
Śakra–Śambara Saṃvāda: Brāhmaṇa-sevā, Anasūyā, and Vāg-bala (शक्रशम्बरसंवादः)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Brāhmaṇa-Māhātmya (Exemplum: Śakra–Śambara Saṃvāda)
Bhīṣma presents an ancient exemplum to Yudhiṣṭhira: Śakra (Indra), assuming an unrecognized ascetic form, approaches Śambara and asks by what conduct he excels among his own kind. Śambara answers that he does not envy Brāhmaṇas or Brahmā, honors those who teach śāstra, does not disparage what he hears, avoids offense, performs respectful worship, asks questions appropriately, and takes the feet of the wise—thereby causing teachers to speak freely and continually guide him. He describes constant vigilance (wakefulness among the sleeping; attentiveness among the careless) and depicts teachers “pouring” instruction into him like bees depositing honey. He accepts their speech with intelligence, maintaining steady inner composure. Śambara then claims this learning-based ascendancy resembles the moon presiding over stars, and calls śāstra heard from Brāhmaṇa mouths an ‘amṛta’ and an unsurpassed ‘eye.’ The narrative widens: observing a prior deva–asura conflict, Śambara’s father inquires of Soma about the Brāhmaṇas’ success; Soma attributes it to tapas and vāg-bala, contrasts it with royal arm-strength, and warns against pride, domestic complacency for a Brāhmaṇa, and other degradations. Hearing this, Śambara’s father—and later Śakra—honor Brāhmaṇas; Śakra attains Mahendratva, framing reverence and disciplined learning as causally efficacious within the moral logic of the text.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—राजा के समस्त कर्तव्यों में सबसे भारी कर्तव्य कौन-सा है, और अभिषिक्त नृपति को किस कर्म में प्रवृत्त होना चाहिए। → भीष्म राजधर्म का केंद्र ब्राह्मण-सेवा और ब्राह्मण-प्रतिष्ठा में रखते हैं: वेदज्ञ, श्रोत्रिय, वृद्ध ब्राह्मणों का नित्य पूजन; उनकी शक्ति का वर्णन—उनका क्रोध दावानल-सा, उनकी गति सर्वदिशा-व्यापी; और यह भी कि निन्दा-प्रशंसा में निपुण द्विज शत्रुओं पर भी प्रभाव डालते हैं। साथ ही चेतावनी आती है कि ब्राह्मण-दर्शन/संग से वंचित होने पर क्षत्रिय जातियाँ पतन को प्राप्त होती हैं। → भीष्म का निर्णायक उपदेश—राजा का ‘सबसे प्रधान’ कर्तव्य ब्राह्मणों का अनुष्ठान/सत्कार है; और ब्राह्मणों को जीतना/वश में करना असंभव-सा है: जैसे वायु को मुट्ठी में पकड़ना, चन्द्र को हाथ से छूना, पृथ्वी को उठा लेना—वैसे ही ब्राह्मणों को ‘दुर्जय’ कहा गया। → आचरण-सूत्र स्पष्ट किया जाता है—ब्राह्मणों की निन्दा किसी भी प्रकार न सुनी जाए; जहाँ निन्दा हो वहाँ मौन होकर उठ जाना/स्थान त्याग देना उचित है। राजा को ब्राह्मण-मान, दान, आदर और संरक्षण के द्वारा राज्य-कल्याण साधना चाहिए।
Verse 1
अपने-आप बछ। आर: त्रयस्त्रिंशो5 ध्याय: ब्राह्मणके महत्त्वका वर्णन युधिछिर उवाच कि राज्ञ: सर्वकृत्यानां गरीय: स्यात् पितामह । कुर्वन् कि कर्म नृपतिरुभी लोकौ समश्लुते,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! राजाके सम्पूर्ण कृत्योंमें किसका महत्त्व सबसे अधिक है? किस कर्मका अनुष्ठान करनेवाला राजा इहलोक और परलोक दोनोंमें सुखी होता है?
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—পিতামহ! ৰজাৰ সকলো কৰ্তব্যৰ ভিতৰত কোনটো সৰ্বাধিক গম্ভীৰ আৰু পৰম? কোন কৰ্ম অনুশীলন কৰিলে নৃপতি ইহলোক আৰু পৰলোক—উভয়তে কল্যাণ আৰু সুখ লাভ কৰে?
