Adhyaya 9
वारुणी सभा — Varuṇa’s Divine Assembly (Nārada’s Description)
Upa-parva: Sabhā-vibhāga (Divine Assembly Halls: Varuṇa-sabhā and transition to Kubera-sabhā)
Nārada narrates to Yudhiṣṭhira the features of Varuṇa’s radiant white assembly hall, constructed by Viśvakarman and situated amid inner waters. The hall is portrayed as climatically balanced and sensorially pleasant, ornamented with gem-like trees bearing flowers and fruits, and populated by multicolored botanical forms and innumerable birds with gentle, indistinct calls. Varuṇa is described as seated with Vāruṇī, adorned with divine garments and ornaments, receiving veneration from Ādityas. A detailed roll of Nāgas follows (including Vāsuki, Takṣaka, Airāvata, and others), characterized by banners, coils, and hoods, attending without fatigue. Daityas and Dānavas are also listed as present—garlanded, crowned, and richly accoutred—depicted as recipients of boons and steadfast in observance within Varuṇa’s order. The chapter expands the court’s constituency to the four oceans, major rivers (e.g., Bhāgīrathī, Kāliṇdī, Narmadā, Sindhu), waterscapes (wells, ponds, lakes), directions, earth, mountains, aquatic beings, and the musical praise of Gandharvas and Apsarases. The unit concludes with Nārada stating he has seen this Vāruṇī sabhā and inviting Yudhiṣṭhira to hear next of Kubera’s hall, marking a transition in the divine-sabhā catalog.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को उस अद्भुत सभा का वर्णन सुनाते हैं जिसे विश्वकर्मा ने जल के भीतर रचा—रत्नमय वृक्षों, फल-फूलों और दिव्य प्रकाश से भरी हुई। → सभा के भीतर के रंग-रूप और बनावट का विस्तार होता है—नीले, पीले, काले, श्वेत, लाल लता-गुल्म; मञ्जरी-जाल; और अग्नियों के अनेक नामों का स्मरण, मानो यज्ञ-शक्ति स्वयं वास्तु में प्रवाहित हो। फिर सभा में उपस्थित दैत्य-दानव, गन्धर्व-अप्सरा, नदियाँ-तीर्थ और मूर्तिमान रस/पर्वत—सबका क्रमशः परिचय आता है, जिससे यह स्थान केवल भवन नहीं, एक जीवित ब्रह्माण्ड-सभा बन जाता है। → वरुण-सभा में समस्त गन्धर्व-अप्सराएँ वाद्य-गीत सहित वरुण की स्तुति करते हैं; रत्नयुक्त पर्वत और प्रतिष्ठित ‘रस’ मधुर कथाएँ कहते हैं; और वरुण का मन्त्री सुनाभ पुत्र-पौत्रों सहित, ‘गौ’ तथा ‘पुष्कर’ तीर्थ के साथ उपासना में स्थित दिखता है—यह दृश्य सभा की दिव्यता और देव-व्यवस्था की पराकाष्ठा है। → अध्याय सभा की पूर्णता को स्थिर करता है—निर्माण (विश्वकर्मा), अलंकरण (रत्न-वृक्ष, रंग-लताएँ), और निवास/उपासना (वरुण-स्तुति, मन्त्री-परिवार, तीर्थ-नदियाँ) के माध्यम से यह स्पष्ट होता है कि यह सभा धर्म-व्यवस्था और ऐश्वर्य का केन्द्र है। → यह दिव्य वैभव आगे चलकर मनुष्यों की सभा-राजनीति और अहंकार के लिए मानक/प्रलोभन बनेगा।
