Shloka 163
Adhyāya 262: Śabda-brahman, Para-brahman, and the Ethics of Tyāga
Kapila–Syūmaraśmi Saṃvāda
ब्रह्मैव वर्तते लोके नैव कर्तव्यतां पुन: । जो करने योग्य कर्मोको अपना कर्तव्य समझता है और उसका पालन न होनेपर भय मानता है
brahmaiva vartate loke naiva kartavyatāṃ punaḥ |
এই জগতত ব্ৰহ্মই প্ৰবৃত্ত; সেয়ে ব্ৰহ্মৰ বাহিৰে পৃথক কোনো বাধ্য ‘কৰ্তব্য’ নাই। যি কৰণীয় কৰ্মক নিজৰ কৰ্তব্য বুলি ধৰে আৰু সেয়া পালন নোহোৱাত ভয় পায়; যাৰ দৃষ্টিত ঋত্বিক, হৱিষ্য, মন্ত্ৰ আৰু অগ্নি—সকলো ব্ৰহ্মই; আৰু যি কোনো কৰ্তব্যক ‘মোৰ’ বুলি গ্ৰহণ নকৰে—কৰ্তৃত্বাভিমানৰহিত—সেই-ই সত্য ব্ৰাহ্মণ।
चुलाधार उवाच
Educational Q&A
Seeing Brahman as the sole reality behind all actions and ritual elements dissolves the ego of doership and possessive duty; true brāhmaṇa-hood is defined by this non-appropriating wisdom rather than by mere ritual performance.
Cūlādhāra is instructing his interlocutor in Śānti Parva by redefining dharma and brahminhood: he shifts the focus from fear-driven obligation and external ritual identity to inner realization—everything involved in sacrifice is Brahman, and one should act without the conceit ‘I am the doer’ or ‘this duty is mine’.