Adhyaya 42
Śiśupāla-vadha in the Rājasūya-sabhā (शिशुपालवधः — राजसूयसभायाम्)
Upa-parva: Rājasūya Parva (Rājasūya-yajña episode within Sabhā Parva)
Vaiśaṃpāyana narrates an escalation in the Rājasūya assembly: Śiśupāla (Cedi king) challenges Vāsudeva-Kṛṣṇa and issues a direct summons to strategic combat, extending hostility toward the Pāṇḍavas. Kṛṣṇa responds in measured speech before the gathered kings, presenting a structured indictment: prior acts of aggression, abduction, and disruption attributed to Śiśupāla are cited as grounds for non-tolerance of present insolence in a public forum. After further provocation, Kṛṣṇa employs the discus (cakra) to neutralize Śiśupāla; observers report a luminous essence rising from the fallen king and entering Kṛṣṇa, interpreted by the assembly as extraordinary. The narrative then shifts to restoration and closure: the Cedi succession is regularized by installing Śiśupāla’s son, the Rājasūya proceeds to completion under protection, and the visiting kings depart with formal courtesies. Kṛṣṇa takes leave for Dvārakā, offering counsel to Yudhiṣṭhira on vigilant kingship and protection of subjects.
Chapter Arc: राजसूय-यज्ञ की सभा में शिशुपाल, कृष्ण पर जरासंध-वध के प्रसंग को लेकर ‘छल’ और ‘नीच कर्म’ का आरोप लगाता है, और राजाओं के सामने यदुवीर की कीर्ति को कलंकित करने का प्रयत्न करता है। → शिशुपाल बार-बार कृष्ण, भीम और अर्जुन के गुप्त प्रवेश, ब्राह्मण-वेष, और ‘अद्वारेण प्रविष्ट’ होने जैसी बातों को उछालकर सभा को उत्तेजित करता है। यह कटु वाणी सुनकर भीमसेन का रक्त खौल उठता है; उनकी कमल-सी आँखें क्रोध से लाल हो जाती हैं, भौंहों पर त्रिरेखाएँ उभरती हैं, और समस्त नरेश उनके उग्र रूप को देख सिहर उठते हैं। → भीमसेन, शिशुपाल को दंड देने के लिए उछल पड़ते हैं और भीष्म से कहते हैं कि इसे छोड़ दिया जाए ताकि सब राजा देखें—यह शिशुपाल मेरे तेज से ऐसे भस्म होगा जैसे पतंगा अग्नि से। सभा में क्षण भर को हिंसा का तूफान उठने लगता है। → कुरुकुल-तिलक भीष्म, स्थिति की गंभीरता समझकर भीम को रोकते हैं—सभा-धर्म, यज्ञ-धर्म और राजाओं की मर्यादा की रक्षा हेतु वे क्रोध को शमन करने का उपदेश देते हैं और तत्काल दंड की जगह संयम का मार्ग दिखाते हैं। → भीम का क्रोध दब तो जाता है, पर शिशुपाल की अपमानजनक वाणी का विष सभा में बना रहता है—आगे यह अपमान किसके हाथों और किस विधि से निर्णीत होगा, यह प्रश्न हवा में लटकता है।
Shlokas
Verse 1
अप्-#-रा+ द्विचत्वारिशोड ध्याय: शिशुपालकी बातोंपर भीमसेनका क्रोध और भीष्मजीका उन्हें शान्त करना शिशुपाल उवाच स मे बहुमतो राजा जरासंधो महाबल: । योडनेन युद्ध नेयेष दासो5यमिति संयुगे
শিশুপালে ক’লে—মোৰ বাবে মহাবলী ৰজা জৰাসন্ধ অতি আদৰণীয় আছিল। যুদ্ধক্ষেত্ৰত ‘ই দাস মাত্ৰ’ বুলি ভাবি তেওঁ ইয়াৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ ইচ্ছা নকৰিলে।
Verse 2
केशवेन कृतं कर्म जरासंधवधे तदा । भीमसेनार्जुनाभ्यां च कस्तत् साध्विति मन्यते,तब इस केशवने जरासंधके वधके लिये भीमसेन और अर्जुनको साथ लेकर जो नीच कर्म किया है, उसे कौन अच्छा मान सकता है?
