
Adhyāya 59: On Giving to the Asker and Supporting the Non-asking (याचक-अयाचक-दाने धर्मः)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Instruction on Giving) — discourse segment within Anuśāsana Parva
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to distinguish the superior recipient when two persons are comparable in conduct, learning, and birth—one requests aid and the other does not. Bhīṣma replies that giving to one who asks is praised because it addresses immediate need, yet he identifies the truly most worthy as the person endowed with dhṛti (self-restraint), contrasted with the distressed and unsteady petitioner. He explains that solicitation is associated with powerlessness and can cause social unease, whereas the act of giving revives both recipient and giver in ethical terms. Bhīṣma then elevates compassion (ānṛśaṃsya) as a paramount dharma: one should invite and support those who are silently suffering and do not ask. He advises the king to recognize learned brāhmaṇas living discreetly—likened to fires covered in ash—whose tapas and knowledge command reverence. The chapter outlines practical patronage: hospitality, dwellings, attendants, gifts (cows, gold, garments), and respectful invitations. It reframes daily giving as an extended “yajña,” culminating in virtues—ahiṃsā, sharing, self-control, renunciation, fortitude, truth—as the effective completion (avabhṛtha) of that ongoing sacrifice.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को भृगुवंशी ब्राह्मणों और कुशिकवंशी क्षत्रियों के बीच अद्भुत, भाग्य-प्रेरित सम्बन्ध का कारण सुनाने का संकल्प करते हैं—एक ऐसा सम्बन्ध जो आगे चलकर वंश-धर्म और वर्ण-धर्म की सीमाएँ हिला देगा। → च्यवन/भृगुवंशी परम्परा और कुशिकवंश के बीच यज्ञ-सेवा, अधिकार और प्रतिशोध की छाया उभरती है: भविष्यवाणी होती है कि दैव-युक्त कारण से भेद पड़ेगा, और क्षत्रिय भृगुओं का संहार करेंगे—यहाँ तक कि गर्भस्थ शिशुओं तक पर दैवदण्ड का दबाव होगा। → और्व मुनि द्वारा प्रतिशोधाग्नि/विनाश-शक्ति को रोककर उसे समुद्र के वडवामुख में प्रविष्ट कराना—वंश-विनाश की ज्वाला को विश्व-विनाश बनने से पहले ही धर्म-नियंत्रण में बाँध देना। → भीष्म कुशिकों और भृगुओं के सम्बन्ध-कारण को समग्र रूप से बाँधते हैं: ऋचीक मुनि का गाधि की पुत्री/पौत्री से सम्बन्ध, क्षत्रधर्म-युक्त ब्राह्मण पुत्र की उत्पत्ति, और आगे की पीढ़ियों में ब्राह्मणत्व/सम्बन्ध का स्थापन—जिससे दोनों वंशों का ऐतिहासिक-सांस्कृतिक गठजोड़ स्पष्ट होता है। → यह सम्बन्ध आगे चलकर वंश-परिवर्तन, तेजस्वी संतति और धर्म-संकटों को जन्म देगा—और श्रोता के मन में प्रश्न छोड़ता है कि ‘वंश’ और ‘धर्म’ का अंतिम निर्णायक कौन: जन्म, कर्म, या दैव?
Verse 1
ऑपनआ प्रात बछ। अं क्ााज षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: च्यवन ऋषिका भृगुवंशी और कुशिकवंशियोंके सम्बन्धका कारण बताकर तीर्थयात्राके लिये प्रस्थान व्यववन उवाच अवश्यं कथनीयं मे तवैतन्नरपुंगव । यदर्थ त्वाहमुच्छेत्तुं सम्प्राप्तो मनुजाधिप,च्यवन कहते हैं--नरपुंगव! मनुजेश्वर! मैं जिस उददेश्यसे तुम्हारा मूलोच्छेद करनेके लिये यहाँ आया था, वह मुझे तुमसे अवश्य बता देना चाहिये
ব্যৱানে ক’লে—হে নৰপুঙ্গৱ, হে মনুজাধিপ, মই নিশ্চয় তোমাক এই কথা ক’বই লাগিব: যি উদ্দেশ্যে মই ইয়ালৈ আহিছোঁ—তোমাক মূলসহ উচ্ছেদ কৰিবলৈ—সেই কথা তোমাৰ আগত প্ৰকাশ কৰা উচিত।
Verse 2
भृगूणां क्षत्रिया याज्या नित्यमेतज्जनाधिप । ते च भेदं गमिष्यन्ति दैवयुक्तेन हेतुना
হে জনাধিপ! ক্ষত্ৰিয়সকল সদায় ভৃগুবংশীয়সকলৰ দ্বাৰা যাজ্য—এইটো স্থিৰ নিয়ম। তথাপি দেৱ-সংযুক্ত কাৰণবশত তেওঁলোকো পৰৱৰ্তীকালে ভেদ আৰু বিভাজনলৈ যাব।
Verse 3
क्षत्रियाश्व भूगून् सर्वान् वधिष्यन्ति नराधिप । आ गर्भादनुकृन्तन्तो दैवदण्डनिपीडिता:
হে নৰাধিপ! ক্ষত্ৰিয়সকলে সকলো ভৃগুবংশীয়ক বধ কৰিব। দেৱদণ্ডৰ পীড়নত তেওঁলোকে গৰ্ভৰ পৰােই নিৰ্দয়ভাবে কাটি পেলাব।
Verse 4
जनेश्वर! क्षत्रियलोग सदासे ही भृगुवंशी ब्राह्मणोंके यजमान हैं; किंतु प्रारब्धवश आगे चलकर उनमें फूट हो जायगी। इसलिये वे दैवकी प्रेरणासे समस्त भृगुवंशियोंका संहार कर डालेंगे। नरेश्वर! वे दैवदण्डसे पीड़ित हो गर्भके बच्चेतकको काट डालेंगे ।। तत उत्पत्स्यतेडस्माकं कुले गोत्रविवर्धन: । ऊर्वो नाम महातेजा ज्वलनार्कसमद्युति:,तदनन्तर मेरे वंशमें ऊर्व नामक एक महातेजस्वी बालक उत्पन्न होगा, जो भार्गव गोत्रकी वृद्धि करेगा। उसका तेज अग्नि और सूर्यके समान दुर्धर्ष होगा
হে জনেশ্বৰ! ক্ষত্ৰিয়সকল আদিৰ পৰা ভৃগুবংশীয় ব্ৰাহ্মণসকলৰ যজমান আছিল; কিন্তু প্ৰাৰব্ধবশত কালক্ৰমে তেওঁলোকৰ মাজত ফাটল পৰিব। সেয়ে দেৱপ্ৰেৰণাত তেওঁলোকে সমগ্ৰ ভৃগুবংশক সংহাৰ কৰিব। হে নৰেশ্বৰ! দেৱদণ্ডৰ পীড়নত তেওঁলোকে গৰ্ভস্থ শিশুকো কাটি পেলাব। তাৰ পাছত আমাৰ কুলত ‘ঊৰ্ব’ নামৰ এক মহাতেজস্বী সন্তান জন্মিব, যিয়ে (ভাৰ্গৱ) গোত্ৰ বৃদ্ধি কৰিব; তাৰ দীপ্তি অগ্নি আৰু সূৰ্যৰ দৰে অপ্রতিহত হ’ব।
Verse 5
स त्रैलोक्यविनाशाय कोपारग्नि जनयिष्यति । महीं सपर्वतवनां यः करिष्यति भस्मसात्,वह तीनों लोकोंका विनाश करनेके लिये क्रोधजनित अग्निकी सृष्टि करेगा। वह अग्नि पर्वतों और वनोंसहित सारी पृथ्वीको भस्म कर डालेगी
সেই ত্ৰিলোক-বিনাশৰ বাবে ক্ৰোধজাত অগ্নি উৎপন্ন কৰিব। সেই অগ্নিয়ে পৰ্বত আৰু বনসহ সমগ্ৰ পৃথিৱীক ভস্ম কৰি পেলাব।
Verse 6
कंचित् काल तु वलह्लि च स एव शमयिष्यति । समुद्रे वडवावक्त्रे प्रक्षिप्प मुनिसत्तम:,कुछ कालके बाद मुनिश्रेष्ठ और्व ही उस अग्निको समुद्रमें स्थित हुई बड़वानलमें डालकर बुझा देंगे
কিছু কালৰ পাছত সেই মুনিশ্ৰেষ্ঠই সেই অগ্নিক সাগৰত অৱস্থিত বডবানলত নিক্ষেপ কৰি শমাই দিব।
Verse 7
पुत्रं तस्थ महाराज ऋचीकं भृगुनन्दनम् । साक्षात् कृत्स्नो धरनुर्वेद: समुपस्थास्यतेडनघ,निष्पाप महाराज! उन्हीं और्वके पुत्र भूगुकुलनन्दन ऋचीक होंगे, जिनकी सेवामें सम्पूर्ण धरनुर्वेद मूर्तिमानू होकर उपस्थित होगा
মহাৰাজ! ভৃগুবংশৰ আনন্দ ঋচীক নামৰ এজন পুত্ৰ তোমাৰ হ’ব। হে নিষ্পাপ নৃপতি! সমগ্ৰ ধনুৰ্বেদ সাক্ষাৎ মূৰ্তিমান হৈ যেন তেওঁৰ সন্মুখত সেৱাৰ্থে উপস্থিত হ’ব।
Verse 8
क्षत्रियाणामभावाय दैवयुक्तेन हेतुना । सतुतंप्रतिगृहौव पुत्रे संक्रामयिष्यति,वे क्षत्रियोंका संहार करनेके लिये दैववश उस थधरनुर्वेदको ग्रहण करके तपस्यासे शुद्ध अन्तःकरणवाले अपने पुत्र महाभाग जमदग्निको उसकी शिक्षा देंगे। भृगुश्रेष्ठ जमदग्नि उस धनुर्वेदको धारण करेंगे
ক্ষত্ৰিয়সকলৰ বিনাশৰ বাবে, দেৱ-সংযুক্ত কাৰণবশত, সি ধনুৰ্বেদ গ্ৰহণ কৰি পুত্ৰলৈ সংক্রমিত কৰিব। তপস্যাৰে শুদ্ধ অন্তঃকৰণযুক্ত সেই মহাভাগে নিজৰ পুত্ৰ জমদগ্নিক সেই ধনুৰ্বেদ শিক্ষা দিব; আৰু ভৃগুশ্ৰেষ্ঠ জমদগ্নিয়ে সেই বিদ্যা ধাৰণ কৰিব।
Verse 9
जमदग्नौ महाभागे तपसा भावितात्मनि । स चापि भृगुशार्दूलस्तं वेदं धारयिष्यति,वे क्षत्रियोंका संहार करनेके लिये दैववश उस थधरनुर्वेदको ग्रहण करके तपस्यासे शुद्ध अन्तःकरणवाले अपने पुत्र महाभाग जमदग्निको उसकी शिक्षा देंगे। भृगुश्रेष्ठ जमदग्नि उस धनुर्वेदको धारण करेंगे
তপস্যাৰে ভাবিত আত্মাসম্পন্ন মহাভাগ জমদগ্নিৰ ওচৰত সেই বিদ্যা অৰ্পিত হ’ব; আৰু ভৃগুবংশৰ ব্যাঘ্ৰসম জমদগ্নিয়ে সেই বেদ ধাৰণ কৰি ৰক্ষা কৰিব।
Verse 10
कुलात् तु तव धर्मात्मन् कन्यां सोडथिगमिष्यति । उद्धावनार्थ भवतो वंशस्य नृपसत्तम,धर्मात्मन्! नृपश्रेष्ठी वे ऋचीक तुम्हारे कुलकी उन्नतिके लिये तुम्हारे वंशकी कन्याका पाणिग्रहण करेंगे
হে ধৰ্মাত্মা, হে নৃপসত্তম! তোমাৰ কুলৰ পৰা সি এজনী কন্যাক বিবাহত লাভ কৰিব—ই তোমাৰ বংশৰ উন্নতি আৰু অভ্যুদয়ৰ বাবেই হ’ব।
Verse 11
गाधे्दुहितरं प्राप्य पौत्रीं तव महातपा: । ब्राह्माणं क्षत्रधर्माणं पुत्रमुत्पादयिष्यति,तुम्हारी पौत्री एवं गाधिकी पुत्रीकों पाकर महातपस्वी ऋचीक क्षत्रियधर्मवाले ब्राह्मणजातीय पुत्रको उत्पन्न करेंगे (अपनी पत्नीकी प्रार्थनासे ऋचीक क्षत्रियत्वको अपने पुत्रसे हटाकर भावी पौत्रमें स्थापित कर देंगे)
তোমাৰ পৌত্ৰী তথা গাধিৰ কন্যাক লাভ কৰি, মহাতপস্বী (ঋচীক) এনে এজন পুত্ৰ উৎপন্ন কৰিব, যি জন্মতে ব্ৰাহ্মণ হ’ব, কিন্তু ধৰ্ম-স্বভাৱত ক্ষত্ৰিয়সম হ’ব।
Verse 12
क्षत्रियं विप्रकर्माणं बृहस्पतिमिवौजसा । विश्वामित्रं तव कुले गाधे: पुत्र सुधार्मिकम्
তোমাৰ বংশত গাধিৰ পুত্ৰ বিশ্বামিত্ৰ জন্মিছিল—আচৰণত ধৰ্মনিষ্ঠ; জন্মতে ক্ষত্ৰিয়, কিন্তু কৰ্মত ব্ৰাহ্মণ, আৰু তেজত যেন স্বয়ং বৃহস্পতিসদৃশ।
Verse 13
स्त्रियां तु कारणं तत्र परिवर्ते भविष्यत:
কিন্তু সেই পৰিবর্তনত কাৰণ হ’ব নাৰী—তাইৰ দ্বাৰাই এই উলট-পালট ঘটিব।
Verse 14
पितामहनियोगाद् वै नान्यथैतद् भविष्यति । ब्रह्माजीकी प्रेरणासे गाधिकी पत्नी और पुत्री--ये स्त्रियाँ इस महान् परिवर्तनमें कारण बनेंगी, यह अवश्यम्भावी है। इसे कोई पलट नहीं सकता ।। १३ $ || तृतीये पुरुषे तुभ्यं ब्राह्मणत्वमुपैष्यति
পিতামহৰ বিধান অনুসাৰে ই অন্যথা হ’ব নোৱাৰে। ব্ৰহ্মাৰ প্ৰেৰণাত গাধিৰ পত্নী আৰু কন্যা—এই নাৰীয়েই এই মহা পৰিবর্তনৰ উপায় হ’ব; ই অনিবার্য, কোনেও ইয়াক উল্টাব নোৱাৰে। আৰু তৃতীয় পুৰুষত তুমি ব্ৰাহ্মণ্যত্ব লাভ কৰিবা।
Verse 15
भीष्म उवाच कुशिकस्तु मुनेर्वाक्यं च्यवनस्य महात्मन:
ভীষ্ম ক’লে: তেতিয়া কুশিকে সেই মহাত্মা মুনি চ্যবনৰ বাক্য গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 16
श्रुत्वा हृष्टो> भवद् राजा वाक्यं चेदमुवाच ह । एवमस्त्विति धर्मात्मा तदा भरतसत्तम
এই কথা শুনি ৰজা হৃষ্ট হৈ উঠিল আৰু এই বাক্য ক’লে: “এৱমস্তু।” তেতিয়া সেই ধৰ্মাত্মা, ভৰতশ্ৰেষ্ঠে তৎক্ষণাৎ তেনেকৈ উত্তৰ দিলে।
Verse 17
भीष्मजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ! महात्मा च्यवन मुनिका यह वचन सुनकर धर्मात्मा राजा कुशिक बड़े प्रसन्न हुए और बोले, 'भगवन्! ऐसा ही हो” ।। च्यवनस्तु महातेजा: पुनरेव नराधिपम् । वरार्थ चोदयामास तमुवाच स पार्थिव:,महातेजस्वी च्यवनने पुनः राजा कुशिकको वर माँगनेके लिये प्रेरित किया। तब वे भूपाल इस प्रकार बोले--
ভীষ্ম ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! মহর্ষি চ্যৱনৰ এই বাক্য শুনি ধৰ্মাত্মা কুশিক ৰজা অতি আনন্দিত হৈ ক’লে—“ভগৱন, তেনেকৈয়ে হওক।” তাৰ পাছত মহাতেজস্বী চ্যৱনে পুনৰ নৰাধিপক বৰ মাগিবলৈ প্ৰেৰণা দিলে; তেতিয়া সেই ৰজাই তেওঁক এইদৰে ক’লে।
Verse 18
बाढमेवं करिष्यामि काम त्वत्तो महामुने । ब्रह्मभूतं कुलं मे5स्तु धर्मे चास्य मनो भवेत्,“महामुने! बहुत अच्छा, मैं आपसे अपना मनोरथ प्रकट करूँगा। मुझे यही वर दीजिये कि मेरा कुल ब्राह्मण हो जाय और उसका धर्ममें मन लगा रहे”
ৰজাই ক’লে—“ভাল, মই তেনেকৈয়ে কৰিম। কিন্তু, হে মহামুনি, আপোনাৰ ওচৰত এটা বৰ বিচাৰোঁ—মোৰ বংশ ব্রাহ্মণসুলভ স্বভাৱসম্পন্ন হওক, আৰু তাৰ মন সদায় ধৰ্মত নিবিষ্ট থাকক।”
Verse 19
एवमुक्तस्तथेत्येवं प्रत्युकत्वा च्यवनो मुनि: । अभ्यनुज्ञाय नृपतिं तीर्थयात्रां ययौ तदा,कुशिकके ऐसा कहनेपर च्यवन मुनि बोले “तथास्तु”। फिर वे राजासे विदा ले वहाँसे तत्काल तीर्थयात्राके लिये चले गये
কুশিকে এনেকৈ কোৱাত চ্যৱন মুনিয়ে ক’লে—“তথাস্তु।” তাৰ পাছত ৰজাৰ পৰা বিদায় লৈ তেওঁ তৎক্ষণাৎ তীৰ্থযাত্ৰালৈ ওলাই গ’ল।
Verse 20
एतत् ते कथितं सर्वमशेषेण मया नृप । भृगूणां कुशिकानां च अभिसम्बन्धकारणम्,नरेश्वर! इस प्रकार मैंने तुमसे भूगुवंशी और कुशिकवंशियोंके परस्पर सम्बन्धका सब कारण पूर्णरूपसे बताया है
হে নৰেশ্বৰ! ভৃগুবংশ আৰু কুশিকবংশৰ পৰস্পৰ সম্পৰ্কৰ কাৰণসমূহ মই একো বাদ নেদি সম্পূৰ্ণকৈ তোমাক ক’লোঁ।
Verse 21
यथोक्तमृषिणा चापि तदा तदभवन्नूप । जन्म रामस्य च मुनेर्विश्वामित्रस्य चैव हि,युधिष्ठिर!| उस समय च्यवन ऋषिने जैसा कहा था, उसके अनुसार ही आगे चलकर भगुकुलमें परशुरामका और कुशिकवंशमें विश्वामित्रका जन्म हुआ
হে যুধিষ্ঠিৰ! সেই সময় ঋষি চ্যৱনে যেনেকৈ কৈছিল, পিছত ঠিক তেনেকৈয়ে ঘটিল—ভৃগুবংশত ৰাম (পৰশুৰাম) আৰু কুশিকবংশত মুনি বিশ্বামিত্ৰৰ জন্ম হ’ল।
Verse 55
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ অনুশাসনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত দানধৰ্মপৰ্বত চ্যৱন আৰু কুশিকৰ সংলাপ-বিষয়ক পঞ্চপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 56
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनकुशिकसंवादे षट्पज्चाशत्तमो<ध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ অনুশাসনপৰ্বত দানধৰ্মপৰ্বত চ্যৱন-কুশিক সংলাপত ষট্পঞ্চাশতম অধ্যায়।
Verse 126
तपसा महता युक्त प्रदास्यति महाद्युते । महान् तेजस्वी नरेश! वे ऋचीक मुनि तुम्हारे कुलमें राजा गाधिको एक महान् तपस्वी और परम धार्मिक पुत्र प्रदान करेंगे, जिसका नाम होगा विश्वामित्र। वह बृहस्पतिके समान तेजस्वी तथा ब्राह्मणोचित कर्म करनेवाला क्षत्रिय होगा
মহাদ্যুতিমান নৰেশ! মহাতপস্যাৰে যুক্ত ঋচীক মুনিয়ে তোমাৰ কুলত গাধি নামৰ ৰজাক এক মহান তপস্বী আৰু পৰম ধৰ্মিক পুত্ৰ দান কৰিব; তাৰ নাম হ’ব বিশ্বামিত্ৰ। সি বৃহস্পতিসদৃশ তেজস্বী আৰু ব্ৰাহ্মণোচিত কৰ্ম পালন কৰা এক ক্ষত্ৰিয় হ’ব।
Verse 146
भविता त्वं च सम्बन्धी भूगूणां भावितात्मनाम् | तुमसे तीसरी पीढ़ीमें तुम्हें ब्राह्मणत्व प्राप्त हो जायगा और तुम शुद्ध अन्तः:करणवाले भगुवंशियोंके सम्बन्धी होओगे
তুমি শুদ্ধ অন্তঃকৰণসম্পন্ন ভৃগুবংশীয়সকলৰ আত্মীয় হ’বা। আৰু তৃতীয় প্ৰজন্মত তোমাৰ ব্ৰাহ্মণ্য-স্থিতি লাভ হ’ব।
How to rank charitable giving when two recipients are equally qualified, but one asks for aid and the other remains silent—balancing urgency of need against the virtue of self-restraint.
Give with compassion and foresight: relieve the petitioner’s distress, but actively seek out restrained, discreetly suffering recipients and support them respectfully without requiring solicitation.
Yes in functional form: Bhīṣma frames sustained giving with śraddhā as a superior, ongoing “vitata yajña,” whose completion is expressed through virtues (ahiṃsā, sharing, self-control, renunciation, fortitude, truth), implying enduring ethical fruit rather than a single ritual payoff.