Adhyaya 95
अध्याय ९५: चित्राङ्गदस्य गन्धर्वेण सह संग्रामः तथा विचित्रवीर्यस्य राज्याभिषेकः (Chitrāṅgada’s duel with the Gandharva and Vicitravīrya’s consecration)
Upa-parva: Śāntanu–Satyavatī–Kuru-vaṃśa Saṃdarbha (Dynastic Succession Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that after Śāntanu’s marriage is concluded, Satyavatī is established in the royal household. Two sons are born: the elder, Citrāṅgada, and later Vicitravīrya. Before the younger reaches maturity, Śāntanu dies. Acting in alignment with Satyavatī’s counsel and dynastic duty, Bhīṣma installs Citrāṅgada as king. Citrāṅgada’s martial ambition and self-estimation lead to a confrontation with a powerful Gandharva king bearing the same name. A prolonged engagement occurs at Kurukṣetra on the bank of the Hiraṇvatī river; the Gandharva, described as superior in māyā (strategic illusion), kills the Kuru prince. Bhīṣma performs the funerary rites and then consecrates the underage Vicitravīrya as king. Vicitravīrya governs under Bhīṣma’s instruction, honoring him according to dharma, while Bhīṣma protects and administers the realm, emphasizing regency, legitimacy, and disciplined transmission of authority.
Chapter Arc: शौनक के यज्ञ-वन में जिज्ञासा उठती है—भरतवंश में क्या कभी कोई शीलहीन, निर्वीर्य या प्रजाहीन राजा हुआ है? और उन प्रसिद्ध, विवेकसम्पन्न राजाओं का विस्तृत चरित क्या है? → सूत्रधार-परंपरा में वंश-कीर्ति का विस्तार होता है—भरत के अन्वय में देवर्षि-तुल्य, धैर्यवान और पराक्रमी नरेशों की धारा बहती है। इसी क्रम में अनाधृष्टि/ऋचेयु जैसे तेजस्वी राजाओं का उल्लेख आता है, और फिर कथा एक ऐतिहासिक संकट की ओर मुड़ती है—पाञ्चाल नरेश का आक्रमण। → पाञ्चाल नरेश तरसा पृथ्वी जीतकर दस अक्षौहिणियों सहित समर में धावा बोलता है; भरतवंशी सेना का नाश होने लगता है और राजा संवरण स्त्री, पुत्र, सुहृद् और मंत्रियों सहित महान भय से पलायन करता है। → संवरण और भरतवंशी जन दुर्गम दुर्ग का आश्रय लेते हैं और दीर्घकाल तक वहीं टिके रहते हैं—यह शरणागति तत्काल विनाश से रक्षा करती है, पर राज्य-वैभव का ह्रास स्पष्ट रहता है। → दुर्ग में सहस्र वर्षों तक निवास का संकेत भविष्य की पुनर्स्थापना/प्रतिशोध की भूमिका रचता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि संवरण का वंश कैसे पुनः उठेगा और पाञ्चाल-आघात का उत्तर क्या होगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें उत्तरयगायातसमाप्तिविषयक तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९३ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २०३ श्लोक मिलाकर कुल ४८ ३ “लोक हैं) नमन () अजआत+- - ये वसुमान् नामसे भी प्रसिद्ध थे। चतुर्नवतितमो< ध्याय: पूरुवंशका वर्णन जनमेजय उवाच भगवज्छोतुमिच्छामि पूरोर्वशकरान् नृपान् । यद्वीर्यान् यादृशांश्वापि यावतो यत्पराक्रमान्
জনমেজয়ে ক’লে—ভগৱন! পুৰুবংশ বিস্তাৰ কৰা ৰজাসকলৰ কথা মই শুনিব বিচাৰোঁ। তেওঁলোক কেনেকুৱা বীৰ আছিল, কিমানজন আছিল, আৰু তেওঁলোকৰ পৰাক্ৰম কেনেকুৱা আছিল?
