Shloka 20
Jayadrathasya varaprāptiḥ (जयद्रथस्य वरप्राप्तिः) — Jayadratha’s boon and the restraint of the Pāṇḍava advance
निहतै: क्षत्रियैरश्वेर्वरिणैश्व विशाम्पते । अगम्यरूपा पृथिवी क्षणेनासीत् सुदारुणा,आवश्यक सामग्री, बैठक, ईषादण्ड, बन्धुर, अक्ष, पहिए और जूए चूर-चूर और टुकड़े- टुकड़े होकर गिरे थे। शक्ति, धनुष, खड़्ग, गिरे हुए विशाल ध्वज, ढाल और बाण भी छिज्न- भिन्न होकर सब ओर बिखरे पड़े थे। प्रजानाथ! बहुत-से क्षत्रिय, घोड़े और हाथी भी मारे गये थे। इन सबके कारण वहाँकी भूमि क्षणभरमें अत्यन्त भयंकर और अगम्य हो गयी थी
sañjaya uvāca |
nihatyaiḥ kṣatriyair aśvair variṇaiś ca viśāmpate |
agamyārūpā pṛthivī kṣaṇenāsīt sudāruṇā ||
সঞ্জয়ে ক’লে—প্ৰজানাথ! নিহতা ক্ষত্ৰিয়, পতিত শ্ৰেষ্ঠ অশ্ব আৰু মহাবল গজৰ বাবে সেই ভূমি ক্ষণমাত্ৰতে অতি ভয়ংকৰ আৰু অগম্যৰূপ হ’ল। ৰথৰ উপকৰণ—আৱশ্যক সামগ্ৰী, আসন, ঈষাদণ্ড, বন্ধুৰ, অক্ষ, চকা আৰু যুঁৱা—চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ খণ্ড খণ্ডকৈ পৰি আছিল। শক্তি, ধনু, খড়্গ, পতিত বিশাল ধ্বজ, ঢাল আৰু বাণো ছিন্নভিন্ন হৈ চাৰিওফালে ছিটিকি পৰি আছিল। বহু ক্ষত্ৰিয়, ঘোঁৰা আৰু হাতী নিহত হোৱাৰ ফলত, এই সকলো কাৰণেই তাতৰ ভূমি ক্ষণতে অতি বিকৰাল আৰু দুৰ্গম হৈ উঠিছিল।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the immediate, tangible consequences of mass violence: when battle escalates, the very earth becomes ‘impassable’—a poetic way to show how social order and human movement collapse under slaughter. It invites reflection on restraint and responsibility within kṣatriya-dharma.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that many warriors (and battlefield animals like horses, and in context elephants) have been killed, and the ground is quickly transformed into a horrific, obstructed terrain—choked with the aftermath of combat.