Adhyaya 172
Anushasana ParvaAdhyaya 17218 Verses

Adhyaya 172

Chapter Arc: जनमेजय जिज्ञासा करता है—जब भीष्म शरशय्या पर शान्त पड़े थे और पाण्डव उनकी सेवा में उपस्थित थे, तब आगे क्या हुआ? उसी क्षण व्यास का आगमन कथा को नई दिशा देता है। → युधिष्ठिर दान-धर्म और धर्म-आगम सुनकर संशय-रहित हो चुके हैं, पर राज्य-व्यवस्था और कुटुम्ब-घाव अभी शेष हैं। व्यास, भीष्म से निवेदन कराते हैं कि युधिष्ठिर को नगर-प्रवेश और शासन-कार्य हेतु अनुमति दें—क्योंकि शोक-ग्रस्त मन को अब कर्तव्य में स्थिर करना है। → व्यास के वचन पर भीष्म की ‘अनुज्ञा’ निर्णायक बनती है—युधिष्ठिर को कृष्ण सहित आगे बढ़ने, प्रजा को रज्जयित करने, प्रकृतियों (मंत्री-वर्ग आदि) को सान्त्वना देने और सुहृदों का सत्कार करने का आदेश/उपदेश मिलता है। → युधिष्ठिर धृतराष्ट्र को अग्र में रखकर, पतिव्रता गान्धारी तथा ऋषियों, भ्राताओं और केशव के साथ हस्तिनापुर (वारणसाह्वय) में प्रवेश करते हैं; नगरजन, जनपद और वृद्ध मंत्री साथ होते हैं—राज्य पुनः व्यवस्था की ओर लौटता है। → नगर-प्रवेश के बाद शासन की वास्तविक कठिनाइयाँ—विजय के बाद का शोक, वैराग्य और प्रजा-धर्म—अब किस प्रकार निभेंगे?

Shlokas

Verse 1

इस प्रकार श्रीमयहाभारत अनुशासनपवके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें देवता आदिके वंशका वर्णन नामक एक सौ पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १६५ ॥/ षट्षष्ट्यधिकशततमोड< ध्याय: भीष्मकी अनुमति पाकर युधिष्ठटिरका सपरिवार हस्तिनापुरको प्रस्थान जनमेजय उवाच शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरन्धरे । शयाने वीरशयने पाण्डवै: समुपस्थिते

জনমেজয়ে ক’লে—কৌৰৱৰ ধুৰন্ধৰ ভীষ্ম যেতিয়া শৰশয্যাত পতিত, বীৰশয্যাত শায়িত, আৰু পাণ্ডৱসকল তাঁক ঘিৰি উপস্থিত—তেতিয়া কাহিনী যুদ্ধৰ হিংসাৰ পৰা আঁতৰি ধৰ্মোপদেশৰ দিশে প্ৰবাহিত হ’ল।

Verse 2

युधिष्ठिरो महाप्राज्ञो मम पूर्वपितामह: । धर्माणामागमं श्रुत्वा विदित्वा सर्वसंशयान्‌

জনমেজয়ে ক’লে—মোৰ পূৰ্বপিতামহ মহাপ্ৰাজ্ঞ যুধিষ্ঠিৰে ধৰ্মৰ প্ৰামাণ্য উপদেশ শুনি, তাক বুজি, সকলো সংশয় দূৰ কৰি…

Verse 3

दानानां च विधिं श्रुत्वा च्छिन्नर्मार्थसंशय: । यदन्यदकरोद्‌ विप्र तन्मे शंसितुमरहसि

জনমেজয়ে ক’লে— দানৰ বিধি আৰু নিয়ম শুনি তাৰ অৰ্থ-সম্পৰ্কীয় মোৰ সংশয় কাটি গ’ল। হে ব্ৰাহ্মণ, তেওঁ তাৰ পিছত আৰু যি কৰিলে, সেয়া মোক ক’বলৈ আপুনি যোগ্য।