Verse 2
न हास्मिन् शीलहीनो वा निर्वीर्यो वा नराधिप: । प्रजाविरहितो वापि भूतपूर्व: कथंचन
মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস—এই বংশত আগতে কেতিয়াও শীলহীন, বীৰ্যহীন বা প্ৰজাবিহীন কোনো ৰজা হোৱা নাই।
Verse 3
तेषां प्रथितवृत्तानां राज्ञां विज्ञानशालिनाम् । चरितं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन
তপোধন! সদাচাৰৰ বাবে প্ৰসিদ্ধ আৰু বিবেকসম্পন্ন সেই ৰজাসকলৰ চৰিত্ৰ মই বিস্তাৰে শুনিব বিচাৰোঁ।
Verse 4
वैशम्पायन उवाच हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि । पूरोर्वशधरान् वीराछ्छक्रप्रतिमतेजस: । भूरिद्रविणविक्रान्तान् सर्वलक्षणपूजितान्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! তুমি যি সুধিছা, সেই সকলো মই ক’ম। এতিয়া মই পুৰুৰ বংশত জন্ম লোৱা সেই বীৰ ৰজাসকলৰ বৰ্ণনা কৰিম—যাঁহাদের তেজ ইন্দ্ৰৰ দৰে, ধন-সম্পদ অঢেল, পৰাক্ৰম মহৎ, আৰু সকলো শুভ লক্ষণে সন্মানিত।
Verse 5
प्रवीरेश्चररौद्राश्चास्त्रय: पुत्रा महारथा: । पूरो: पौष्ट्यामजायन्त प्रवीरो वंशकृत् ततः
বৈশম্পায়নে ক’লে—পুৰুৰ পত্নী পৌষ্টীৰ গৰ্ভত প্ৰভীৰ, ঈশ্বৰ আৰু ৰৌদ্ৰাশ্ব—এই তিনিজন মহাৰথী পুত্ৰ জন্মিল। তেওঁলোকৰ ভিতৰত প্ৰভীৰেই বংশধাৰা আগবঢ়ালে।
Verse 6
मनस्युरभवत् तस्माच्छूरसेनीसुत: प्रभु: । पृथिव्याश्षतुरन्ताया गोप्ता राजीवलोचन:
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁৰ পৰা মনস্যু নামৰ পুত্ৰ জন্মিল; তেওঁ শূৰসেনীৰ পুত্ৰ আৰু মহাশক্তিমান আছিল। পদ্মনয়ন মনস্যুৱে চাৰিওফালে সমুদ্ৰেৰে সীমাবদ্ধ সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ ৰক্ষা-পালন কৰিলে।
Verse 7
शक्त: संहननो वाग्मी सौवीरीतनयास्त्रय: । मनस्योरभवन् पुत्रा: शूरा: सर्वे महारथा:,मनस्युके सौवीरीके गर्भसे तीन पुत्र हुए--शक्त, संहनन और वाग्मी। वे सभी शूरवीर और महारथी थे
বৈশম্পায়নে ক’লে—মনস্যুৰ সൌবীৰীৰ গৰ্ভত শক্ত, সংহনন আৰু বাগ্মী—এই তিনিজন পুত্ৰ জন্মিল। তেওঁলোক সকলোৱে শূৰবীৰ আৰু মহাৰথী আছিল।
Verse 8
अन्वग्भानुप्रभृतयो मिश्रकेश्यां मनस्विन: । रोद्राश्व॒स्य महेष्वासा दशाप्सरसि सूनव:
বৈশম্পায়নে ক’লে—পুৰুৰ তৃতীয় পুত্ৰ ৰৌদ্ৰাশ্বৰ মিশ্ৰকেশী নামৰ অপ্সৰাৰ গৰ্ভত অন্বগ্ভানু আদি দহজন মনস্বী পুত্ৰ জন্মিল। তেওঁলোক সকলোৱে মহাধনুৰ্ধৰ আৰু পৰাক্ৰমত খ্যাত আছিল।
Verse 9
यज्वानो जज्ञिरे शूरा: प्रजावन्तो बहुश्रुता: । सर्वे सर्वास्त्रिविद्वांस: सर्वे धर्मपरायणा:
বৈশম্পায়নে ক’লে—তাইৰ পৰা বীৰ পুত্ৰসকল জন্মিল; তেওঁলোক যজ্ঞকাৰী, সন্তানসমৃদ্ধ আৰু বহুশ্ৰুত আছিল। সকলোৱে সকলো অস্ত্ৰবিদ্যাত পাৰদৰ্শী আৰু ধৰ্মত অচল আছিল।
Verse 10
ऋषेयुरथ कक्षेयु: कृकणेयुश्न वीर्यवान् । स्थण्डिलेयुर्वनेयुश्व जलेयुश्व महायशा:
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁলোকৰ নাম এইদৰে—ঋষেয়ু, কক্ষেয়ু, বীৰ্যবান কৃকণেয়ু, স্থণ্ডিলেয়ু, বনেয়ু আৰু মহাযশস্বী জলেয়ু।
Verse 11
तेजेयुर्बलवान् धीमान् सत्येयुश्रैन्द्रविक्रम: । धर्मेयु: संनतेयुश्व दशमो देवविक्रम:
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁলোকৰ মাজত তেজেয়ু বলবান আৰু ধীমান আছিল; সত্যেয়ু ইন্দ্ৰসম বিক্ৰমশালী আছিল; ধৰ্মেয়ু ধৰ্মনিষ্ঠ আছিল; আৰু দশম সংনতেয়ু দেৱতুল্য পৰাক্ৰমী আছিল।