Shlokas
Verse 1
- नीलकण्ठने अपनी टीकामें इन सत्ताईस पावकोंके नाम इस प्रकार बताये हैं--अंगिरा
নাৰদে ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ, বৰুণদেৱৰ দিব্য সভা অপৰিমেয় কান্তিৰে সদায় দীপ্তিমান। তাৰ পৰিমাপ যমৰাজৰ সভাৰ সমান, আৰু তাৰ প্ৰাকাৰ আৰু তোৰণ-দ্বাৰ অতি মনোহৰ।
Verse 2
अन्त:ःसलिलमास्थाय विदहिता विश्वकर्मणा । दिव्यै रत्नमयैर्वृक्षै:ः फलपुष्पप्रदैर्युता,विश्वकर्माने उस सभाको जलके भीतर रहकर बनाया है। वह फल-फूल देनेवाले दिव्य रत्नमय वृक्षोंसे सुशोभित होती है
বিশ্বকর্মাই জলেৰ ভিতৰত অৱস্থিত হৈ সেই সভা নিৰ্মাণ কৰিছিল। ফল-পুষ্প দান কৰা দিব্য ৰত্নময় বৃক্ষসমূহে তাক শোভিত কৰিছিল।
Verse 3
नीलपीतासितश्यामै: सितैलॉहितकैरपि । अवतानैस्तथा गुल्मैर्मज्जरीजालधारिभि:
সেই সভাৰ বিভিন্ন অংশ নীলা, পীত, ক’লা, শ্যাম, শ্বেত আৰু লোহিত বৰ্ণৰ লতা-গুল্মে আচ্ছাদিত আছিল। সেই লতাবোৰে মনোহৰ মঞ্জৰীগুচ্ছৰ জাল ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 4
तथा शकुनयस्तस्यां विचित्रा मधुरस्वरा: । अनिर्देश्या वपुष्मन्त: शतशो5थ सहस्रश:
তদ্ৰূপে, সেই সভাভৱনৰ ভিতৰত বিচিত্ৰ ৰূপৰ, মধুৰ স্বৰৰ শত শত, সহস্ৰ সহস্ৰ পক্ষী কলৰৱ কৰি থাকিছিল। তেওঁলোকৰ ৰূপ-সৌন্দৰ্য নিৰ্দিষ্টকৈ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি; দেহাকৃতি অতি মনোহৰ আছিল।
Verse 5
सा सभा सुखसंस्पर्शा न शीता न च घर्मदा । वेश्मासनवती रम्या सिता वरुणपालिता
সেই সভা স্পৰ্শত অতি সুখদ; তাত ন শীত, ন গৰম। ই শুভ্ৰবৰ্ণ, বহু কক্ষ আৰু আসনেৰে সমৃদ্ধ, মনোৰম—আৰু বৰুণদেৱে ৰক্ষিত।
Verse 6
यस्यामास्ते स वरुणो वारुण्या च समन्वित: । दिव्यरत्नाम्बरधरो दिव्याभरणभूषित:,उसमें दिव्य रत्नों और वस्त्रोंकी धारण करनेवाले तथा दिव्य अलंकारोंसे अलंकृत वरुणदेव वारुणी देवीके साथ विराजमान होते हैं
সেই সভাত বৰুণদেৱ বাৰুণী দেৱীৰ সৈতে আসীন। তেওঁ দিৱ্য ৰত্নখচিত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি দিৱ্য অলংকাৰৰে ভূষিত—ৰাজস তেজ আৰু শৃঙ্খলিত মহিমাৰে দীপ্তিমান।
Verse 7
स्रग्विणो दिव्यगन्धाश्न दिव्यगन्धानुलेपना: । आदित्यास्तत्र वरुणं जलेश्वरमुपासते,उस सभामें दिव्य हार, दिव्य सुगन्ध तथा दिव्य चन्दनका अंगराग धारण करनेवाले आदित्यगण जलके स्वामी वरुणकी उपासना करते हैं
সেই দিৱ্য সভাত দিৱ্য মালাধাৰী, স্বৰ্গীয় সুগন্ধে সুবাসিত আৰু দিৱ্য চন্দনলেপে অনুলিপ্ত আদিত্যগণে জলাধিপতি বৰুণক ভক্তিভৰে উপাসনা কৰে।
Verse 8
इस प्रकार श्रीमहाभारत सभापवके अन्तर्गत लोकपालयभाख्यानपर्वमें यमस भा-वर्णन नामक आठवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ সভাপৰ্বৰ অন্তৰ্গত লোকপালসভাখ্যানপৰ্বত ‘যমসভা-বৰ্ণন’ নামৰ অষ্টম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। বাসুকি, তক্ষক, ঐৰাৱত নাগ, কৃষ্ণ, লোহিত, পদ্ম আৰু পৰাক্ৰমশালী চিত্ৰ—এরা নাগ।