Verse 2
भीष्म उवाच एतदू राज्ञ: कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत । ब्राह्मणानामनुष्ठानमत्यन्तं सुखमिच्छता
ভীষ্মে ক’লে—হে ভাৰত! অভিষিক্ত ৰজাৰ বাবে এইটোৱেই নিঃসন্দেহে সৰ্বাধিক আৱশ্যক কৰ্তব্য—যি পৰম কল্যাণ আৰু স্থায়ী সুখ কামনা কৰে, সি ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰতি নিজৰ কৰ্তব্য শ্ৰদ্ধাৰে পালন কৰিব লাগে।
Verse 3
श्रोत्रियान् ब्राह्मणान् वृद्धान् नित्यमेवाभिपूजयेत्,राजा वेदज्ञ ब्राह्मणों तथा बड़े-बूढ़ोंका सदा ही आदर करे। नगर और जनपदमें रहनेवाले बहुश्रुत ब्राह्मणोंको मधुर वचन बोलकर, उत्तम भोग प्रदानकर तथा सादर शीश झुकाकर सम्मानित करे
ৰজাই বেদাধ্যয়নত প্ৰতিষ্ঠিত শ্ৰোত্ৰিয় ব্ৰাহ্মণসকলক আৰু বৃদ্ধজনক সদায় সন্মান কৰিব লাগে। নগৰ আৰু জনপদত বাস কৰা বহুশ্ৰুত ব্ৰাহ্মণসকলৰ ওচৰলৈ মধুৰ বাক্য লৈ গৈ, উৎকৃষ্ট ভোগ-সামগ্ৰী প্ৰদান কৰি, শিৰ নত কৰি প্ৰণাম জনাই যথোচিত মৰ্যাদা দেখুৱাব লাগে—কাৰণ বিনয়, দান আৰু বিদ্যাপূজাৰ ওপৰতে ধৰ্মৰাজ্য স্থিৰ থাকে।
Verse 4
पौरजानपदांक्षापि ब्राह्मणांश्न बहुशुतान् । सान्त्वेन भोगदानेन नमस्कारैस्तथार्चयेत्,राजा वेदज्ञ ब्राह्मणों तथा बड़े-बूढ़ोंका सदा ही आदर करे। नगर और जनपदमें रहनेवाले बहुश्रुत ब्राह्मणोंको मधुर वचन बोलकर, उत्तम भोग प्रदानकर तथा सादर शीश झुकाकर सम्मानित करे
ৰাজাই বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণ আৰু বয়োজ্যেষ্ঠসকলক সদায় সন্মান কৰিব। নগৰ আৰু জনপদত বাস কৰা বহুশ্ৰুত ব্ৰাহ্মণসকলক মধুৰ বাক্যৰে সান্ত্বনা দি, উৎকৃষ্ট ভোগ্য দান কৰি আৰু শিৰ নোৱাই নমস্কাৰ জনাই আদৰে পূজা কৰিব।
Verse 5
एतत् कृत्यतमं राज्ञो नित्यमेवोपलक्षयेत् । यथा5त्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान् प्रतिपालयेत्,राजा जिस प्रकार अपनी तथा अपने पुत्रोंकी रक्षा करता है उसी प्रकार इन ब्राह्मणोंकी भी करे। यही राजाका प्रधान कर्तव्य है; जिसपर उसे सदा ही दृष्टि रखनी चाहिये
ৰাজাই যেনেকৈ নিজৰ আৰু নিজৰ পুত্ৰসকলৰ ৰক্ষা কৰে, তেনেকৈ এই ব্ৰাহ্মণসকলৰো ৰক্ষা কৰিব। এইয়েই ৰজাৰ মুখ্য কৰ্তব্য; ইয়াৰ ওপৰত তেওঁ সদায় দৃষ্টি ৰাখিব।
Verse 6
ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान् दृढ़ प्रतिपूजयेत् । तेषु शान्तेषु तद् राष्ट्र सर्वमेव विराजते
আৰু তেওঁলোকৰ মাজত যিসকল সৰ্বাধিক পূজনীয়, তেওঁলোকক দঢ়চিত্তে বিশেষ সন্মানে পূজা কৰিব। সেই পূজনীয়সকল শান্ত আৰু সন্তুষ্ট থাকিলে, সমগ্ৰ ৰাজ্যই সমৃদ্ধি আৰু শৃঙ্খলাৰে দীপ্তিমান হয়।
Verse 7