Verse 12
अनाधृष्टिरभूत् तेषां विद्वान् भुवि तथैकराटू । ऋषचेयुरथ विक्रान्तो देवानामिव वासव:
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁলোকৰ মাজত ঋষচেয়ু, যি ‘অনাদৃষ্টী’ নামেৰেও খ্যাত, পৃথিৱীত বিদ্বান আৰু সক্ষম শাসক হ’ল। তেওঁ একচ্ছত্ৰ চক্রৱৰ্তী ৰজা হৈছিল; আৰু পৰাক্ৰমত দেৱসকলৰ মাজত বাসৱ (ইন্দ্ৰ) যেনেকৈ, তেনেকৈ ভাতৃসকলৰ মাজত তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ হৈ উঠিল।
Verse 13
अनाधृष्टिसुतस्त्वासीद् राजसूयाश्वमेधकृत् । मतिनार इति ख्यातो राजा परमधार्मिक:,अनाधृष्टिके पुत्रका नाम मतिनार था। राजा मतिनार राजसूय तथा अश्वमेध यज्ञ करनेवाले एवं परम धर्मात्मा थे
বৈশম্পায়নে ক’লে—অনাদৃষ্টিৰ পুত্ৰ ‘মতিনাৰ’ নামে খ্যাত ৰজা আছিল। তেওঁ ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিছিল আৰু পৰম ধৰ্মিক বুলি প্ৰসিদ্ধ আছিল।
Verse 14
मतिनारसुता राजं॑श्नृत्वारो$मितविक्रमा: । तंसुर्महानतिरथो द्रह्मुश्चाप्रतिमद्युति:,राजन! मतिनारके चार पुत्र हुए, जो अत्यन्त पराक्रमी थे। उनके नाम ये हैं--तंसु, महान, अतिरथ और अनुपम तेजस्वी ट्रह्मु
বৈশম্পায়নে ক’লে—ৰাজন! মতিনাৰৰ চাৰি পুত্ৰ জন্মিছিল; সকলোৱে অমিত পৰাক্ৰমী—তংসু, মহান, অতিৰথ আৰু অপ্ৰতিম তেজস্বী দ্ৰুহ্যু।
Verse 15
तेषां तंसुर्महावीर्य: पौरवं वंशमुद्रहन् आजहार यशो दीप्तं जिगाय च वसुन्धराम्,इनमें महापराक्रमी तंसुने पौरव वंशका भार वहन करते हुए उज्ज्वल यशका उपार्जन किया और सारी पृथ्वीको जीत लिया
তেওঁলোকৰ মাজত মহাবীৰ্য তংসুৱে পৌৰৱ বংশৰ ভাৰ বহন কৰি দীপ্ত যশ অৰ্জন কৰিলে আৰু সমগ্ৰ বসুন্ধৰা জয় কৰিলে।
Verse 16
ईलिन तु सुतं तंसुर्जनयामास वीर्यवान् । सो<पि कृत्स्नामिमां भूमिं विजिग्ये जयतां वर:,पराक्रमी तंसुने ईलिन नामक पुत्र उत्पन्न किया, जो विजयी पुरुषोंमें श्रेष्ठ था। उसने भी सारी पृथ्वी जीत ली थी
পৰাক্ৰমী তংসুৱে ঈলিন নামৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে। সিও জয়ীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ হৈ এই সমগ্ৰ পৃথিৱী জয় কৰিলে।
Verse 17
रथन्तर्या सुतान् पज्च पञज्चभूतोपमांस्तत: । ईलिनो जनयामास दुष्यन्तप्रभूृतीन् नृूपान्
তাৰ পিছত ঈলিনে ৰথন্তৰী নামৰ পত্নীৰ গৰ্ভত পঞ্চ মহাভূতৰ সদৃশ পাঁচজন ৰাজপুত্ৰ—দুষ্যন্ত আদি—জন্ম দিলে।
Verse 18
दुष्यन्तं शूरभीमौ च प्रवसुं वसुमेव च । तेषां श्रेष्ठो5भवद् राजा दुष्यन्तो जनमेजय,(उनके नाम ये हैं--) दुष्यन्त, शूर, भीम, प्रवसु तथा वसु। जनमेजय! इनमें सबसे बड़े होनेके कारण दुष्यन्त राजा हुए
তেওঁলোকৰ নাম—দুষ্যন্ত, শূৰ, ভীম, প্ৰৱসু আৰু বসু। হে জনমেজয়! তেওঁলোকৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দুষ্যন্তেই ৰজা হ’ল।
Verse 19
दुष्यन्ताद् भरतो जज्ञे विद्वाञउ्छाकुन्तलो नृप: । तस्माद् भरतवंशस्य विप्रतस्थे महद् यश:,दुष्यन्तसे विद्वान् राजा भरतका जन्म हुआ, जो शकुन्तलाके पुत्र थे। उन्हींसे भरतवंशका महान् यश फैला
দুষ্যন্তৰ পৰা শকুন্তলাৰ পুত্ৰ, বিদ্বান ৰজা ভৰত জন্মিল। তেওঁৰ দ্বাৰাই ভৰতবংশৰ মহাযশ দূৰ-দূৰান্তলৈ বিস্তৃত হ’ল।
