Shloka 45
Rajo-dhūli-saṃmūḍha-saṅgrāmaḥ
The Dust-Obscured Battle and Mutual Charges
शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह । जैसे ग्रीष्म-ऋतुमें आग लगनेसे सारे वन दग्ध हो जाते हैं, उसी प्रकार द्रुपदकी सारी सेनाएँ भीष्मके बाणोंसे दग्ध दिखायी देने लगीं || ४४ ह ।।
sañjaya uvāca |
śaradagdhāny adṛśyanta sainyāni drupadasya ha |
yathā grīṣma-ṛtau dāvāgninā sarvāṇi vanāni dagdhāni bhavanti, tathā drupadasya sarvāṇi sainyāni bhīṣmasya bāṇair dagdhāni dṛśyante ||
atyatiṣṭhad raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ |
yathā madhyāhne svastejasā tapantaṃ sūryaṃ prati draṣṭuṃ duṣkaram, tathā pāṇḍava-sainyasya yodhā bhīṣmaṃ prati dṛṣṭipātaṃ kartum api aśaknuvan ||
সঞ্জয়ে ক’লে—দ্ৰুপদৰ সৈন্যবাহিনী দগ্ধ হোৱা যেন দেখা গ’ল; গ্ৰীষ্মত দাবানলে যেন বনভূমি ভস্ম কৰে, তেনেকৈ ভীষ্মৰ বাণে সেই সমগ্ৰ সেনা ঝলসি উঠিল। তেতিয়া ভীষ্ম ৰণক্ষেত্ৰত ধোঁৱাহীন অগ্নিৰ দৰে অচল হৈ থিয় দিলে; মধ্যাহ্নৰ দহি থকা সূৰ্যলৈ যেন চাব নোৱাৰি, তেনেকৈ পাণ্ডৱসেনাৰ যোদ্ধাসকলে তেওঁৰ দিশে দৃষ্টি তুলিবলৈও অক্ষম হ’ল।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how overwhelming martial excellence can function like a force of nature—fire or the midday sun—shaping the ethical atmosphere of war: courage, fear, and duty (kṣatriya-dharma) are tested when a single warrior’s power breaks the enemy’s morale.
Sañjaya describes Bhīṣma’s devastating assault: Drupada’s troops look as if burned by Bhīṣma’s arrows, and Bhīṣma stands immovable on the battlefield like smokeless fire, so formidable that even the Pāṇḍava soldiers struggle to look toward him.