जो इन ब्राह्मणोंके भी पूजनीय हों उन पुरुषोंका भी सुस्थिर चित्तसे पूजन करे; क्योंकि उनके शान्त रहनेपर ही सारा राष्ट्र शान्त एवं सुखी रह सकता है ।। ते पूज्यास्ते नमस्कार्या मान्यास्ते पितरो यथा । तेष्वेव यात्रा लोकानां भूतानामिव वासवे,राजाके लिये ब्राह्मण ही पिताकी भाँति पूजनीय, वन्दनीय और माननीय है। जैसे प्राणियोंका जीवन वर्षा करनेवाले इन्द्रपर निर्भर है उसी प्रकार जगत्की जीवन-यात्रा ब्राह्मणोंपर ही अवलम्बित है
আৰু এই ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত যিসকল অধিক পূজনীয়, সেই মহাপুৰুষসকলকো স্থিৰচিত্তে পূজা কৰিব; কিয়নো তেওঁলোক শান্ত থাকিলেহে সমগ্ৰ ৰাজ্য শান্ত আৰু সুখী থাকিব পাৰে। তেওঁলোক পূজনীয়, তেওঁলোক নমস্কাৰযোগ্য, তেওঁলোক পিতৃসম মান্য। যেনেকৈ প্ৰাণীৰ জীৱিকা বৰ্ষাদাতা বাসৱ (ইন্দ্ৰ)ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, তেনেকৈ লোকসমাজৰ জীৱন-যাত্ৰা ব্ৰাহ্মণসকলৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল।
Verse 8
अभिचारैरुपायैश्न दहेयुरपि चेतसा | निःशेषं कुपिता: कुर्युरुग्रा: सत्यपराक्रमा:,ये सत्य-पराक्रमी ब्राह्मण जब कुपित होकर उमग्ररूप धारण कर लेते हैं उस समय अभिचार या अन्य उपायोंद्वारा संकल्पमात्रसे अपने विरोधियोंको भस्म कर सकते हैं और उनका सर्वनाश कर डालते हैं
সত্যপৰাক্ৰমী ব্ৰাহ্মণসকল ক্ৰুদ্ধ হৈ উগ্ৰৰূপ ধাৰণ কৰিলে, অভিচাৰ বা অন্য উপায়ে কেৱল সংকল্পমাত্ৰেই প্ৰতিপক্ষক ভস্ম কৰিব পাৰে আৰু সম্পূৰ্ণ বিনাশ ঘটাই দিয়ে।
Verse 9
नान्तमेषां प्रपश्यामि न दिशश्वाप्यपावृता: । कुपिता: समुदीक्षन्ते दावेष्वग्निशिखा इव
ভীষ্মে ক’লে—মই এঁহতৰ অন্ত দেখা নাপাওঁ; কোনো দিশাই এঁহতৰ বাবে অৱৰুদ্ধ নহয়। ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ এঁহতে চাৰিওফালে দাৱানলৰ অগ্নিশিখাৰ দৰে দহকোৱা দৃষ্টিৰে চায়।
Verse 10
मुझे इनका अन्त दिखायी नहीं देता। इनके लिये किसी भी दिशाका द्वार बंद नहीं है। ये जिस समय क्रोधमें भर जाते हैं उस समय दावानलकी लपटोंके समान हो जाते हैं और वैसी ही दाहक दृष्टिसे देखने लगते हैं ।। बिभ्यत्येषां साहसिका गुणास्तेषामतीव हि । कूपा इव तृणच्छन्ना विशुद्धा द्यौरिवापरे,बड़े-बड़े साहसी भी इनसे भय मानते हैं; क्योंकि इनके भीतर गुण ही अधिक होते हैं। इन ब्राह्मणोंमेंसे कुछ तो घास-फ़ूससे ढके हुए कूपकी तरह अपने तेजको छिपाए रखते हैं और कुछ निर्मल आकाशकी भाँति प्रकाशित होते रहते हैं
ভীষ্মে ক’লে—মই এঁহতৰ সীমা দেখা নাপাওঁ; কোনো দিশাৰ দুৱাৰো এঁহতৰ বাবে বন্ধ নহয়। ক্ৰোধে পূৰ্ণ হ’লে এঁহতে দাৱানলৰ জ্বালাৰ দৰে হৈ দহকোৱা দৃষ্টিৰে চায়। মহাসাহসীসকলেও এঁহতক ভয় কৰে, কিয়নো এঁহতৰ অন্তৰ্গুণ-মহিমা অতিশয় মহান। এই ব্ৰাহ্মণসকলৰ কিছুমানে ঘাঁহে ঢকা কূপৰ দৰে নিজৰ তেজ গোপন ৰাখে, আৰু কিছুমানে নিৰ্মল আকাশৰ দৰে প্ৰকাশ্যে দীপ্তিমান থাকে।