Verse 9
कम्बलाश्चतरौ नागौ धृतराष्ट्रबलाहकौ । (मणिनागश्न नागश्न मणि: शड्खनखस्तथा । कौरव्य: स्वस्तिकश्नैव एलापत्रश्ष॒ वामन: ।।
কম্বল আৰু অশ্বতৰ—এই দুজন নাগ; ধৃতৰাষ্ট্ৰ আৰু বলাহক; তদ্ৰূপ মণিনাগ, নাগ, মণি আৰু শঙ্খনখ; কৌৰব্য, স্বস্তিক, এলাপত্ৰ আৰু বামন; অপৰাজিত, দোষ, নন্দক আৰু পূৰণ; অভীক, শিভিক, শ্বেত, ভদ্ৰ আৰু ভদ্ৰেশ্বৰ; আৰু মণিমান, কুণ্ডধাৰ, কৰ্কোটক আৰু ধনঞ্জয়—এরা সকলো নাগ। ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ সভাপৰ্বত লোকপালসভাখ্যানপৰ্বত ‘বৰুণসভা-বৰ্ণন’ নামৰ নবম অধ্যায়।
Verse 10
पाणिमान् कुण्डधारश्न बलवान् पृथिवीपते । प्रहादो मूषिकादश्व॒ तथैव जनमेजय:
নাৰদে ক’লে—হে পৃথিৱীপতি! পাণিমান, কুণ্ডধাৰ, বলবান, প্ৰহ্লাদ, মূষিকাদ আৰু জনমেজয় আদি নাগো তাত উপস্থিত থাকে। ধ্বজ, মণ্ডল আৰু ফণাৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল হৈ তেওঁলোকে সেই সভাৰ শোভা বৃদ্ধি কৰে। তাত মহানাগ ভগৱান অনন্ত (শেষ)ো অৱস্থিত; তেওঁক দেখামাত্ৰ জলাধিপতি বৰুণে আসন আদি দি সৎকাৰপূৰ্বক পূজা কৰে। বাসুকি আদি সকলো নাগ কৰজোড়ে তেওঁৰ সন্মুখত থিয় হৈ থাকে আৰু শেষৰ আজ্ঞা পাই যথাযোগ্য আসনত বহে। হে যুধিষ্ঠিৰ! এরা আৰু আন বহু নাগ সেই সভাত ক্লেশৰহিত হৈ মহাত্মা বৰুণক উপাসনা কৰে।
Verse 11
पाणिमान्ू, बलवान कुण्डधार, प्रहाद, मूषिकाद, जनमेजय आदि नाग जो पताका, मण्डल और फणोंसे सुशोभित वहाँ उपस्थित होते हैं, महानाग भगवान् अनन्त भी वहाँ स्थित होते हैं, जिन्हें देखते ही जलके स्वामी वरुण आसन आदि देते और सत्कारपूर्वक उनका पूजन करते हैं। वासुकि आदि सभी नाग हाथ जोड़कर उनके सामने खड़े होते और भगवान् शेषकी आज्ञा पाकर यथायोग्य आसनोंपर बैठकर वहाँकी शोभा बढ़ाते हैं। युधिष्ठि!! ये तथा और भी बहुतसे नाग उस सभामें क्लेशरहित हो महात्मा वरुणकी उपासना करते हैं
Narada says: Many serpent-lords—Pāṇimān, the mighty Kuṇḍadhāra, Prahlāda, Mūṣikāda, Janamejaya, and others—adorned with banners, circular emblems, and splendid hoods, are present there. The great serpent, the divine Ananta, is also seated in that assembly; at the very sight of him Varuṇa, lord of the waters, rises to honor him, offers him a seat and other courtesies, and worships him with due reverence. Vāsuki and the other nāgas stand before him with folded hands; then, by the command of the blessed Śeṣa, they take their appropriate seats and enhance the splendor of the hall. O Yudhiṣṭhira, these and many other nāgas dwell there without distress, devotedly attending upon the great-souled Varuṇa. The passage highlights a moral order in which even powerful beings observe hierarchy, humility, and proper hospitality toward the truly venerable.
