Shloka 11
Doṣa-Parīkṣā and Guṇa-Viveka
Examination of Faults and Discernment of the Guṇas
जिस समय बुद्धि कर्म-संस्कारोंसे रहित होकर हृदयमें स्थित हो जाती है, उसी समय ध्यानयोगजनित समाधिके द्वारा ब्रह्मका भलीभाँति ज्ञान हो जाता है ।।
bhīṣma uvāca | yasmin kāle buddhiḥ karma-saṃskārair virahitā hṛdaye pratiṣṭhitā bhavati, tasmin kāle dhyāna-yoga-janitena samādhinā brahmaṇaḥ samyag jñānaṃ prajāyate || seyaṃ guṇavatī buddhiḥ guṇeṣv evābhivartate | aparādāt abhiniḥsṛtya gireḥ śuddhād iva udakam, anyathā | yathā jaladhārā parvata-śikhara-nirgatyā ḍhālaṃ prati pravahati, tathā iyaṃ guṇavatī buddhiḥ ajñāna-kāraṇāt paramātmanā niyuktā rūpādi-guṇān prati pravṛttā bhavati ||
যেতিয়া বুদ্ধি কৰ্ম-সংস্কাৰৰ পৰা মুক্ত হৈ হৃদয়ত স্থিৰ হয়, তেতিয়া ধ্যান-যোগজনিত সমাধিৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মৰ যথাৰ্থ জ্ঞান উদয় হয়। কিন্তু গুণবদ্ধ এই বুদ্ধি গুণসমূহৰ দিশেই ঘূৰে; যেনে পৰ্বতশিখৰৰ পৰা ওলোৱা শুদ্ধ পানীৰ ধাৰ ঢাল বেয়ে নামি যায়, তেনেকৈ অজ্ঞানে পৰমাত্মাৰ পৰা বিচ্যুত হৈ বুদ্ধি ৰূপাদি গুণৰ দিশে প্ৰবাহিত হয়।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True knowledge of Brahman arises when buddhi becomes free from karma-saṃskāras and is stabilized inwardly; otherwise, a guṇa-conditioned intellect naturally runs toward guṇas—i.e., toward sensory and conceptual objects—due to ignorance.
In the Śānti Parva’s instruction on liberation, Bhīṣma explains to the listener how meditation-born samādhi yields realization, and he illustrates the mind’s outward drift with the image of water flowing down a mountain slope toward lower ground.