Verse 11
प्रसह्मकारिण: केचित् कार्पासमृदवो परे । (मान्यास्तेषां साधवो ये न निन्द्याश्षाप्पसाधव: ।) सन्ति चैषामतिशठास्तथैवान्ये तपस्विन:,कुछ हठी होते हैं और कुछ रूईकी तरह कोमल। इनमें जो श्रेष्ठ पुरुष हों, उनका सम्मान करना चाहिये; परंतु जो श्रेष्ठ न हों, उनकी भी निन्दा नहीं करनी चाहिये। इन ब्राह्मणोंमें कुछ तो अत्यन्त शठ होते हैं और दूसरे महान् तपस्वी
ভীষ্মে ক’লে—এঁহতৰ মাজত কিছুমানে জোৰ কৰি কঠোৰভাৱে কাম কৰে, আৰু কিছুমানে তুলোৰ দৰে মৃদু। যিসকল সঁচাকৈ সাধু আৰু শ্ৰেষ্ঠ, তেওঁলোক সন্মানযোগ্য; কিন্তু যিসকল শ্ৰেষ্ঠ নহয়, তেওঁলোককো নিন্দা কৰা উচিত নহয়। এই ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত কিছুমান অতিশয় শঠ, আৰু কিছুমান মহাতপস্বীও আছে।
Verse 12
कृषिगोरक्ष्यमप्येके भैक्ष्यमन्ये5प्यनुछ्िता: । चौराश्नान्येडनृताश्चान्ये तथान्ये नटनर्तका:,कोई-कोई ब्राह्मण खेती और गोरक्षासे जीवन चलाते हैं, कोई भिक्षापर जीवन-निर्वाह करते हैं, कितने ही चोरी करते हैं, कोई झूठ बोलते हैं और दूसरे कितने ही नटोंका तथा नाचनेका कार्य करते हैं
ভীষ্মে ক’লে—কিছুমান ব্ৰাহ্মণে খেতি আৰু গোৰক্ষা কৰি জীৱিকা চলায়, কিছুমানে ভিক্ষাৰে নিৰ্বাহ কৰে। কিছুমানে চুৰি কৰে, কিছুমানে মিছা কয়, আৰু কিছুমানে নট-নর্তক হৈ উপাৰ্জন কৰে।
Verse 13
सर्वकर्मसहा श्षान्ये पार्थिवेष्वितरेषु च । विविधाकारययुक्ताश्न ब्राह्मणा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठट कितने ही ब्राह्मण राजाओं तथा अन्य लोगोंके यहाँ सब प्रकारके कार्य करनेमें समर्थ होते हैं और अनेक ब्राह्मण नाना प्रकारके आकार धारण करते हैं
ভীষ্মে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! বহু ব্ৰাহ্মণ ৰজাসকলৰ সেৱাত হওক বা আন লোকৰ মাজত হওক—সকলো ধৰণৰ কাম কৰিবলৈ সমৰ্থ। বিভিন্ন ৰূপ আৰু ভূমিকা ধৰি তেওঁলোকে বহু ৰীতিতে নিজকে খাপ খুৱাই লয়।
Verse 14
नानाकर्मसु रक्तानां बहुकरमोपजीविनाम् । धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यमेवानुकीर्तयेत्,नाना प्रकारके कर्मोंमें संलग्न तथा अनेक कर्मोंसे जीविका चलानेवाले उन धर्मज्ञ एवं सत्पुरुष ब्राह्मणोंका सदा ही गुण गाना चाहिये
বহুবিধ কৰ্মত ৰত আৰু নানা কৰ্মেৰে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰা সেই ধৰ্মজ্ঞ সৎ ব্ৰাহ্মণসকলৰ গুণ সদায় কীৰ্তন কৰা উচিত।
Verse 15
पितृणां देवतानां च मनुष्योरगरक्षसाम् । पुराप्येते महाभागा ब्राह्मणा वै जनाधिप,नरेश्वर! प्राचीनकालसे ही ये महाभाग ब्राह्मण-लोग देवता, पितर, मनुष्य, नाग और राक्षसोंके पूजनीय हैं