Verse 12
बलिवैंरोचनो राजा नरकः पृथिवींजय: । प्रह्मादो विप्रचित्तिश्ष कालखज्जाश्नल दानवा:
Narada said: “King Bali, son of Virocana, and Naraka the conqueror of the earth; Prahlada, Vipracitti, and the Danavas such as Kalakhañja—along with many other Daityas and Danavas—appear in that celestial assembly adorned with charming earrings, beautiful garlands, crowns, and divine garments and ornaments. There they continually attend upon the great Varuṇa, bearer of the noose of Dharma. Having obtained boons, they are mighty in valor and free from death; their conduct and vows are described as excellent.”
Verse 13
सुहनुर्दुर्मुख: शुड्ख: सुमना: सुमतिस्तत: । घटोदरो महापार्शच: क्रथन: पिठरस्तथा
Nārada said: “Suhanu, Durmukha, Śaṅkha, Sumanas, Sumati; Ghaṭodara, Mahāpārśva, Krathana, Piṭhara; King Bali, son of Virocana; the earth-conquering Narakāsura; Prahlāda; Vipracitti; the Dānava Kālakhañja; and many others—Viśvarūpa, Svarūpa, Virūpa, Mahāśiras, the ten-headed Rāvaṇa, Vālī, Meghavāsa, Daśāvara, Ṭiṭṭibha, Viṭabhūta, Saṃhāda, Indratāpana, and the rest—these hosts of Daityas and Dānavas, adorned with charming earrings, splendid garlands, crowns, and divine garments and ornaments, continually worship in that assembly the great god Varuṇa, the noble bearer of the ‘noose of Dharma’. Having obtained boons, they have become valorous and free from death; their conduct and vows are declared to be exceedingly excellent.”
Verse 14
विश्वरूप: स्वरूपश्ष विरूपो5थ महाशिरा: । दशग्रीवक्ष॒ वाली च मेघवासा दशावर:
Narada said: There in that assembly are gathered hosts of Daityas and Danavas—Viśvarūpa, Svarūpa, Virūpa, Mahāśiras; Daśagrīva (Rāvaṇa), Vālī, Meghavāsa, Daśāvara; King Bali, son of Virocana; the earth-conqueror Narakāsura; Prahlāda; Vipracitti; the Danava Kālakhañja; Suhanu, Durmukha, Śaṅkha, Sumanas, Sumati, Ghaṭodara, Mahāpārśva, Krathana, Piṭhara, and others. Adorned with charming earrings, splendid garlands, crowns, and divine garments and ornaments, they continually worship the great-souled god Varuṇa, who bears the noose of dharma. Having obtained boons, they are endowed with valor and have become free from death; their conduct and their vowed observances are described as exceedingly excellent.