Verse 4

जनमेजयने पूछा--विप्रवर! कुरुकुलके धुरन्धर वीर भीष्मजी जब वीरोंके सोनेयोग्य बाणशय्यापर सो गये और पाण्डवलोग उनकी सेवामें उपस्थित रहने लगे, तब मेरे पूर्व पितामह महाज्ञानी राजा युधिष्ठिरने उनके मुखसे धर्मोंका उपदेश सुनकर अपने समस्त संशयोंका समाधान जान लेनेके पश्चात्‌ दानकी विधि श्रवण करके धर्म और अर्थविषयक सारे संदेह दूर हो जानेपर जो और कोई कार्य किया हो, उसे मुझे बतानेकी कृपा करें ।। १ रे ।। वैशम्पायन उवाच अभून्मुहूर्त स्तिमितं सर्व तद्राजमण्डलम्‌ । तृष्णीभूते ततस्तस्मिन्‌ पटे चित्रमिवार्पितम्‌,वैशम्पायनजीने कहा--जनमेजय! सब धर्मोका उपदेश करनेके पश्चात्‌ जब भीष्मजी चुप हो गये, तब दो घड़ीतक सारा राजमण्डल पटपर अंकित किये हुए चित्रके समान स्तब्ध-सा हो गया

বৈশম্পায়নে ক’লে— ধৰ্মোপদেশ সমাপ্ত কৰি ভীষ্ম যেতিয়া নীৰৱ হ’ল, তেতিয়া কিছু সময়লৈ সমগ্ৰ ৰাজসভা স্তব্ধ হৈ ৰ’ল— যেন কাপোৰত অঁকা চিত্ৰ, তেনেকৈ নিশ্চল আৰু নিঃশব্দ।

Verse 5

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा व्यास: सत्यवतीसुतः । नृपं शयानं गाड़ेयमिदमाह वचस्तदा,तब दो घड़ीतक ध्यान करनेके पश्चात्‌ सत्यवती-नन्दन व्यासने वहाँ सोये हुए गंगानन्दन महाराज भीष्मजीसे इस प्रकार कहा--

বৈশম্পায়নে ক’লে— কিছুক্ষণ ধ্যান কৰি সত্যৱতীপুত্ৰ ব্যাসে তেতিয়া শৰশয্যাত শায়িত গঙ্গাপুত্ৰ ভীষ্ম ৰজাক এই বাক্য ক’লে।

Verse 6

राजन्‌ प्रकृतिमापन्न: कुरुराजो युधिष्ठिर: । सहितो भ्रातृभि: सर्व: पार्थिवैश्वानुयायिभि:,“राजन! नरश्रेष्ठी अब कुरुराज युधिष्ठिर प्रकृतिस्थ (शान्त और संदेहरहित) हो चुके हैं और अपना अनुसरण करनेवाले समस्त भाइयों, राजाओं तथा बुद्धिमान्‌ श्रीकृष्णके साथ आपकी सेवामें बैठे हैं। अब आप इन्हें हस्तिनापुरमें जानेकी आज्ञा दीजिये”

বৈশম্পায়নে ক’লে— হে ৰাজন, কুৰুৰাজ যুধিষ্ঠিৰ এতিয়া স্বাভাৱিক স্থৈৰ্যলৈ ঘূৰি আহিছে। তেওঁ নিজৰ সকলো ভ্ৰাতৃ আৰু অনুসাৰী ৰাজাসকল-অনুচৰসকলসহ আপোনাৰ সেৱাত উপস্থিত। সেয়ে তেওঁলোকক হস্তিনাপুৰলৈ যাবলৈ অনুমতি দিয়ক।

Verse 7

उपास्ते त्वां नरव्यात्र सह कृष्णेन धीमता । तमिमं पुरयानाय समनुज्ञातुमहसि,“राजन! नरश्रेष्ठी अब कुरुराज युधिष्ठिर प्रकृतिस्थ (शान्त और संदेहरहित) हो चुके हैं और अपना अनुसरण करनेवाले समस्त भाइयों, राजाओं तथा बुद्धिमान्‌ श्रीकृष्णके साथ आपकी सेवामें बैठे हैं। अब आप इन्हें हस्तिनापुरमें जानेकी आज्ञा दीजिये”