হে জনাধিপ! প্ৰাচীনকালৰ পৰাই এই মহাভাগ ব্ৰাহ্মণসকল দেৱতা, পিতৃ, মানুহ, নাগ আৰু ৰাক্ষসসকলৰো পূজনীয়।
Verse 16
नैते देवैर्न पितृभिर्न गन्धर्वर्न राक्षसै: । नासुरैर्न पिशाचैश्न शक्या जेतुं द्विजातय:,ये द्विज न तो देवताओं, न पितरों, न गन्धर्वों, न राक्षसों, न असुरों और न पिशाचोंद्वारा ही जीते जा सकते हैं
এই দ্বিজসকলক দেৱতা, পিতৃ, গন্ধৰ্ব, ৰাক্ষস, অসুৰ বা পিশাচ—কোনেও জয় কৰিব নোৱাৰে।
Verse 17
अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्पदैवतम् । यमिच्छेयु: स राजा स्याद् ये नेष्ट: स पराभवेत्,ये चाहें तो जो देवता नहीं है उसे देवता बना दें और जो देवता हैं उन्हें भी देवत्वसे गिरा दें। ये जिसे राजा बनाना चाहें वही राजा रह सकता है। जिसे राजाके रूपमें ये न देखना चाहें उसका पराभव हो जाता है
তেওঁলোকে ইচ্ছা কৰিলে যি দেৱ নহয় তাকো দেৱ কৰি তুলিব পাৰে, আৰু দেৱকো দেৱত্বচ্যুত কৰিব পাৰে। যাক তেওঁলোকে ৰজা কৰিব খোজে, সেয়েই ৰজা হয়; আৰু যাক ৰজা হিচাপে মানিব নোখোজে, সি পৰাভৱ পায়।
Verse 18
परिवादं च ये कुर्युब्रह्मिणानामचेतस: । सत्यं ब्रवीमि ते राजन् विनश्येयुर्न संशय:,राजन! मैं तुमसे यह सच्ची बात बता रहा हूँ कि जो मूढ़ मानव ब्राह्मणोंकी निन््दा करते हैं वे नष्ट हो जाते हैं--इसमें संशय नहीं है
হে ৰাজন! মই তোমাক সত্য কৈছোঁ—যিসকল মূঢ় মানুহে ব্ৰাহ্মণসকলৰ নিন্দা কৰে, তেওঁলোক বিনষ্ট হয়; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 19
निन्दाप्रशंसाकुशला: कीर्त्यकीर्तिपरायणा: । परिकुप्यन्ति ते राजन् सतत द्विषतां द्विजा:,निन्दा और प्रशंसामें निपुण तथा लोगोंके यश और अपयशको बढ़ानेमें तत्पर रहनेवाले द्विज अपने प्रति सदा द्वेष रखनेवालोंपर कुपित हो उठते हैं
ভীষ্ম ক’লে—হে ৰাজন! নিন্দা-প্ৰশংসাত কুশল আৰু লোকৰ কীৰ্তি-অকীৰ্তি বৃদ্ধি কৰাত সদা তৎপৰ সেই দ্বিজসকল, যিসকলে সদায় তেওঁলোকৰ প্ৰতি বিদ্বেষ পোষণ কৰে, তেওঁলোকৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হয়।
Verse 20
ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुष: स प्रवर्धते । ब्राह्मणैर्य: पराकृष्ट: पराभूयात् क्षणाद्धि सः,ब्राह्मण जिसकी प्रशंसा करते हैं; उस पुरुषका अभ्युदय होता है और जिसको वे शाप देते हैं; उसका एक क्षणमें पराभव हो जाता है
ভীষ্ম ক’লে—যাক ব্রাহ্মণসকলে প্ৰশংসা কৰে, সেই পুৰুষ উন্নতি আৰু সমৃদ্ধি লাভ কৰে; আৰু যাক ব্রাহ্মণসকলে নিন্দা কৰি তললৈ টানি ধৰে, সি ক্ষণমাত্ৰতে পৰাভূত হয়।
Verse 21
शका यवनकाम्बोजास्तास्ता: क्षत्रियजातय: । वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात्,शक, यवन और काम्बोज आदि जातियाँ पहले क्षत्रिय ही थीं; किंतु ब्राह्मणोंकी कृपादृष्टिसे वज्चित होनेके कारण उन्हें वृषल (शूद्र एवं म्लेच्छ) होना पड़ा