Verse 20
भरतस्तिसृषु स्त्रीषु नव पुत्रानजीजनत् । नाभ्यनन्दत तान् राजा नानुरूपा ममेत्युत
ভৰতে তেওঁৰ তিনিগৰাকী ৰাণীৰ পৰা নৱ পুত্ৰ জন্মালে; কিন্তু ৰজাই আনন্দ নকৰিলে, ক’লে—“এঁহঁত মোৰ অনুৰূপ নহয়।”
Verse 21
ततस्तान् मातर: क्रुद्धाः पुत्रान् निन्युर्यमक्षयम् । ततस्तस्य नरेन्द्रस्य वितथं पुत्रजन्म तत्,तब उन शिशुओंकी माताओंने कुपित होकर उनको मार डाला। इससे महाराज भरतका वह पुत्रोत्पादन व्यर्थ हो गया
তাৰ পাছত সেই মাতৃসকল ক্ৰুদ্ধ হৈ পুত্ৰসকলক যমলোকলৈ পঠালে (অৰ্থাৎ মৃত্যুলৈ ঠেলি দিলে)। সেয়ে সেই নৰেন্দ্ৰৰ পুত্ৰজন্ম ব্যৰ্থ হ’ল।
Verse 22
ततो महद्धिः क्रतु भिरीजानो भरतस्तदा । लेभे पुत्र भरद्वाजाद् भुमन्युं नाम भारत
তাৰ পাছত ভৰতে মহাযজ্ঞসমূহ সম্পন্ন কৰি ভৰদ্বাজ মহৰ্ষিৰ কৃপাৰে এক পুত্ৰ লাভ কৰিলে—হে ভাৰত, তেওঁৰ নাম আছিল ভূমন্যু।
Verse 23
ततः पुत्रिणमात्मान ज्ञात्वा पौरवनन्दन: । भुमन्युं भरतश्रेष्ठ यौवराज्ये5भ्यषेचयत्,भरतश्रेष्ठ) तदनन्तर पौरवकुलका आनन्द बढ़ानेवाले भरतने अपनेको पुत्रवान् समझकर भुमन्युको युवराजके पदपर अभिषिक्त किया
তাৰ পাছত নিজকে পুত্ৰবান বুলি জানি, পৌৰৱকুলৰ আনন্দস্বৰূপ ভৰতশ্ৰেষ্ঠে ভূমন্যুক যুবৰাজ্যপদত অভিষেক কৰিলে।
Verse 24
ततो दिविरथो नाम भुमन्योरभवत् सुतः । सुहोत्रश्न सुहोता च सुहवि: सुयजुस्तथा
তাৰ পাছত ভুমন্যুৰ দিৱিৰথ নামৰ এজন পুত্ৰ জন্মিল; আৰু সুহোত্ৰ, সুহোতা, সুহবি, সুয়জু নামৰ পুত্ৰসকলো আছিল।
Verse 25
पुष्करिण्यामृचीकश्न भुमन्योरभवन् सुता: । तेषां ज्येष्ठ: सुहोत्रस्तु राज्यमाप महीक्षिताम्
পুষ্কৰিণীৰ গৰ্ভৰ পৰা ভুমন্যুৰ ঋচীকসহ পুত্ৰসকল জন্মিল। তেওঁলোকৰ মাজত সুহোত্ৰ জ্যেষ্ঠ; সেয়ে পৃথিৱীৰ নৃপসকলৰ মাজত তেওঁয়েই ৰাজ্য লাভ কৰিলে।
Verse 26
राजसूयाश्चदमेधाद्यै: सोडयजद् बहुभि: सवैः । सुहोत्र: पृथिवीं कृत्स्नां बुभुजे सागराम्बराम्
ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেধ আদি বহু মহাযজ্ঞ—মুঠ ষোলটা—সম্পাদন কৰি সুহোত্ৰে সাগৰে বেষ্টিত সমগ্ৰ পৃথিৱী ভোগ কৰি শাসন কৰিলে।
Verse 27
पूर्णा हस्तिगजा श्वैश्व बहुरत्नसमाकुलाम् । ममज्जेव मही तस्य भूरिभारावपीडिता
হাতী-ঘোঁৰাৰে পূৰ্ণ আৰু বহু ৰত্নে সমাকুল তাৰ ৰাজ্যত পৃথিৱী যেন বিপুল ভাৰে পীড়িত হৈ ডুবিবলৈ ধৰিলে।
Verse 28
हस्त्यश्वरथसम्पूर्णा मनुष्यकलिला भृशम् । सुहोत्रे राजनि तदा धर्मत: शासति प्रजा:
সেই সময়ত ৰজা সুহোত্ৰে ধৰ্মমতে শাসন কৰিছিল; তেতিয়া প্ৰজা হাতী-ঘোঁৰা-ৰথে সমৃদ্ধ হৈ আৰু মানুহেৰে ঘনভাৱে পূৰ্ণ হৈ বিশেষভাৱে ফুলি উঠিল।
Verse 29
राजा सुहोत्रने राजसूय तथा अश्वमेध आदि अनेक यज्ञोंद्वारा यजन किया और समुद्रपर्यन्त सम्पूर्ण पृथ्वीका
বৈশম্পায়নে ক’লে—ৰাজা সুহোত্ৰৰ ৰাজ্যত ভূমি সৰ্বত্ৰ শতসহস্ৰ চৈত্য আৰু যজ্ঞযূপৰ চিহ্নে চিহ্নিত হৈ দীপ্তিমান দেখা গৈছিল। প্ৰজা আছিল হৃষ্ট-পুষ্ট আৰু সমৃদ্ধ; শস্য উৎপাদন আছিল প্ৰচুৰ। এইদৰে ধৰ্মপূৰ্বক শাসন আৰু সুসম্পন্ন যজ্ঞৰ প্ৰত্যক্ষ ফলস্বৰূপে সেই ৰাজ্যৰ পৃথিৱী সদায় বৈভৱে উজ্জ্বল হৈ থাকিছিল।
Verse 30
ऐक्ष्वाकी जनयामास सुहोत्रात् पृथिवीपते: । अजमीढं सुमीढं च पुरुमीढं च भारत,भारत! राजा सुहोत्रसे ऐक्ष्वाकीने अजमीढ, सुमीढ तथा पुरुमीढ नामक तीन पुत्रोंकी जन्म दिया