বৈশম্পায়নে ক’লে— হে নৰব্যাঘ্ৰ, ধীমান কৃষ্ণৰ সৈতে যুধিষ্ঠিৰ আপোনাৰ সেৱাত উপাসনা কৰি আছে। সেয়ে তেওঁক নগৰলৈ (হস্তিনাপুৰলৈ) যাবলৈ অনুমতি দিয়া আপোনাৰ উচিত।

Verse 8

एवमुक्तो भगवता व्यासेन पृथिवीपति: । युधिष्ठटिरं सहामात्यमनुजज्ञे नदीसुत:,भगवान्‌ व्यासके ऐसा कहनेपर पृथ्वीपालक गंगापुत्र भीष्मने मन्त्रियोंसहित राजा युधिष्ठिरको जानेकी आज्ञा दी

ভগৱান ব্যাসে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, নদীপুত্ৰ পৃথিৱীপতি ভীষ্মে মন্ত্ৰীসকলসহ ৰজা যুধিষ্ঠিৰক প্ৰস্থান কৰিবলৈ অনুমতি দিলে।

Verse 9

उवाच चैन मधुरं नृपं शान्तनवो नृप: । प्रविशस्व पुरी राजन्‌ व्येतु ते मानसो ज्वरः,उस समय शान्तनुकुमार भीष्मने मधुर वाणीमें राजासे इस प्रकार कहा--“राजन्‌! अब तुम पुरीमें प्रवेश करो और तुम्हारे मनकी सारी चिन्ता दूर हो जाय

তেতিয়া শান্তনৱকুমাৰ ভীষ্মে মধুৰ বাক্যৰে ৰজাক ক’লে—“ৰাজন! এতিয়া নগৰত প্ৰৱেশ কৰা; তোমাৰ মনৰ জ্বৰ, সকলো চিন্তা, দূৰ হওক।”

Verse 10

यजस्व विविधीर्यज्निर्बन्वन्नैः स्वाप्तदक्षिणै: । ययातिरिव राजेन्द्र श्रद्धादमपुर:सर:,राजेन्द्र! तुम राजा ययातिकी भाँति श्रद्धा और इन्द्रिय-संयमपूर्वक बहुत-से अन्न और पर्याप्त दक्षिणाओंसे युक्त भाँति-भाँतिके यज्ञोंद्वारा यजन करो

ৰাজেন্দ্ৰ! ৰজা যযাতিৰ দৰে শ্ৰদ্ধা আৰু ইন্দ্ৰিয়-সংযমক অগ্ৰে ৰাখি, প্ৰচুৰ অন্ন আৰু যথোচিত দক্ষিণাসহ নানাবিধ যজ্ঞ সম্পাদন কৰা।

Verse 11

क्षत्रधर्मरत: पार्थ पितृन्‌ देवांश्व तर्पय । श्रेयसा योक्ष्यसे चैव व्येतु ते मानसो ज्वर:,'पार्थ! क्षत्रियधर्ममें तत्पर रहकर देवताओं और पितरोंको तृप्त करो। तुम अवश्य कल्याणके भागी होओगे; अतः तुम्हारी मानसिक चिन्ता दूर हो जानी चाहिये

পাৰ্থ! ক্ষত্ৰধৰ্মত দৃঢ় হৈ পিতৃসকল আৰু দেৱতাসকলক তৰ্পণ আদি দ্বাৰা তৃপ্ত কৰা। তুমি নিশ্চয় শ্ৰেয় লাভ কৰিবা; সেয়ে তোমাৰ মনৰ জ্বৰ, চিন্তা, দূৰ হওক।

Verse 12

रज्जयस्व प्रजा: सर्वा: प्रकृती: परिसान्त्वय । सुहृद: फलसत्कारैरर्चयस्व यथाहत:,“समस्त प्रजाओंको प्रसन्न रखो। मन्त्री आदि प्रकृतियोंको सान्त्वना दो। सुहदोंका फल और सत्कारोंद्वारा यथायोग्य सम्मान करते रहो

সকলো প্ৰজাক সন্তুষ্ট ৰাখা। মন্ত্ৰী আদি প্ৰকৃতিসকলক সান্ত্বনা দিয়া। সুহৃদসকলক ফল আৰু সৎকাৰৰ দ্বাৰা যথাৰ্হ সন্মান কৰি থাকা।