Verse 15
टिट्टिभो विटभूतश्न संद्वादश्रेन्द्रतापन: । देत्यदानवसड्घाश्च सर्वे रुचिरकुण्डला:
Nārada said: “There are many hosts of Daityas and Dānavas—adorned with charming earrings—such as Ṭiṭṭibha, Viṭabhūta, Saṃdvāda, Indratāpana, the king Bali (son of Virocana), the earth-conqueror Narakāsura, Prahlāda, Vipracitti, Kālakhañja, Suhanu, Durmukha, Śaṅkha, Sumanas, Sumati, Ghaṭodara, Mahāpārśva, Krathana, Piṭhara, Viśvarūpa, Svarūpa, Virūpa, Mahāśiras, the ten-headed Rāvaṇa, Vālī, Meghavāsa, Daśāvara, and others. Wearing beautiful garlands, crowns, and divine garments and ornaments, they continually worship in that assembly the great Varuṇa, who bears the noose of Dharma. Having obtained boons, they have become valorous and free from death; their conduct and vows are described as exceedingly excellent.”
Verse 16
स्रग्विणो मौलिनश्वैव तथा दिव्यपरिच्छदा: । सर्वे लब्धवरा: शूरा: सर्वे विगतमृत्यव:
নাৰদে ক’লে—“তেওঁলোক সকলেই মাল্যধাৰী, মুকুটধাৰী আৰু দিব্য বস্ত্ৰ-অলংকাৰৰে বিভূষিত। সকলেই বৰপ্ৰাপ্ত, সকলেই শূৰ, আৰু বৰদানে সকলেই মৃত্যুহীন—বিৰোচনপুত্ৰ ৰজা বলি, পৃথিৱীবিজয়ী নৰকাসুৰ, প্ৰহ্লাদ, বিপ্ৰচিত্তি, দানৱ কালখঞ্জ, সুহনু, দুৰ্মুখ, শঙ্খ, সুমনা, সুমতি, ঘটোদৰ, মহাপাৰ্শ্ব, ক্রথন, পিঠৰ, বিশ্বৰূপ, স্বৰূপ, বিরূপ, মহাশিৰা, দশমুখ ৰাৱণ, বালী, মেঘবাসা, দশাৱৰ, টিট্টিভ, বিটভূত, সংহাদ, ইন্দ্ৰতাপন আদি। এই দৈত্য-দানৱসমূহ মনোহৰ কুণ্ডল, সুন্দৰ হাৰ, কিৰীট আৰু দিব্য বস্ত্ৰাভৰণ ধাৰণ কৰি সেই সভাত ধৰ্মপাশধাৰী মহাত্মা বৰুণদেৱক সদায় উপাসনা কৰে। বৰলাভে তেওঁলোক পৰাক্ৰমী আৰু মৃত্যুবিমুক্ত হৈছে; তেওঁলোকৰ আচৰণ আৰু ব্ৰত অতি উত্তম বুলি বৰ্ণিত।”
Verse 17
ते तस्यां वरुणं देवं धर्मपाशधरं सदा । उपासते महात्मानं सर्वे सुचरितव्रता:
নাৰদে ক’লে—“সেই সভাত তেওঁলোক সকলেই ধৰ্মপাশধাৰী দেৱ বৰুণ—মহাত্মা আৰু নিত্য স্থিৰ—ক সদায় উপাসনা কৰে; তেওঁলোক সকলেই সুচৰিত আৰু উত্তম ব্ৰতস্থ। তাতে বিরোচনপুত্ৰ ৰজা বলি, পৃথিৱীবিজয়ী নৰকাসুৰ, প্ৰহ্লাদ, বিপ্ৰচিত্তি, দানৱ কালখঞ্জ, সুহনু, দুৰ্মুখ, শঙ্খ, সুমনা, সুমতি, ঘটোদৰ, মহাপাৰ্শ্ব, ক্রথন, পিঠৰ, বিশ্বৰূপ, স্বৰূপ, বিরূপ, মহাশিৰা, দশমুখ ৰাৱণ, বালী, মেঘবাসা, দশাৱৰ, টিট্টিভ, বিটভূত, সংহাদ, ইন্দ্ৰতাপন আদি দৈত্য-দানৱ—মনোহৰ কুণ্ডল, সুন্দৰ মালা, কিৰীট আৰু দিব্য বস্ত্ৰাভৰণ ধাৰণ কৰি—বৰুণক নিৰন্তৰ প্ৰণাম কৰে, যিজনে নৈতিক সংযম ধৰি ৰাখে। বৰলাভে তেওঁলোক পৰাক্ৰমী আৰু মৃত্যুবিমুক্ত বুলি কোৱা হয়; তেওঁলোকৰ আচৰণ আৰু ব্ৰত অতি উৎকৃষ্ট বুলি বৰ্ণিত।”
