Shloka 23
तृष्णाक्षय-उपदेशः
Instruction on the Cessation of Craving
चतुर्द्धारें पुरुषं चतुर्मुखं चतुर्धा चैनमुपयाति वाचा । बाहुभ्यां वाच उदरादुपस्थात् तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत्
caturdvāre puruṣaṃ caturmukhaṃ caturdhā cainam upayāti vācā | bāhubhyāṃ vāca udarād upasthāt teṣāṃ dvāraṃ dvārapālo bubhūṣet ||
কপিল ক’লে—এই পুৰুষ চাৰি দ্বাৰবিশিষ্ট আৰু চাৰি মুখবিশিষ্ট। বাক্সংযমেৰে মানুহে চাৰি প্ৰকাৰে তেওঁৰ ওচৰলৈ যায়—বাহুৰে (কৰ্মেৰে), বাক্ৰে, উদৰে (ভোগলালসাৰে) আৰু উপস্থে (কামবেগেৰে)। এই দ্বাৰসমূহৰ দ্বাৰপাল হ’বলৈ ইচ্ছা কৰিব, অৰ্থাৎ সিহঁতক সংযত কৰি শাসন কৰিব। শাস্ত্ৰবচন অনুসাৰে এই চাৰি দ্বাৰ দমন কৰি, চাৰি বেদৰ ন্যায় চাৰি মুখযুক্ত পৰমপুৰুষক চাৰি পথ—ভক্তি, জ্ঞান, কৰ্ম আৰু অষ্টাঙ্গযোগ—দ্বাৰা লাভ কৰে।
कपिल उवाच
Educational Q&A
The verse teaches disciplined restraint over four key ‘gates’ of human conduct—actions (arms), speech, appetite (belly), and sexual impulse (genitals). By becoming their ‘gatekeeper’ (dvārapāla), one aligns with śāstric discipline and becomes fit to attain the Supreme Person through recognized spiritual paths.
Kapila is instructing a listener in the Śānti Parva’s philosophical discourse. He uses a metaphor of a four-gated person and urges mastery over bodily and verbal impulses, linking such mastery to attaining the Supreme Puruṣa, symbolically associated with the four Vedas and approached through four yogic means.