Shloka 22
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
तत् तेरहं सम्प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि
tad etad ahaṃ sampravakṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi | yat tu sammohasaṃyuktam avyaktaviṣayaṃ bhavet | apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhāryatām ||
ব্যাসে ক’লে—পুত্ৰ! তুমি মোক যি সুধিছা, সেয়া এতিয়া মই ক’ম। যেতিয়া মোহ-সংযুক্ত অৱস্থা উদ্ভৱ হয়, বিষয় অস্পষ্ট হয়, যুক্তি তাত উপনীত নহয় আৰু স্পষ্টকৈ জানিব নোৱাৰি—তেতিয়া বুজিবা যে তাত তমোগুণেই কাৰ্য কৰি আছে।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa gives a diagnostic mark of tamas: when delusion dominates so that the object becomes unclear, reasoning cannot function effectively, and clear knowledge does not arise, one should recognize the predominance of tamas-guṇa.
In a didactic exchange in the Śānti Parva, Vyāsa responds to a question by outlining a principle of inner discernment—how to identify a tamasic mental state by its confusion, obscurity, and incapacity for clear understanding.