সেই সময় জৰাসন্ধবধৰ বাবে কেশৱে ভীমসেন আৰু অৰ্জুনক লগত লৈ যি কৰ্ম কৰিলে, তাক কোনে সাধু—ধৰ্মসন্মত—বুলি মানিব?
Verse 3
अद्वारेण प्रविष्टेन छद्मना ब्रह्म॒वादिना | दृष्ट: प्रभाव: कृष्णेन जरासंधस्य भूपते:
সেই দ্বাৰেৰে নহয়, ভেদ কৰি নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে; তাৰ পাছত ছদ্মবেশ ধৰি ব্ৰাহ্মণ সেজে এই কৃষ্ণে ৰজা জৰাসন্ধৰ প্ৰভাৱ-প্ৰতাপ চালে।
Verse 4
येन धर्मात्मना5>त्मानं ब्रह्मण्यमविजानता । नेषितं पाद्यमस्मै तद् दातुमग्रे दुरात्मने
সেই ‘ধৰ্মাত্মা’জনে মোক ব্ৰাহ্মণ অতিথি বুলি নাজানি, এই দুরাত্মাক আৰম্ভণিতে দিবলগীয়া পাদ্যাদি (অতিথিসৎকাৰ) দিবলৈও বিৰত থাকিল।
Verse 5
भुज्यतामिति तेनोक्ता: कृष्णभीमधनंजया: । जरासंधेन कौरव्य कृष्णेन विकृतं कृतम्
শিশুপাল ক’লে—কৌৰব্য ভীষ্ম! যেতিয়া জৰাসন্ধে ‘কৃষ্ণ, ভীম আৰু ধনঞ্জয় ভোজন কৰক’ বুলি আহ্বান কৰিছিল, তেতিয়া সেই ব্যৱস্থাক বাধা দিছিল সেই কৃষ্ণেই। কৌৰব্য ভীষ্ম! যি কাৰ্য চলি আছিল, কৃষ্ণে তাকেই বিকৃত কৰি পেলালে।
Verse 6
यद्ययं जगत: कर्ता यथैनं मूर्ख मन्यसे । कमस्मान्न ब्राह्मणं सम्यगात्मानमवगच्छति
শিশুপাল ক’লে—মূঢ় ভীষ্ম! তুমি যিদৰে মূৰ্খতাৰে ভাবা, যদি এই কৃষ্ণ সমগ্ৰ জগতৰ কৰ্তা-ধৰ্তা হয়, তেন্তে সি নিজকে সম্যকভাৱে ব্ৰাহ্মণ বুলি কিয় নাজানে?