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ভাৰত! পৃথিৱীপতি ৰজা সুহোত্ৰৰ ঔৰসে ঐক্ষ্বাকীয়ে তিন পুত্ৰ প্ৰসৱ কৰিলে—অজমীঢ়, সুমীঢ় আৰু পুরুমীঢ়।
Verse 31
अजमीढो वरस्तेषां तस्मिन् वंश: प्रतिष्ठित: । षट् पुत्रान् सो5प्यजनयत् तिसूृषु स्त्रीषु भारत
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁলোকৰ মাজত অজমীঢ়েই শ্ৰেষ্ঠ; সেই বংশৰ স্থিতি আৰু প্ৰতিষ্ঠা তেওঁৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰিছিল। হে ভাৰত (জনমেজয়)! তেওঁ তিন পত্নীৰ গৰ্ভে ছয় পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 32
ऋक्ष॑ धूमिन्यथो नीली दुष्यन्तपरमेष्ठिनौ । केशिन्यजनयज्जह्ुं सुतौ व्रजनरूपिणौ
বৈশম্পায়নে ক’লে—ধূমিনীয়ে ঋক্ষক জন্ম দিলে; নীলীয়ে দুষ্যন্ত আৰু পৰমেষ্টিনক; আৰু কেশিনীয়ে জহু, ব্ৰজন আৰু ৰূপিণ—এই পুত্ৰসকলক প্ৰসৱ কৰিলে।
Verse 33
तथेमे सर्वपञ्चाला दुष्यन्तपरमेष्िनो: । अन्वया: कुशिका राजन् जल्लोरमिततेजस:,इनमें दुष्यन्त और परमेष्ठीके सभी पुत्र पांचाल कहलाये। राजन्! अमिततेजस्वी जह्लुके वंशज कुशिक नामसे प्रसिद्ध हुए
বৈশম্পায়নে ক’লে—দুষ্যন্ত আৰু পৰমেষ্টিনৰ এই সকলো বংশধৰ ‘পাঞ্চাল’ নামে পৰিচিত হ’ল। হে ৰাজন! অমিততেজস্বী জহ্লুৰ বংশ ‘কুশিক’ নামে প্ৰসিদ্ধি লাভ কৰিলে।
Verse 34
व्रजनरूपिणयोर्ज्येष्ठमृक्षमाहुर्जनाधिपम् । ऋक्षात् संवरणो जज्ञे राजन् वंशकर: सुतः
বৈশম্পায়নে ক’লে—ব্ৰজ আৰু ৰূপিণৰ মাজত যিজন জ্যেষ্ঠ, তেওঁ জনাধিপতি ‘ঋক্ষ’ নামে খ্যাত ৰজা আছিল। হে ৰাজন! ঋক্ষৰ পৰা সংবৰণ জন্মিল—যি ৰাজবংশৰ কৰ্তা আৰু বর্ধক পুত্ৰ হ’ল।
Verse 35
आरक्षे संवरणे राजन् प्रशासति वसुंधराम् । संक्षय: सुमहानासीत् प्रजानामिति न: श्रुतम्,जनमेजय! ऋक्षपुत्र संवरण जब इस पृथ्वीका शासन कर रहे थे, उस समय प्रजाका बहुत बड़ा संहार हुआ था, ऐसा हमने सुना है
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! ঋক্ষপুত্ৰ সংবৰণে যেতিয়া এই বসুন্ধৰাক শাসন আৰু ৰক্ষা কৰিছিল, তেতিয়া প্ৰজাসকলৰ অতি মহা সংহাৰ হৈছিল—এনে আমি শুনিছোঁ।
Verse 36
व्यशीर्यत ततो राष्ट्र क्षयर्नानाविधैस्तदा । क्षुन्मृत्युभ्यामनावृष्ट्या व्याधिभिश्व॒ समाहतम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—তাৰ পাছত নানা প্ৰকাৰ ক্ষয়ৰ ফলত ৰাজ্যখন ভাঙি পৰিবলৈ ধৰিলে। ক্ষুধা আৰু মৃত্যু, অনাবৃষ্টি আৰু ব্যাধিয়ে আঘাত কৰি সেয়া যেন ধ্বংসপ্ৰায় হ’ল।
Verse 37
अभ्यघ्नन् भारतांश्रैव सपत्नानां बलानि च | चालयन् वसुधां चेमां बलेन चतुरद्धिणा
বৈশম্পায়নে ক’লে—শত্ৰুৱে ভাৰতবংশীয় বীৰসকলক নিধন কৰিবলৈ ধৰিলে আৰু প্ৰতিদ্বন্দ্বী বলে তেওঁলোকৰ সেনাবল চূৰ্ণ কৰিলে। চতুৰঙ্গিণী সেনাৰ বলে এই বসুন্ধৰাক কঁপাই পাঞ্চালৰাজা সংবৰণৰ বিৰুদ্ধে আগবাঢ়িল।
Verse 38
अभ्ययात् तं च पाज्चाल्यो विजित्य तरसा महीम् | अक्षौहिणीभिदर्दशभि: स एनं समरेडजयत्
বৈশম্পায়নে ক’লে—পাঞ্চালৰাজে ত্বৰিতগতিতে ভূমি জয় কৰি তেওঁৰ বিৰুদ্ধে আগবাঢ়িল; আৰু দহ অক্ষৌহিণী সেনা লৈ সমৰত সংবৰণক পৰাজিত কৰিলে।
Verse 39
ततः सदार: सामात्य: सपुत्र: ससुहृज्जन: । राजा संवरणस्तस्मात् पलायत महाभयात्,तदनन्तर स्त्री, पुत्र, सुहृद् और मन्त्रियोंक साथ राजा संवरण महान् भयके कारण वहाँसे भाग चले
