Shloka 12
कुण्जरै: स्यन्दना: क्षुण्णा: सादिनश्न महारथै: । पदातिसंघाश्षा श्वौचै: पलायद्िर्भयार्दितै:
sañjaya uvāca | kuñjaraiḥ syandanāḥ kṣuṇṇāḥ sādinaś ca mahārathaiḥ | padātisaṅghāś cāśvaiḥ palāyadbhir bhayārditaiḥ ||
সঞ্জয়ে ক’লে— পলায়নৰ আতংকত ভয়াৰ্ত হাতীবোৰে ৰথবোৰ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে; মহাৰথীবোৰে নিজৰ বৃহৎ ৰথত উঠি অশ্বাৰোহীবোৰক পদদলিত কৰিলে; আৰু ভয়ত উন্মত্ত হৈ দৌৰি যোৱা ঘোঁৰাবোৰে পদাতিকৰ দলক নলিয়াই পেলালে। সেই ৰণকোলাহলত ভয়েই যেন অস্ত্ৰ হৈ উঠিল; সেনাৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ পৰস্পৰৰ বিৰুদ্ধে পৰি ধ্বংসক অচিন্তিতভাৱে বঢ়াই তুলিলে।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how fear and disorder in war magnify suffering: once panic spreads, even one’s own forces become instruments of harm. It implicitly warns that violence, when unleashed, easily escapes control and produces unintended, indiscriminate destruction.
Sanjaya describes a battlefield stampede: elephants smash chariots, elite chariot-warriors crush cavalry, and frightened horses, fleeing, trample infantry. The scene conveys a breakdown of formation and command amid intense fighting.