Shloka 21
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
अतो गुह्ुतरार्थ तदध्यात्ममतिमानुषम् | यत् तन्महर्षिभिदर्दृष्ट वेदान्तेषु च गीयते
ato guhūtarārtha tad adhyātmamatimānuṣam | yat tan maharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate || yat tu santāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet | pravṛttaṃ raja ity evaṃ tatra cāpy upalakṣayet ||
ব্যাসে ক’লে—সেয়ে তোৰ প্ৰশ্ন অনুসাৰে মই ইয়াতকৈও অধিক গোপন, সূক্ষ্ম, অতিমানৱীয় আত্মবিদ্যা উপদেশ দিম—যি মহর্ষিসকলে প্ৰত্যক্ষ সাক্ষাৎকাৰ কৰিছে আৰু যি বেদান্ত, উপনিষদত গীত হৈছে। আৰু যেতিয়া দেহত বা মনত দাহ-সদৃশ সন্তাপ আৰু অস্থিৰতা উদয় হয়, তেতিয়া বুজিব লাগে যে তাত ৰজোগুণ সক্ৰিয় হৈছে।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa frames his instruction as a deeper adhyātma (inner, Self-oriented) doctrine validated by seers and echoed in the Upaniṣads, then gives a practical diagnostic: distressful agitation in body or mind is a sign that rajas—the restless, passionate guṇa—has become active.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa responds to a questioner by promising a more esoteric spiritual teaching and immediately begins explaining how to recognize the play of the guṇas in lived experience, starting with the mark of rajas.