Verse 18
तथा समुद्राश्चत्वारो नदी भागीरथी च सा | कालिन्दी विदिशा वेणा नर्मदा वेगवाहिनी,चारों समुद्र, भागीरथी नदी, कालिन्दी, विदिशा, वेणा, नर्मदा, वेगवाहिनी,
নাৰদে ক’লে—“তদ্ৰূপ চাৰিখন সমুদ্ৰ আছে, আৰু সেই প্ৰসিদ্ধ ভাগীৰথী নদী; লগতে কালীন্দী, বিদিশা, বেণা আৰু বেগেৰে বোৱা নৰ্মদা।”
Verse 19
विपाशा च शठतद्गुश्न चन्द्रभागा सरस्वती । इरावती वितस्ता च सिन्धुर्देवनदी तथा,विपाशा, शतद्रु, चन्द्रभागा, सरस्वती, इरावती, वितस्ता, सिन्धु, देवनदी,
নাৰদে ক’লে—“বিপাশা, শতদ্ৰু, চন্দ্ৰভাগা, সৰস্বতী, ইৰাৱতী, বিতস্তা, সিন্ধু আৰু দেৱনদীও আছে।”
Verse 20
गोदावरी कृष्णवेणा कावेरी च सरिद्वधरा । किम्पुना च विशल्या च तथा वैतरणी नदी,गोदावरी, कृष्णवेणा, सरिताओंमें श्रेष्ठ कावेरी, किम्पुना, विशल्या, वैतरणी नदी,
নাৰদে ক’লে—“গোদাৱৰী, কৃষ্ণৱেণা, আৰু নদীসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ কাৱেৰী; লগতে কিম্পুনা, বিশল্যা আৰু বৈতৰণী নদীও আছে।”
Verse 21
तृतीया, ज्येष्ठलिला, महानद शोण, चर्मण्वती, पर्णाशा, महानदी,
নাৰদে পুনৰ ক’লে—তৃতীয়া, জ্যেষ্ঠলিলা, মহা নদ শোণ, চর্মণ্বতী, পৰ্ণাশা আৰু আন এটা মহা নদী—এইসকল প্ৰসিদ্ধ নদী।
Verse 22
सरयूर्वारवत्याथ लाड़्ली च सरिद्वरा । करतोया तथात्रेयी लौहित्यशक्ष महानद:,सरयू, वारखत्या, सरिताओंमें श्रेष्ठ लांगली, करतोया, आत्रेयी, महानद लौहित्य,
নাৰদে ক’লে—সরযূ, বাৰবতী আৰু নদীসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ লাঙ্গলী; লগতে কৰতোয়া, আত্রেয়ী আৰু মহা নদ লৌহিত্যও আছে।
Verse 23
तृतीया ज्येछ्ठिला चैव शोणश्लवापि महानद: । चर्मण्वती तथा चैव पर्णाशा च महानदी
নাৰদে ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! তৃতীয়া, জ্যেষ্ঠিলা, শোণশ্লবা, মহা নদ চর্মণ্বতী আৰু পৰ্ণাশা; লগতে লঙ্ঘতী, গোমতী, সন্ধ্যা আৰু ত্ৰিঃস্ৰোতসী—এইসকল আৰু আন বহু উৎকৃষ্ট তীৰ্থ লোকত বিখ্যাত।
Verse 24
सरित: सर्वतश्नान्यास्तीर्थानि च सरांसि च | कूृपाश्न सप्रस्रवणा देहवन्तो युधिष्ठिर
