Previous Verse
Next Verse

Shloka 64

वासवी-शक्तेः प्रयोगः, घटोत्कच-वधोत्तर-शोकः, व्यासोपदेशश्च

The Vāsavī Spear’s Use, Post-Ghaṭotkaca Grief, and Vyāsa’s Counsel

दंष्टाकरालोग्रमुखं शड्कुकर्ण महाहनुम्‌ । ऊर्ध्वकेशं विरूपाक्ष॑ दीप्तास्यं निम्नितोदरम्‌,वह देखनेमें पर्वत-शिखरके समान जान पड़ता था। उसका रूप भयानक होनेके कारण वह सबको भयंकर प्रतीत होता था। उसका मुख यों ही बड़ा भीषण था; किंतु दाढ़ोंक कारण और भी विकराल हो उठा था। उसके कान कील या खूँटेके समान जान पड़ते थे। ठोढ़ी बहुत बड़ी थी। बाल ऊपरकी ओर उठे हुए थे। आँखें डरावनी थीं। मुख आगके समान प्रज्वलित था, पेट भीतरकी ओर धँसा हुआ था। उसके गलेका छेद बहुत बड़े गड़्ढेके समान जान पड़ता था। सिरके बाल किरीटसे ढके हुए थे। वह मुँह बाये हुए यमराजके समान समस्त प्राणियोंके मनमें त्रास उत्पन्न करनेवाला था। शत्रुओंको क्षुब्ध कर देनेवाले प्रजजलित अग्निके समान राक्षसराज घटोत्कचको विशाल धनुष उठाये आते देख आपके पुत्रकी सेना भयसे पीड़ित एवं क्षुब्ध हो उठी, मानो वायुसे विक्षुब्ध हुई गंगामें भयानक भँवरें और ऊँची-ऊँची लहरें उठ रही हों

sañjaya uvāca |

daṁṣṭākarālogramukhaṁ śaṅkukarnaṁ mahāhanum |

ūrdhvakeśaṁ virūpākṣaṁ dīptāsyaṁ nimnito(d)aram ||

সঞ্জয়ে ক’লে—দঁষ্ট্ৰাই কৰাল মুখ, কিলৰ দৰে কাণ, বিশাল হনু; ঊৰ্ধ্বকেশ, বিকৃত চকু; অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত মুখ আৰু ভিতৰলৈ ধসা উদৰ—এনে পৰ্বতশিখৰৰ দৰে আৰু শত্রুক ক্ষুব্ধ কৰা জ্বলন্ত অগ্নিৰ সমান ৰাক্ষসৰাজ ঘটোৎকচ আগবাঢ়ি অহা দেখি তোমাৰ পুত্ৰৰ সেনা ভয়ত ক্ষুব্ধ হ’ল—যেন বতাহত বিক্ষুব্ধ গঙ্গাত ভয়ংকৰ ঘূৰ্ণি আৰু উঁচা ঢৌ উঠিছে।

दंष्टा-कराल-उग्र-मुखम्having a fierce mouth made terrifying by tusks
दंष्टा-कराल-उग्र-मुखम्:
Karma
TypeAdjective
Rootदंष्टाकरालोग्रमुख (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Accusative, Singular
शङ्कु-कर्णम्having ears like spikes/pegs
शङ्कु-कर्णम्:
Karma
TypeAdjective
Rootशङ्कुकर्ण (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Accusative, Singular
महाहनुम्having a huge jaw/chin
महाहनुम्:
Karma
TypeAdjective
Rootमहाहनु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
ऊर्ध्व-केशम्with hair standing upright
ऊर्ध्व-केशम्:
Karma
TypeAdjective
Rootऊर्ध्वकेश (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Accusative, Singular
विरूप-अक्षम्with dreadful/odd-looking eyes
विरूप-अक्षम्:
Karma
TypeAdjective
Rootविरूपाक्ष (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Accusative, Singular
दीप्त-आस्यम्with a blazing mouth/face
दीप्त-आस्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootदीप्तास्य (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Accusative, Singular
निम्नित-उदरम्with a sunken belly
निम्नित-उदरम्:
Karma
TypeAdjective
Rootनिम्नितोदर (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Accusative, Singular

सयजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by 'your son’s army')
G
Ghaṭotkaca
K
Kaurava army
G
Gaṅgā (river, in simile)
W
wind (vāyu, in simile)
F
fire (agni, in simile)

Educational Q&A

The verse highlights how inner states—especially fear—can overwhelm even large forces when confronted by a formidable opponent. In the Mahābhārata’s ethical frame, it also underscores that war is not merely physical strength but morale, perception, and the consequences of escalating violence through terrifying means.

Sañjaya describes the rākṣasa-king Ghaṭotkaca approaching the battlefield in a dreadful, blazing form. His appearance and power shake the Kaurava host, which becomes agitated and fearful, compared to the Gaṅgā whipped by wind into whirlpools and high waves.