Shloka 14
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
न चात्मा शक््यते द्रष्टमिन्द्रिये: कामगोचरै: । प्रवर्तमानैरनये दुष्करैरकृतात्मभि:
na cātmā śakyate draṣṭum indriyaiḥ kāmagocaraiḥ | pravartamānair anaye duṣkarair akṛtātmabhiḥ ||
ব্যাসে ক’লে—ইন্দ্ৰিয়সমূহ কামনাৰ ক্ষেত্ৰতহে বিচৰণ কৰে; সেয়ে ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা আত্মাক যথাৰ্থভাৱে দেখা নাযায়। সিহঁতে যেতিয়া ভ্ৰান্তিৰ পথত দৌৰে—চঞ্চল, দমন কৰাটো দুষ্কৰ—বিশেষকৈ যিসকলে আত্মসংযম লাভ কৰা নাই, তেন্তে অন্তৰ্নিহিত সত্যৰ প্ৰত্যক্ষ উপলব্ধি অসম্ভৱ হৈ পৰে।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Self-knowledge is not attained through sense-driven experience, because the senses naturally chase desire and can lead one into error. Therefore, discipline (self-mastery and restraint of the senses) is presented as a prerequisite for perceiving the Ātman.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa delivers instruction on inner discipline and the limits of sensory cognition, emphasizing that those lacking self-control (akṛtātmā) cannot gain direct insight into the Self while the senses remain active in desire’s domain.