Shloka 43
Dāyavibhāga (Inheritance Apportionment) and Household Precedence — Dialogue of Yudhiṣṭhira and Bhīṣma
शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एब सनातन: । युधिष्ठिर! इस प्रकार ब्याहने योग्य वरको बुलाकर उसके साथ कन्याका विवाह करना उत्तम ब्राह्मणोंका धर्म-ब्राह्मविवाह है। जो धन आदिके द्वारा वरपक्षको अनुकूल करके कन्यादान किया जाता है
śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ | yudhiṣṭhira! evaṃ vivāhane yogyaṃ varaṃ āhūya tena saha kanyāyā vivāhaḥ kartavya iti—eṣa brāhmaṇānāṃ śreṣṭhānāṃ dharmaḥ, brāhma-vivāhaḥ | yaḥ dhana-ādibhiḥ varapakṣaṃ anukūlya kṛtvā kanyādānaṃ kriyate, sa śiṣṭa-brāhmaṇa-kṣatriyāṇāṃ sanātano dharmaḥ smṛtaḥ (ayam eva prājāpatya-vivāhaḥ) | yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā | lājāntaram upāsīta prāptaśulka iti smṛtiḥ ||
ভীষ্ম ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ! শিষ্টজন আৰু ক্ষত্ৰিয়সকলৰ এই সনাতন ধৰ্ম: যোগ্য বৰক আহ্বান কৰি কন্যাৰ বিবাহ তাকেই দিয়া; ই ব্ৰাহ্ম বিবাহ, যাক শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলে প্ৰশংসা কৰে। আৰু ধন আদি দি বৰপক্ষক অনুকূল কৰি কন্যাদান কৰাও শিষ্ট ব্ৰাহ্মণ-ক্ষত্ৰিয়সকলৰ প্ৰাচীন আচাৰ; তাক প্ৰাজাপত্য বিবাহ বোলা হয়। স্মৃতিত কোৱা আছে—যিসকলৰ নিষ্ঠা পাণিগ্ৰহণত নহয়, কেৱল শুল্কত, তেওঁলোকে আন বৰ বিচাৰিব; তেনে লোক ‘প্ৰাপ্ত-শুল্ক’ বুলি স্মৰণীয়।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes approved marriage norms: marrying a maiden to a worthy groom (Brahma marriage) is ideal, while giving a daughter after making the groom’s side favorable through wealth is also treated as an established practice (identified here with Prajapatya). It cautions against treating marriage as a transaction centered on bride-price rather than the sacred rite.
In the Anushasana Parva’s dharma instruction, Bhishma answers Yudhishthira’s questions by classifying marriage practices and their ethical standing, citing Smriti-style authority to warn against mercenary motives in arranging marriages.