তেতিয়া ৰজা সংবৰেণ পত্নী, মন্ত্ৰী, পুত্ৰ আৰু সুহৃদ্জনসহ মহাভয়ত তাড়িত হৈ সেই স্থান ত্যাগ কৰি পলায়ন কৰিলে।
Verse 40
सिन्धोर्नदस्य महतो निकुण्जे न्यवसत् तदा | नदीविषयपर्यन्ते पर्वतस्य समीपत:,उस समय उन्होंने सिंधु नामक महानदके तटवर्ती निकुंजमें, जो एक पर्वतके समीपसे लेकर नदीके तटतक फैला हुआ था, निवास किया
সেই সময় তেওঁ মহাসিন্ধু নদীৰ তীৰৰ এটা নিৰ্জন নিকুঞ্জত বাস কৰিলে; যি নিকুঞ্জ পৰ্বতৰ সন্নিধানৰ পৰা নদীতট পৰ্যন্ত বিস্তৃত আছিল।
Verse 41
तत्रावसन् बहून् कालान् भारता दुर्गमाश्रिता: । तेषां निवसतां तत्र सहस्रं परिवत्सरान्,वहाँ उस दुर्गका आश्रय लेकर भरतवंशी क्षत्रिय बहुत वर्षोतक टिके रहे। उन सबको वहाँ रहते हुए एक हजार वर्ष बीत गये
তাত দুঃগম দুৰ্গৰ আশ্ৰয় লৈ ভৰতবংশীয় ক্ষত্ৰিয়সকল বহুদিন বাস কৰিলে; তাতে বাস কৰোঁতে কৰোঁতে তেওঁলোকৰ এক সহস্ৰ বছৰ পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 42
अथाभ्यगच्छद् भरतान् वसिष्ठो भगवानृषि: । तमागतं प्रयत्नेन प्रत्युदूगम्याभिवाद्य च
তাৰ পাছত ভগৱান মহর্ষি বশিষ্ঠ ভৰতবংশীয়সকলৰ ওচৰলৈ আহিল। তেওঁ আহি পোৱা দেখি তেওঁলোকে যত্নসহকাৰে উঠি আগবাঢ়ি গৈ প্ৰণাম কৰি অভ্যৰ্থনা কৰিলে।
Verse 43
अर्घ्यमशभ्याहरंस्तस्मै ते सर्वे भारतास्तदा । निवेद्य सर्वमृषये सत्कारेण सुवर्चसे
তেতিয়া সেই সকলো ভৰতবংশীয়ে তেওঁলৈ অৰ্ঘ্য আনিলে; ঋষিৰ আগত সকলো নিবেদন কৰি, যথোচিত সৎকাৰৰে সেই তেজস্বী মহর্ষিক বিধিপূৰ্বক আতিথ্য দিলে।
Verse 44
तमासने चोपविष्टं राजा वव्रे स्वयं तदा । पुरोहितो भवान् नोडस्तु राज्याय प्रयतेमहि
বৈশম্পায়নে ক’লে—মহর্ষিক সন্মানাসনত বহুৱাই দিয়া ৰজাই নিজে তেওঁক বৰণ কৰি ক’লে—“ভগৱন! আপুনি আমাৰ পুৰোহিত হওক; আমি পুনৰ ৰাজ্যলাভৰ বাবে প্ৰয়াসী।”
Verse 45
ओमित्येवं वसिष्ठोडपि भारतान् प्रत्यपद्यत । अथाशभ्यषिज्चत् साम्राज्ये सर्वक्षत्रस्य पौरवम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—এইদৰে “ওঁ” বুলি উচ্চাৰণ কৰি বশিষ্ঠেও ভাৰতসকলক গ্ৰহণ কৰিলে। তাৰ পাছত অভিষেক সম্পন্ন কৰি পৌৰৱ সংবৰনক সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ সকলো ক্ষত্ৰিয়ৰ ওপৰত সাম্ৰাজ্যপদত অভিষিক্ত কৰিলে—এনেদৰে আমি শুনিছোঁ।
Verse 46
विषाण भूत॑ सर्वस्यां पृथिव्यामिति न: श्रुतम् । भरताध्युषितं पूर्व सो5ध्यतिष्ठत् पुरोत्तमम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—আমি শুনিছোঁ, তেওঁ সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ যেন ‘বিষাণ’—অৰ্থাৎ শিৰোমণি আৰু আশ্ৰয়—হৈ উঠিল। পূৰ্বে ভাৰতসকলে অধিষ্ঠিত কৰা পুৰূসকলৰ সেই উত্তম নগৰত তেওঁ বাস কৰিলে।
Verse 47
पुनर्बलिभृतश्चैव चक्रे सर्वमहीक्षित: । ततः स पृथिवीं प्राप्प पुनरीजे महाबल:
বৈশম্পায়নে ক’লে—সেই সৰ্বমহীক্ষিতে পুনৰ সকলো ৰজাক কৰদ কৰিলে। তাৰ পাছত পৃথিৱীৰ ৰাজ্য লাভ কৰি সেই মহাবলীয়ে বহু দক্ষিণাসহ মহাযজ্ঞসমূহে পুনৰ ভগৱানক যজন কৰিলে।
Verse 48
