Shloka 53

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है

Transliteration

sattvasaṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṁ ca pañcamaṁ svapnam—ime pañca doṣā uktās teṣāṁ pūrṇatayā ucchedaṁ kuryāt | teṣu krodhaṁ śamena jayet, kāmaṁ saṅkalpa-tyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇa-sevanena nidrāyā ucchedaṁ kartum śaknoti ||

Translation

ব্যাসে ক’লে—সত্ত্বৰ সেৱনে ধীৰ পুৰুষ নিদ্ৰাৰ উচ্ছেদ কৰিবলৈ যোগ্য হয়। যোগত বিঘ্নকাৰী পাঁচ দোষ পণ্ডিতসকলে কয়—কাম, ক্ৰোধ, লোভ, ভয় আৰু পঞ্চম স্বপ্ন; এইবোৰ মূলসহ উচ্ছেদ কৰিব লাগে। তাত ক্ৰোধ শমে জয় কৰিব; কাম জেদী সংকল্প আৰু বাধ্যতামূলক আকাঙ্ক্ষা ত্যাগে পৰাভূত কৰিব; আৰু সত্ত্বগুণৰ আশ্ৰয়ে ধীৰ পুৰুষ নিদ্ৰাকো অতিক্ৰম কৰে।

Word by Word

• {'sattva-saṁsevana': 'cultivation/constant resort to sattva (clarity, purity, balance)', 'dhīra': 'steadfast, self-possessed person', 'nidrā': 'sleep

• lethargy that dulls awareness', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off

• eradication, uprooting', 'vidvān': 'the wise, learned person', 'yoga': 'discipline of inner integration

• meditative practice', 'kāma': 'desire, craving', 'krodha': 'anger', 'lobha': 'greed, grasping', 'bhaya': 'fear', 'svapna': 'dreaming

• dream-state distraction', 'doṣa': 'fault, defect, obstacle', 'śama': 'calmness

• mental restraint, pacification of the mind', 'saṅkalpa': 'intention, resolve, mental construction/volition', 'tyāga': 'renunciation, letting-go', 'parājayet / jayet': 'should defeat / should conquer', 'sattva-guṇa': 'the sattva quality among the guṇas (clarity, luminosity)'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa