Shloka 44
Dāyavibhāga (Inheritance Apportionment) and Household Precedence — Dialogue of Yudhiṣṭhira and Bhīṣma
“यदि तुम्हारे मतमें मूल्य देनेमात्रसे ही विवाहका पूर्ण निश्चय हो जाता है, पाणिग्रहणसे नहीं, तब तो स्मृतिका यह कथन ही व्यर्थ होगा कि कन््याका पिता एक वरसे शुल्क ले लेनेपर भी दूसरे किसी गुणवान् वरका आश्रय ले सकता है। अर्थात् पहलेको छोड़कर दूसरे गुणवान् वरसे अपनी कन्याका विवाह कर सकता है ।।
bhīṣma uvāca | yadi te matena mūlya-dāna-mātreṇaiva vivāhasya pūrṇa-niścayo bhavati, na pāṇigrahaṇena, tadā smṛter idaṃ vacanam eva vyarthaṃ syāt—yad uktaṃ: kanyāyāḥ pitā ekasmād varāt śulkaṃ gṛhītvāpi anyasya guṇavato varasya āśrayaṃ gantuṃ śaknoti; arthāt pūrvaṃ tyaktvā anyena guṇavatā varena svāṃ kanyāṃ vivāhayet || na hi dharmavidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ vākyataḥ smṛtam | yeṣāṃ vai śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā ||
ভীষ্ম ক’লে—যদি তোমাৰ মতে কেৱল শুল্ক দিয়াতেই বিবাহ সম্পূৰ্ণৰূপে স্থিৰ হয়, পাণিগ্ৰহণে নহয়, তেন্তে স্মৃতিৰ সেই বিধান ব্যৰ্থ হ’ব যে কন্যাৰ পিতা এজন বৰৰ পৰা শুল্ক ল’লেও অধিক গুণৱান আন এজন বৰক আশ্ৰয় ল’ব পাৰে—অৰ্থাৎ প্ৰথমজনক এৰি শ্ৰেষ্ঠ বৰৰ সৈতে কন্যাৰ বিবাহ কৰিব পাৰে। কিয়নো যিসকলৰ নিষ্ঠা পাণিগ্ৰহণত নহয়, কেৱল শুল্কত, তেওঁলোকৰ এই কথাক ধৰ্মজ্ঞসকলে প্ৰমাণ বুলি মানে নাহে।
भीष्य उवाच
Educational Q&A
A marriage is not ethically or legally finalized merely by payment of a fee; its dharmic completion depends on the proper rite (pāṇigrahaṇa). Therefore, accepting a bride-price does not irrevocably bind the girl’s father if a more virtuous suitor is available.
Bhishma addresses a dispute about what makes a marriage binding. He refutes the view that payment alone finalizes the match, citing the dharma-tradition that even after taking a fee from one suitor, the father may choose another worthier groom, because the decisive act is the ritual hand-taking.