নাৰদে ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ! স্নানযোগ্য সকলো নদী, সকলো তীৰ্থ আৰু সৰোবৰ; লগতে প্ৰস্ৰৱণযুক্ত কূপ আৰু ঝৰনা—এই সকলোয়ে দেহ ধৰি মহাত্মা বৰুণৰ উপাসনা কৰে। তেনেদৰে জলচৰ সকলো প্ৰাণীয়েও তেওঁকেই প্ৰণাম কৰে।
Verse 25
पल्वलानि तडागानि देहवन्त्यथ भारत । दिशस्तथा मही चैव तथा सर्वे महीधरा:
নাৰদে ক’লে—হে ভাৰত! জলাভূমিৰ কুণ্ড আৰু তড়াগ, দেহধাৰী প্ৰাণী, দিশাসমূহ, পৃথিৱী আৰু সকলো পৰ্বত—এই সকলোও (সেই সুশৃঙ্খল জগতত) স্থিত।
Verse 26
गीतवादित्रवन्तश्न गन्धर्वाप्सरसां गणा:
নাৰদে ক’লে—তাত গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসকলৰ দল আছিল; গীত আৰু বাদ্যৰ ধ্বনিত চৌদিশে প্ৰতিধ্বনি উঠিছিল।
Verse 27
महीधरा रत्नवन्तो रसा ये च प्रतिछ्िता:
নাৰদে ক’লে—পৰ্বতসমূহ ৰত্নে সমৃদ্ধ, আৰু দেশ-প্ৰদেশসমূহ সুদৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত, নিজ নিজ ৰস (জীৱনীশক্তি)-সমন্বিত।
Verse 28
वारुणश्न तथा मन्त्री सुनाभ: पर्युपासते
নাৰদে ক’লে—তদ্ৰূপ বাৰুণশ্ন আৰু মন্ত্ৰী সুনাভ সদায় সন্নদ্ধ হৈ ওচৰত উপস্থিত থাকি সেৱা কৰে।
Verse 29
सर्वे विग्रहवन्तस्ते तमीश्वरमुपासते,ये सभी शरीर धारण करके लोकेश्वर वरुणकी उपासना करते रहते हैं
নাৰদে ক’লে—তেওঁলোকে সকলোৱে দেহধাৰী হৈয়ো সেই ঈশ্বৰ, লোকাধিপ বৰুণক নিত্য ভক্তিভাৱে উপাসনা কৰে।
Verse 30
एषा मया सम्पतता वारुणी भरतर्षभ | दृष्टपूर्वा सभा रम्या कुबेरस्य सभां शूणु,भरतश्रेष्ठ। पहले सब ओर घूमते हुए मैंने वरुणजीकी इस रमणीय सभाका भी दर्शन किया है। अब तुम कुबेरकी सभाका वर्णन सुनो
নাৰদে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, বিচৰণ কৰোঁতে মই বৰুণৰ এই ৰম্য সভাও আগতেই দেখিছোঁ। এতিয়া, হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, কুবেৰৰ সভাৰ বৰ্ণনা শুনা।
Verse 113
पताकिनो मण्डलिन: फणावन्तश्न सर्वश: । (अनन्तश्न महानागो यं स दृष्टवा जलेश्वर: । अभ्यर्चयति सत्कारैरासनेन च त॑ विभुम् ।।
নাৰদে ক’লে—তাত সকলোফালে পতাকাধাৰী, মণ্ডলাকাৰে কুণ্ডলী মাৰি থকা আৰু ফণাৰে ভূষিত নানা প্ৰকাৰ সৰ্প উপস্থিত। মহানাগ অনন্তক দেখামাত্ৰ জলাধিপতি বৰুণ উঠি সেই বিভুক সন্মানসূচক উপচাৰ আৰু আসন দি পূজা কৰে। বাসুকি আদি প্ৰধান নাগসকল কৰযোৰে থিয় হৈ থাকে; আৰু শেষৰ অনুমতি পাই মইও বিধিমতে বহিলোঁ। হে যুধিষ্ঠিৰ, এইসকল আৰু আন বহু সৰ্পে তাত ক্লান্তিহীন মহাত্মা বৰুণক সেৱা-উপাসনা কৰে।