आजमीढो महायज्ैर्बहुभिर्भूरिदक्षिणै: । तत: संवरणात् सौरी तपती सुषुवे कुरुम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—অজমীঢ়বংশীয় (সংবৰন) বহু দক্ষিণাসহ বহু মহাযজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে। তাৰ পাছত সংবৰনৰ দ্বাৰা সূৰ্যকন্যা তপতীয়ে ‘কুরু’ নামৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 49
राजल्वे तं प्रजा: सर्वा धर्मज्ञ इति वव्रिरे । तस्य नाम्नाभिविख्यातं॑ पृथिव्यां कुरुजाज्लम्
সকলো প্ৰজাই তেওঁক ‘ধৰ্মজ্ঞ’ বুলি প্ৰশংসা কৰি ৰজা হিচাপে বৰণ কৰিলে। তেওঁৰ নামৰ পৰাই পৃথিৱীত সেই দেশ ‘কুরুজাঙ্গল’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 50
कुरुक्षेत्र स तपसा पुण्यं चक्रे महातपा: । अश्ववन्तमभिष्यन्तं तथा चैत्ररथं मुनिम्
সেই মহাতপস্বী কুৰুৱে নিজৰ তপস্যাৰ বলত কুরুক্ষেত্ৰক পুণ্যভূমি কৰি তুলিলে। (তাঁৰ) অশ্ববন্ত, অভিষ্যন্ত, চৈত্রৰথ আৰু মুনি (আদি পুত্ৰ) জন্মিল।
Verse 51
जनमेजयं च विख्यात॑ पुत्रांश्चास्यानुशुश्रुम । पज्चैतान् वाहिनी पुत्रान् व्यजायत मनस्विनी
আমি তেওঁৰ বিখ্যাত পুত্ৰ জনমেজয় আৰু আন পুত্ৰসকলৰ কথাও শুনিছোঁ। মনস্বিনী বাহিনীয়ে তেওঁক এই পাঁচ পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 52
अविक्षित: परिक्षित् तु शबलाश्रस्तु वीर्यवान् । आदिराजो विराजश्न शाल्मलिक्ष महाबल:
অবিক্ষিত (অশ্ববানক)-ৰ আট পুত্ৰ আছিল—পৰীক্ষিত, বীৰ্যবান শবলাশ্ব, আদিৰাজ, বিরাজ, মহাবলী শাল্মলি, উচ্চৈঃশ্ৰবা, ভঙ্গকাৰ আৰু অষ্টম জিতাৰি।
Verse 53
उच्चै:श्रवा भड़कारो जितारिश्वाष्टम: स्मृत: । एतेषामन्ववाये तु ख्यातास्ते कर्मजैर्गुणै: । जनमेजयादय: सप्त तथैवान्ये महारथा:
উচ্চৈঃশ্ৰবা, ভঙ্গকাৰ আৰু জিতাৰি—যাক অষ্টম বুলি স্মৰণ কৰা হয়—সিহঁতও তেওঁলোকৰ মাজত আছিল। এই বংশধাৰাত কৰ্মজনিত গুণে খ্যাতিমান পুৰুষ জন্মিল; তাত জনমেজয় আদি সাতজন আৰু আন মহাৰথীসকলও আছিল।
Verse 54
परिक्षितो5भवन्_पुत्रा: सर्वे धर्मार्थकोविदा: । कक्षसेनोग्रसेनौ तु चित्रसेनश्व वीर्यवान्
বৈশম্পায়নে ক’লে—পৰীক্ষিতৰ পুত্ৰসকল সকলোয়ে ধৰ্ম আৰু অৰ্থত পাৰদৰ্শী আছিল। তেওঁলোকৰ মাজত কক্ষসেন আৰু অগ্ৰসেন, আৰু বীৰ্যবান চিত্ৰসেনো আছিল।
Verse 55
इन्द्रसेन: सुषेणश्ष भीमसेनश्व॒ नामतः । जनमेजयस्य तनया भुवि ख्याता महाबला:
নামে তেওঁলোক ইন্দ্ৰসেন, সুষেণ আৰু ভীমসেন। জনমেজয়ৰ এই পুত্ৰসকল পৃথিৱীত মহাবলী আৰু খ্যাতিমান আছিল।
Verse 56
धृतराष्ट्र: प्रथमज: पाण्डु्बाह्लीक एव च । निषधश्च महातेजास्तथा जाम्बूनदो बली
ধৃতৰাষ্ট্ৰ আছিল জ্যেষ্ঠপুত্ৰ; তাৰ পিছত ক্ৰমে পাণ্ডু আৰু বাহ্লীক; তাৰপিছত মহাতেজস্বী নিষধ আৰু বলবান জাম্বূনদ আছিল।
Verse 57
कुण्डोदर: पदातिश्न वसातिद्चाष्टम: स्मृत: । सर्वे धर्मार्थकुशला: सर्वभूतहिते रता:
কুণ্ডোদৰ, পদাতি আৰু বসাতি—বসাতিক অষ্টম বুলি স্মৰণ কৰা হয়। তেওঁলোক সকলোৱে ধৰ্ম-অৰ্থত কুশল আৰু সৰ্বভূতৰ হিতত ৰত আছিল।
Verse 58
धृतराष्ट्रो5थ राजा55सीत् तस्य पुत्रो5थ कुण्डिक: । हस्ती वितर्क: क्राथश्व कुण्डिनश्वापि पडचम:
তাৰ পিছত ধৃতৰাষ্ট্ৰ ৰজা হ’ল। তেওঁৰ পুত্ৰ কুণ্ডিক; আৰু হস্তী, বিতৰ্ক, ক্রাথশ্ব, আৰু পঞ্চম কুণ্ডিনো আছিল।
Verse 59
हवि:श्रवास्तथेन्द्रा भो भुमन्युश्चापराजित: । धृतराष्ट्रसुतानां तु त्रीनेतान् प्रथितान् भुवि