Verse 7
इदं त्वाश्वर्यभूतं मे यदिमे पाण्डवास्त्वया । अपकृष्टा: सतां मार्गान्मन्यन्ते तच्च साधथ्विति
মোৰ বাবে আটাইতকৈ ডাঙৰ আশ্চৰ্য এই যে, এই পাণ্ডৱসকল তোমাৰ দ্বাৰা সজ্জনৰ পথৰ পৰা আঁতৰাই দিয়া হৈছে; সেয়েহে তেওঁলোকে কৃষ্ণৰ এই কৰ্মকো উচিত আৰু প্ৰশংসনীয় বুলি মানে।
Verse 8
अथ वा नैतदाश्षर्य येषां त्वमसि भारत । स्त्रीसधर्मा च वृद्धश्न सर्वार्थानां प्रदर्शक:
অথবা, হে ভাৰত! ইয়াত আশ্চৰ্য কি? যিসকলৰ প্ৰতিটো কাৰ্যত তোমাৰ দৰে (মোৰ অভিযোগমতে) স্ত্ৰীসদৃশ স্বভাৱৰ আৰু বৃদ্ধ লোক পথপ্ৰদৰ্শক, তেওঁলোকৰ এনে বিচাৰ স্বাভাৱিক।
Verse 9
वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा रूक्ष॑ रूक्षाक्षरं बहु | चुकोप बलिनां श्रेष्ठो भीमसेन: प्रतापवान्
বৈশম্পায়ন ক’লে—জনমেজয়! শিশুপালৰ সেই বাক্য অতি ৰূঢ় আছিল; প্ৰতিটো অক্ষৰত কটুতা ভৰপূৰ আছিল। সেয়া শুনি বলৱানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, পৰাক্ৰমী ভীমসেন ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল।
Verse 10
तथा पद्मप्रतीकाशे स्वभावायतविस्तृते । भूय: क्रोधाभिताम्राक्षे रक्ते नेत्रे बभूवतु:,उनकी आँखें स्वभावत: बड़ी-बड़ी और कमलके समान सुन्दर थीं। वे क्रोधके कारण अधिक लाल हो गयीं; मानो उनमें खून उतर आया हो
তেওঁৰ চকু স্বভাৱতে ডাঙৰ, বিস্তৃত আৰু পদ্মপত্ৰৰ দৰে মনোমোহা আছিল; কিন্তু ক্ৰোধে সেয়া আৰু অধিক জ্বলি উঠিল—ৰঙা হৈ পৰিল, যেন তাৰ ভিতৰত ৰক্ত উঠি আহিছে।
Verse 11
त्रिशिखां भ्रुकु्टी चास्य ददृशु: सर्वपार्थिवा: । ललाटस्थां त्रिकूटस्थां गड़ां त्रिपथगामिव
সকলো ৰজাই দেখিলে—তেওঁৰ কপালত তিনিটা ৰেখাযুক্ত ভ্ৰূকুটি টান টান হৈ উঠিল; যেন ত্ৰিকূট পৰ্বতত ত্ৰিপথগামিনী গংগা ঢৌ তুলিছে।
Verse 12
दन्तान् संदशतस्तस्य कोपादू ददृशुराननम् | युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव जिघत्सत:
তেওঁ দাঁত চেপি ঘঁহিবলৈ ধৰিলে; ক্ৰোধৰ তীব্ৰতাত তেওঁৰ মুখ ভয়ংকৰ হৈ উঠিল—যেন যুগান্তত সকলো প্ৰাণীক গিলিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ বিকৰাল কালেই প্ৰকাশ পাইছে।
Verse 13
उत्पतन्तं तु वेगेन जग्राहैनं मनस्विनम् । भीष्म एव महाबाहुर्महासेनमिवेश्वर:
ভীম মহাবেগে জঁপিয়াই শিশুপালৰ ফালে ধাৱিত হ’বলৈ উদ্যত হৈছিল; তেতিয়া মহাবাহু ভীষ্ম উঠি সেই মনস্বী বীৰক ধৰি নিবাৰিলে—যেন মহেশ্বৰে মহাসেন (কাৰ্ত্তিকেয়)ক ৰোধ কৰিছিল।
Verse 14
तस्य भीमस्य भीष्मेण वार्यमाणस्य भारत । गुरुणा विविधैर्वाक्यै: क्रोध: प्रशममागत:,भारत! पितामह भीष्मके द्वारा अनेक प्रकारकी बातें कहकर रोके जानेपर भीमसेनका क्रोध शान्त हो गया
হে ভাৰত! গুৰুসদৃশ পিতামহ ভীষ্মে নানা ধৰণৰ বাক্যৰে নিবাৰণ কৰাত ভীমসেনৰ ক্ৰোধ শমি শান্ত হ’ল।
Verse 15
नातिचक्राम भीष्मस्य स हि वाक्यमरिंदम: । समुदवृत्तो घनापाये वेलामिव महोदधि:
শত্ৰুদমন ভীমে ভীষ্মৰ আদেশ অতিক্ৰম নকৰিলে; যেন বৰ্ষাৰ শেষত সাগৰ ফুলিলেও মহাসাগৰ নিজৰ তটসীমা পাৰ নকৰে।
