Shloka 11
सप्तहोतृ-विधानम् एवं इन्द्रिय–मनःसंवादः
The Seven Hotṛs and the Debate of Senses and Mind
घ्राणं जिह्ना च चक्षुश्न त्वक् श्रोत्रं बुद्धिरेव च । संशयं नाधिगच्छन्ति मनस्तमधिगच्छति,नासिका, जीभ, आँख, त्वचा, कान और बुद्धि--ये संशय (संकल्प-विकल्प) नहीं कर सकते। यह काम मनका है
ghrāṇaṁ jihvā ca cakṣuṣī tvak śrotraṁ buddhir eva ca | saṁśayaṁ nādhigacchanti manas tam adhigacchati ||
ব্ৰাহ্মণে ক’লে— নাসিকা, জিহ্বা, চকু, ত্বক, কাণ আৰু বুদ্ধি—ইহঁতে নিজে সন্দেহ বা সংকল্প‑বিকল্প জন্ম দিব নোৱাৰে। সেই দোদুল্যমানতালৈ মনেই গৈ পায় আৰু মনেই তাক সৃষ্টি কৰে। সেয়ে নৈতিক স্থৈৰ্য আৰু সঠিক বিবেচনা ইন্দ্ৰিয়ক দোষাৰোপত নহয়; মনক সংযত কৰাতেই নিৰ্ভৰ কৰে।
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
Doubt and indecision are not produced by the external sense-faculties or even by raw intellect alone; they arise in the mind, which coordinates perceptions and entertains alternatives. Ethical clarity therefore requires disciplining the mind—so that perception and intellect can function without wavering.
A brāhmaṇa speaker is explaining an inner, psychological basis for moral confusion: the senses merely report their objects, and the intellect can discern, but the mind is where vacillation (saṅkalpa–vikalpa) occurs. The statement supports a broader instruction on self-governance and right conduct.