বৈশম্পায়নে ক’লে—হবিঃশ্ৰবা, ইন্দ্ৰাভ, ভুমন্যু আৰু অপৰাজিত—ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত এই তিনিজনেই পৃথিৱীত প্ৰসিদ্ধ আছিল।
Verse 60
प्रतीपं धर्मनेत्रं च सुनेत्रं चापि भारत । प्रतीप: प्रथितस्तेषां बभूवाप्रतिमो भुवि
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ভাৰত! তেওঁলোকৰ মাজত প্ৰতীপ, ধৰ্মনেত্ৰ আৰু সুনেত্ৰো আছিল। তেওঁলোকৰ ভিতৰত প্ৰতীপ পৃথিৱীত অদ্বিতীয় হৈ বিশেষ প্ৰসিদ্ধ হৈছিল।
Verse 61
इनमें धृतराष्ट्र राजा हुए। उनके पुत्र कुण्डिक
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! প্ৰতীপৰ তিনিজন পুত্ৰ জন্মিল—দেৱাপি, শান্তনু আৰু মহাৰথী বাহ্লীক। তেওঁলোকৰ মাজত দেৱাপি ধৰ্মাচৰণেৰে শ্ৰেয় লাভৰ ইচ্ছাৰে বনলৈ গ’ল; সেয়ে শান্তনু আৰু পৰাক্ৰমী বাহ্লীকে এই পৃথিৱীৰ ৰাজ্য লাভ কৰিলে।
Verse 62
देवापिश्न प्रवव्राज तेषां धर्महितेप्सया । शान्तनुश्न महीं लेभे बाह्लीकश्न महारथ:
বৈশম্পায়নে ক’লে—ধৰ্মজনিত হিতৰ আকাঙ্ক্ষাৰে দেৱাপি প্ৰব্ৰজ্যা গ্ৰহণ কৰি বনলৈ গ’ল। সেয়ে শান্তনুৱে পৃথিৱীৰ ৰাজ্য লাভ কৰিলে, আৰু মহাৰথী বাহ্লীকোও ৰাজাধিকাৰ পালে।
Verse 63
भरतस्यान्वये जाता: सच्त्ववन्तो नराधिपा: । देवर्षिकल्पा नूपते बहवो राजसत्तमा:,राजन! भरतके वंशमें सभी नरेश धैर्यवान् एवं शक्तिशाली थे। उस वंशमें बहुत-से श्रेष्ठ नृपतिगण देवर्षियोंके समान थे
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে নৰাধিপ! ভৰতৰ বংশত সাহস আৰু শক্তিসম্পন্ন ৰজা জন্মিছিল। সেই কুলত বহু শ্ৰেষ্ঠ ৰজা দেৱৰ্ষিসকলৰ সদৃশ উদাত্ত চৰিত্ৰ আৰু উচ্চ আচৰণেৰে বিভূষিত আছিল।
Verse 64
एवंविधाश्षाप्यपरे देवकल्पा महारथा: । जाता मनोरन्ववाये ऐलवंशविवर्धना:,ऐसे ही और भी कितने ही देवतुल्य महारथी मनुवंशमें उत्पन्न हुए थे, जो महाराज पुरूरवाके वंशकी वृद्धि करनेवाले थे
এইদৰে মনুৰ বংশত আৰু বহু দেবতুল্য মহাৰথী জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল; তেওঁলোকে ঐল (পুৰূৰবা) বংশৰ বৃদ্ধি সাধন কৰিছিল।
Verse 94
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पूरुवंशानुकीर्तने चतुर्नवतितमो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें प्रुवंशवर्णनविषयक चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বৰ অন্তৰ্গত সম্ভবপৰ্বত পুৰুবংশ-অনুকীৰ্তন বিষয়ক চুৰানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The tension between personal valor/self-assertion and prudent kingship: Citrāṅgada’s pursuit of superiority escalates into a high-risk confrontation, while Bhīṣma must prioritize dynastic stability after the loss.
Legitimacy is maintained through disciplined succession practices—guardianship, counsel, and ritual propriety—while power without restraint can destabilize both individual fate and institutional continuity.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the chapter functions as causal historiography, framing later Kuru crises as outcomes of succession fragility and the ethical demands placed on stewards like Bhīṣma.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.