Verse 13

अनु त्वां तात जीवन्तु मित्राणि सुहृदस्तथा । चैत्यस्थाने स्थितं वृक्षं फलवन्तमिव द्विजा:,“तात! जैसे मन्दिरके आस-पासके फले हुए वृक्षपर बहुत-से पक्षी आकर बसेरे लेते हैं, उसी प्रकार तुम्हारे मित्र और हितैषी तुम्हारे आश्रयमें रहकर जीवन-निर्वाह करें

বৈশম্পায়নে ক’লে—বৎস! তোমাৰ আশ্ৰয়ত তোমাৰ বন্ধু আৰু সুহৃদসকল জীৱিত থাকক; যেন পবিত্ৰ চৈত্যস্থানৰ কাষত থকা ফলভৰা গছত পখী আহি বাস কৰে।

Verse 14

आगन्तव्यं च भवता समये मम पार्थिव । विनिवृत्ते दिनकरे प्रवृत्ते चोत्तरायणे,'पृथ्वीनाथ! जब सूर्यनारायण दक्षिणायनसे निवृत्त हो उत्तरायणपर आ जाये, उस समय तुम फिर हमारे पास आना”

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! নিৰ্ধাৰিত সময়ত তুমি পুনৰ মোৰ ওচৰলৈ আহিবা; যেতিয়া সূৰ্য দক্ষিণায়নৰ পৰা নিবৃত্ত হৈ উত্তৰায়ণত প্ৰবৃত্ত হ’ব।

Verse 15

तथेत्युक्त्वा च कौन्तेय: सो5भिवाद्य पितामहम्‌ । प्रययौँ सपरीवारो नगरं नागसाह्दयम्‌,तब “बहुत अच्छा” कहकर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर पितामहको प्रणाम करके परिवारसहित हस्तिनापुरकी ओर चल दिये

বৈশম্পায়নে ক’লে—“তথাস্তु” বুলি কুন্তীপুত্ৰে পিতামহক প্ৰণাম কৰি, পৰিয়াল-পরিজনসহ নাগসাহ্বয় নগৰী (হস্তিনাপুৰ)লৈ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 16

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारी च पतिव्रताम्‌ । सह तैर््रषिशभि: सर्वैर्गभ्रातृभि: केशवेन च,राजन! उन कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिरने राजा धृतराष्ट्र और पतिव्रता गान्धारी देवीको आगे करके समस्त ऋषियों, भाइयों, श्रीकृष्ण, नगर और जनपदके लोगों तथा बड़े-बूढ़े मन्त्रियोंके साथ हस्तिनापुरमें प्रवेश किया

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! কুৰুশ্ৰেষ্ঠ যুধিষ্ঠিৰে ৰজা ধৃতৰাষ্ট্ৰক আগত ৰাখি আৰু পতিব্ৰতা গান্ধাৰীক লগত লৈ, সকলো ঋষি, ভ্ৰাতৃগণ, কেশৱ (শ্ৰীকৃষ্ণ), নগৰ-জনপদৰ লোক আৰু বৃদ্ধ মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে হস্তিনাপুৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 17

पौरजानपदैश्वैव मन्त्रिवृद्धैश्व पार्थिव । प्रविवेश कुरुश्रेष्ठ: पुरं वारणसाह्वयम्‌,राजन! उन कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिरने राजा धृतराष्ट्र और पतिव्रता गान्धारी देवीको आगे करके समस्त ऋषियों, भाइयों, श्रीकृष्ण, नगर और जनपदके लोगों तथा बड़े-बूढ़े मन्त्रियोंके साथ हस्तिनापुरमें प्रवेश किया

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে পাৰত্থিৱ! কুৰুশ্ৰেষ্ঠ যুধিষ্ঠিৰে পৌৰ-জনপদবাসীসকল আৰু বৃদ্ধ মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে বাৰণসাহ্বয় (হস্তিনাপুৰ) নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 166

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि भीष्मानुज्ञायां षट्षष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ অনুশাসনপৰ্বৰ দানধৰ্মপৰ্বত, ভীষ্মৰ অনুমোদনৰ প্ৰসঙ্গত, একশ ছেষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।