Verse 16
शिशुपालस्तु संक्रुद्धे भीमसेने जनाधिप । नाकम्पत तदा वीर: पौरुषे स्वे व्यवस्थित:,राजन! भीमसेनके कुपित होनेपर भी वीर शिशुपाल भयभीत नहीं हुआ। उसे अपने पुरुषार्थका पूरा भरोसा था
হে ৰাজন! ভীমসেন ক্ৰুদ্ধ হ’লেও বীৰ শিশুপাল কঁপিল নহ’ল; নিজৰ পৌৰুষত স্থিৰ হৈ অচল ৰ’ল।
Verse 17
उत्पतन्तं तु वेगेन पुन: पुनररिंदम: । नस तं॑ चिन्तयामास सिंह: क्रुद्धो मृगं यथा
ভীমে বেগে পুনঃপুনঃ উফৰি উঠিলেও শত্ৰুদমন শিশুপালে একেবাৰে গুৰুত্ব নেদিলে; যেন ক্ৰুদ্ধ সিংহে মৃগক গণনা নকৰে।
Verse 18
प्रहसंश्षाब्रवीद् वाक््यं चेदिराज: प्रतापवान् । भीमसेनमभिक्रुद्धं दृष्टयवा भीमपराक्रमम्,उस समय भयानक पराक्रमी भीमसेनको कुपित देख प्रतापी चेदिराज हँसते हुए बोला --
তেতিয়া ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমী ভীমসেন ক্ৰুদ্ধ হোৱা দেখি প্ৰতাপৱান চেদিৰাজে হাঁহি হাঁহি ক’লে।
Verse 19
मुज्चैनं भीष्म पश्यन्तु यावदेनं नराधिपा: । मत्प्रभावविनिर्दग्ध॑ पतड़मिव वल्निना
“ভীষ্ম! একে এৰি দিয়া, যাতে এই সকলো ৰজাই দেখে। মোৰ প্ৰভাৱত ই অগ্নিৰ ওচৰলৈ যোৱা পতঙ্গৰ দৰে দগ্ধ হৈ নাশ হ’ব।”
Verse 20
ततश्रैदिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा तत् कुरुसत्तम: । भीमसेनमुवाचेदं भीष्मो मतिमतां वर:,तब चेदिराजकी वह बात सुनकर बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ कुरुकुलतिलक भीष्मने भीमसे यह कहा
চেদিৰাজৰ বাক্য শুনি, কুৰুশ্ৰেষ্ঠ আৰু জ্ঞানীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভীষ্মে ভীমসেনক এইদৰে ক’লে।
Verse 42
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि भीमक्रोधे द्विचत्वारिंशो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत सभापवके अन्तर्गत शिशुपालवधपर्वमें भीमक्रोधविषयक बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ সভাপৰ্বৰ অন্তৰ্গত শিশুপালবধপৰ্বত ভীমক্ৰোধ-বিষয়ক বিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
How to balance restraint in speech and action with the duty to prevent disruption and intimidation in a public, multi-king assembly—especially when ritual order and political legitimacy are at stake.
Legitimacy in governance is sustained by accountable reasoning (publicly stated grounds) followed by proportionate enforcement that restores order, protects communal proceedings, and regularizes succession rather than prolonging disorder.
Yes: the reported radiance rising from Śiśupāla and entering Kṛṣṇa is presented as an interpretive sign to the witnesses, marking the event as more than a political outcome and inviting theological-philosophical reflection within the epic’s narrative register.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.