi tat paripṛṣṭavān |
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— “ৰাজন! মোক সত্য কওক—মোৰ পুত্ৰ এতিয়াও জীয়াই আছে নে?” সত্যধৰ্মে কি দাবী কৰে সেয়া নিৰ্ণয় কৰিবলৈ আগ্ৰহী এজন ব্ৰাহ্মণে এদিন মোক এই একেই প্ৰশ্ন কৰিছিল। সেই বাক্য স্মৰণ হ’লেই মোৰ সমগ্ৰ দেহ শোকাগ্নিত দগ্ধ হোৱা যেন লাগে।
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral weight of satya (truthfulness) and the inner suffering that arises when one’s past speech or decisions are recalled in the light of dharma. It frames truth not merely as factual accuracy but as an ethical demand that can haunt the conscience.
Yudhiṣṭhira recalls a moment when a brāhmaṇa, seeking a clear determination of truth, questioned him about whether the brāhmaṇa’s son was alive. The memory of that question—and what it implied for Yudhiṣṭhira’s own conduct—returns as intense grief and remorse.