ভীষ্ম ক’লে—শক, যৱন, কাম্বোজ আদি সেই সেই জাতিসকল পূৰ্বে ক্ষত্ৰিয় আছিল; কিন্তু ব্রাহ্মণসকলৰ দৰ্শন আৰু পথনির্দেশ নাপাই তেওঁলোকে বৃষলত্ব লাভ কৰিলে।
Verse 22
द्राविडाश्व॒ कलिड्नाश्च पुलिन्दाश्षाप्युशीनरा: । कोलिसर्पा माहिषकास्तास्ता: क्षत्रियजातय:,विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ नरेश! द्राविड़, कलिंग, पुलिन्द, उशीनर, कोलिसर्प और माहिषक आदि क्षत्रिय जातियाँ भी ब्राह्मणोंकी कृपादृष्टि न मिलनेसे ही शूद्र हो गयीं। ब्राह्मणोंसे हार मान लेनेमें ही कल्याण है, उन्हें हराना अच्छा नहीं है
ভীষ্ম ক’লে—হে বিজয়ী বীৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ৰাজন! দ্ৰাবিড়, কলিঙ্গ, পুলিন্দ আৰু উশীনৰ; কোলিসৰ্প আৰু মাহিষক—এইসকল আৰু এনে আন জাতিসকল পূৰ্বে ক্ষত্ৰিয়জাতি আছিল। কিন্তু ব্রাহ্মণসকলৰ কৃপাদৃষ্টি আৰু আশ্ৰয় নাপাই তেওঁলোকে শূদ্ৰৰূপে গণ্য হ’ল। সেয়ে, ৰাজন, ব্রাহ্মণসকলৰ আগত নত হোৱাতেই মঙ্গল; তেওঁলোকক জয় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা শুভ নহয়।
Verse 23
वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात् । श्रेयान् पराजयस्तेभ्यो न जयो जयतां वर,विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ नरेश! द्राविड़, कलिंग, पुलिन्द, उशीनर, कोलिसर्प और माहिषक आदि क्षत्रिय जातियाँ भी ब्राह्मणोंकी कृपादृष्टि न मिलनेसे ही शूद्र हो गयीं। ब्राह्मणोंसे हार मान लेनेमें ही कल्याण है, उन्हें हराना अच्छा नहीं है
ভীষ্ম ক’লে—ব্রাহ্মণসকলৰ দৰ্শন আৰু পথনির্দেশ নাপাই তেওঁলোকে বৃষলত্ব লাভ কৰিলে। হে জয়ীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! ব্রাহ্মণসকলৰ হাতত পৰাজয় স্বীকাৰ কৰাই শ্ৰেয়; তেওঁলোকৰ ওপৰত জয় লাভ মঙ্গলজনক নহয়।
Verse 24
यस्तु सर्वमिदं हन्याद् ब्राह्मणं च न तत्समम् | ब्रह्मवध्या महान् दोष इत्याहु: परमर्षय:,जो इस सम्पूर्ण जगत्को मार डाले तथा जो ब्राह्मणका वध करे, उन दोनोंका पाप समान नहीं है। महर्षियोंका कहना है कि ब्रह्महत्या महान् दोष है
যি এই সমগ্ৰ জগত ধ্বংস কৰে আৰু যি ব্ৰাহ্মণবধ কৰে—এই দুয়োটা পাপ সমান নহয়। পৰম ঋষিসকলে কয়, ব্ৰহ্মহত্যা মহাদোষ।
Verse 25
परिवादो द्विजातीनां न श्रोतव्य: कथंचन । आसीताधोमुखलस्तूष्णीं समुत्थाय व्रजेच्च वा,ब्राह्मणोंकी निन्दा किसी तरह नहीं सुननी चाहिये। जहाँ उनकी निन्दा होती हो, वहाँ नीचे मुँह करके चुपचाप बैठे रहना या वहाँसे उठकर चल देना चाहिये
দ্বিজসকলৰ (ব্ৰাহ্মণসকলৰ) নিন্দা কোনোভাৱেই শুনিব নালাগে। য’ত তেওঁলোকৰ নিন্দা হয়, ত’ত মুখ নত কৰি নীৰৱে বহি থাকিব, নহ’লে উঠি সেই ঠাই ত্যাগ কৰিব।
