Shloka 49
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
ईश्वरने यत्नपूर्वक धर्मरक्षाके लिये क्षत्रियके हाथमें उसके समान जातिवाला दण्ड समर्पित किया है; इसलिये दण्ड ही इस सनातन व्यवहारका कारण है ।।
bhīṣma uvāca | īśvareṇa yatnapūrvakaṁ dharmarakṣāyai kṣatriyasya haste tasya samānajātīyo daṇḍaḥ samarpitaḥ; tasmād daṇḍa eva asya sanātanavyavahārasya kāraṇam || rājñāṁ pūjyatamo nānyo yathā dharmaḥ pradarśitaḥ | brahmaṇā lokarakṣārthaṁ svadharmasthāpanāya ca ||
ভীষ্ম ক’লে— ধৰ্মৰ ৰক্ষাৰ বাবে ঈশ্বৰে যত্নপূৰ্বক ক্ষত্ৰিয়ৰ হাতত তাৰ অৱস্থাৰ উপযোগী, তাৰ বৰ্ণৰ অনুৰূপ দণ্ড অৰ্পণ কৰিছে। সেয়ে দণ্ডেই সনাতন লোক-ব্যৱহাৰৰ শৃঙ্খলাৰ কাৰণ। ৰজাসকলৰ বাবে ইয়াতকৈ অধিক পূজ্য ধৰ্ম আন নাই—লোকৰক্ষা আৰু প্ৰতিজনক নিজ নিজ স্বধৰ্মত স্থাপন কৰিবলৈ ব্ৰহ্মাই যি ধৰ্ম দেখুৱাইছিল, সেই ধৰ্মই হৈছে ধৰ্ম্য দণ্ড-প্ৰয়োগ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Righteous punishment (daṇḍa) is a sacred instrument entrusted to rulers to protect dharma and maintain the enduring order of society; for kings, no duty is more venerable than exercising this power justly for the world’s protection and the establishment of svadharma.
In the Śānti Parva’s instruction on statecraft and ethics, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira that governance requires disciplined enforcement: the divine order authorizes Kṣatriyas to wield daṇḍa so that society’s norms and duties remain stable and protected.