Shloka 3
Chapter 43: Tumult of Battle-Sounds and the Proliferation of Dvandva
Paired Engagements
ऊर्ध्वमूलमध:शाखमश्चत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ।। (गीता १५।१) न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिरनन च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसड्ढशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा,इस संसारवृक्षका स्वरूप जैसा कहा है वैसा यहाँ विचारकालमें नहीं पाया जाता; क्योंकि न तो इसका आदि है, न अन्त है तथा न इसकी अच्छी प्रकारसे स्थिति ही है।* इसलिये इस अहंता, ममता और वासनारूप अति दृढ मूलोंवाले संसार-रूप पीपलके वृक्षको दृढ वैराग्यरूप शस्त्रद्वारा काटकर|ं---
ūrdhva-mūlam adhaḥ-śākham aśvatthaṁ prāhur avyayam | chandāṁsi yasya parṇāni yas taṁ veda sa veda-vit || (gītā 15.1) na rūpam asyeha tathopalabhyate nānto na cādir na ca sampratiṣṭhā | aśvattham enaṁ su-virūḍha-mūlam asaṅga-śastreṇa dṛḍhena chittvā ||
তেওঁলোকে অব্যয় অশ্বত্থ-বৃক্ষৰ কথা কয়—যাৰ মূল ওপৰত আৰু শাখা তলত; যাৰ পাতা হৈছে বৈদিক ছন্দ—যি তাক যথাৰ্থ জানে, সেয়াই বেদবিত্। কিন্তু ইয়াত তাৰ প্ৰকৃত ৰূপ তেনেকৈ ধৰা নপৰে: তাৰ না আছে আদি, না অন্ত, না কোনো দৃঢ় প্ৰতিষ্ঠা। সেয়ে অহংকাৰ-মমতা-বাসনাৰে গভীৰমূল এই সংসাৰ-ৰূপ অশ্বত্থক দৃঢ় বৈৰাগ্য-ৰূপ অস্ত্ৰে ছেদন কৰি, আসক্তিৰ জালৰ পৰা বিমুখ হৈ, পৰম শ্ৰেয়ৰ অন্বেষণ কৰা উচিত।
अजुन उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as an inverted, impermanent-yet-continuing world-tree whose visible structure cannot be securely grasped as ultimate reality. Freedom requires cutting its deep roots—attachment, egoism, and craving—using the disciplined ‘weapon’ of non-attachment, thereby turning toward liberating knowledge.
In the teaching context of the Gītā, the speaker introduces a vivid metaphor: the aśvattha tree represents worldly existence and its entangling growth. The instruction is practical and ethical-spiritual: recognize the instability of worldly supports and actively sever attachment through firm inner discipline.