Verse 26
कर्तव्यं पार्थिवेन्द्रेण तथैव भरतर्षभ । भीष्मजीने कहा--भारत! राजसिंहासनपर अभिषिक्त होकर राज्यशासन करनेवाले राजाका सबसे प्रधान कर्तव्य यही है कि वह ब्राह्मणोंकी सेवा-पूजा करे। भरतश्रेष्ठ! अक्षय सुखकी इच्छा रखनेवाले नरेशको ऐसा ही करना चाहिये,न स जातो<जनिष्यद् वा पृथिव्यामिह कश्नन । यो ब्राह्मणविरोधेन सुखं जीवितुमुत्सहेत् इस पृथ्वीपर ऐसा कोई मनुष्य न तो पैदा हुआ है और न आगे पैदा होगा ही जो ब्राह्मणके साथ विरोध करके सुखपूर्वक जीवित रहनेका साहस करे
ভীষ্মে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! অভিষিক্ত হৈ ৰাজসিংহাসনত অধিষ্ঠিত হৈ ৰাজ্য শাসন কৰা ৰজাৰ সৰ্বপ্ৰধান কৰ্তব্য হ’ল ব্ৰাহ্মণসকলক সেৱা, পূজা আৰু সন্মান কৰা। যি নৃপতি অক্ষয় সুখ কামনা কৰে, তেওঁ এইদৰে চলিবই লাগে। কিয়নো এই পৃথিৱীত এনে কোনো মানুহ ন জন্মিছে, ন আগলৈ জন্মিব, যিয়ে ব্ৰাহ্মণসকলৰ বিৰোধ কৰি সুখে জীয়াই থাকিবলৈ সাহস কৰিব পাৰে।
Verse 27
दुर्ग्राह्मो मुष्टिना वायुर्दु:स्पर्श: पाणिना शशी । दुर्धरा पृथिवी राजन दुर्जया ब्राह्मणा भुवि,राजन! हवाको मुट्ठीमें पकड़ना, चन्द्रमाको हाथसे छूना और पृथ्वीको उठा लेना जैसे अत्यन्त कठिन काम है, उसी तरह इस पृथ्वीपर ब्राह्मणोंको जीतना दुष्कर है
হে ৰাজন! যেনেকৈ মুঠিত বায়ু ধৰা, হাতে চন্দ্ৰ স্পৰ্শ কৰা, আৰু পৃথিৱী তুলি ধৰা অতি দুষ্কৰ—তেনেকৈ এই ভূতলত ব্ৰাহ্মণসকলক জয় কৰা দুঃসাধ্য।
Verse 33
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ब्राह्मणप्रशंसा नाम त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ অনুশাসনপৰ্বৰ দানধৰ্মপৰ্বত ‘ব্ৰাহ্মণ-প্ৰশংসা’ নামক তেত্ৰিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Whether status and power should override reverence for knowledge: the episode tests if one can honor and learn from Brāhmaṇas/teachers without envy or defensiveness, even when approached under uncertain identity.
Sustained humility and disciplined receptivity—listening without disparagement, asking fitting questions, avoiding offense, and maintaining vigilance—are presented as the practical mechanism by which instruction is transmitted and character is formed.
Yes: the narrative closes with consequential validation—Śakra, after hearing Śambara’s account, honors the Brāhmaṇas and attains Mahendratva—encoding a causal claim that reverence for śāstra-bearers and ethical learning yields tangible elevation within the text’s moral economy.