Verse 253
उपासते महात्मानं॑ सर्वे जलचरास्तथा । समस्त सरिताएँ
নাৰদে ক’লে—সকলো জলচৰেও তদ্ৰূপ মহাত্মা বৰুণক উপাসনা কৰে। নদীসমূহ আৰু জলৰ সকলো উৎস—সৰোবৰ, কুঁৱা, ঝৰ্ণা, পুখুৰী আৰু দিঘল—দিশসমূহ, পৃথিৱী আৰু পৰ্বতসমূহ, আৰু পানীত বিচৰণ কৰা সকলো প্ৰাণী, নিজ নিজ ৰূপ ধৰি বৰুণক শ্ৰদ্ধাৰে পূজা কৰে।
Verse 263
स्तुवन्तो वरुणं तस्यां सर्व एव समासते । सभी गन्धर्व और अप्सराओंके समुदाय भी गीत गाते और बाजे बजाते हुए उस सभामें वरुणदेवताकी स्तुति एवं उपासना करते हैं
নাৰদে ক’লে—সেই দিৱ্য সভাত উপস্থিত সকলোৱে একেলগে বহি বৰুণক স্তৱ কৰে। গন্ধৰ্বসকল আৰু অপ্সৰাসকলৰ দলেও গান গাই আৰু বাদ্য বজাই বৰুণদেৱতাক স্তুতি-উপাসনা কৰে।
Verse 276
कथयन्त: सुमधुरा: कथास्तत्र समासते । रत्नयुक्त पर्वत और प्रतिष्ठित रस (मूर्तिमान् होकर) अत्यन्त मधुर कथाएँ कहते हुए वहाँ निवास करते हैं
নাৰদে ক’লে—তাত সকলোৱে একেলগে বহি অতি মধুৰ কাহিনী কয়। ৰত্নখচিত পৰ্বতসমূহ আৰু প্ৰতিষ্ঠিত ৰসসমূহো দেহধাৰী হৈ তাত বাস কৰে আৰু নিত্যই পৰম মধুৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে।
Verse 286
पुत्रपौत्रै: परिवृतों गोनाम्ना पुष्करेण च | वरुणका मन्त्री सुनाभ अपने पुत्र-पौत्रोंसे घिरा हुआ गौ तथा पुष्कर नामवाले तीर्थके साथ वरुणदेवकी उपासना करता है
নাৰদে ক’লে—বৰুণৰ মন্ত্ৰী সুনাভ পুত্ৰ-পৌত্ৰে পৰিবৃত হৈ, ‘গৌ’ নামৰ তীৰ্থ আৰু ‘পুষ্কৰ’ নামৰ তীৰ্থৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ, বৰুণদেৱক উপাসনা কৰি থাকে।
Frequently Asked Questions
The motif is accountability through moral restraint: Varuṇa’s sovereignty is presented as rule that binds wrongdoing and stabilizes order, implying governance grounded in enforceable ethical norms.
It instructs that authority is validated by ordered integration—ritual, environment, and diverse constituencies—so a sabhā symbolizes not only power but the capacity to harmonize domains under a coherent rule.
No formal phalaśruti appears; the closing functions as narrative meta-direction, with Nārada asserting eyewitness credibility and shifting the discourse toward Kubera’s sabhā as the next comparative exemplar.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.