Adhyaya 46
शृङ्गिशापः—तक्षककाश्यपसंवादः (Śṛṅgī’s Curse and the Takṣaka–Kāśyapa Dialogue)
Upa-parva: Pauloma Parva (Janamejaya–Parikṣit–Takṣaka Cycle; Sarpasatra Prelude)
Court ministers recount to Janamejaya the causal sequence behind Parikṣit’s death. After the king places a dead serpent on an ascetic’s shoulder, the sage’s son Śṛṅgī—described as powerful, irascible, and ascetically radiant—hears of the insult and pronounces a time-bound curse: Takṣaka will kill the king in seven nights. The father communicates the curse to Parikṣit, who becomes vigilant. On the appointed day, the healer-sage Kāśyapa sets out to neutralize the impending serpent-attack, asserting that under his protection no serpent can harm the king. Takṣaka intercepts Kāśyapa, questions his intent, and offers inducement; Kāśyapa, characterized as wealth-seeking in this telling, accepts payment and turns back. Takṣaka then approaches in disguise and kills Parikṣit with “poison-fire,” after which Janamejaya is consecrated. The ministers add a witness-chain explaining how the Takṣaka–Kāśyapa encounter became known: a wood-gatherer in a tree is burned along with the tree during the demonstration of power, survives due to the brahmin’s influence, and reports the event. Hearing all this, Janamejaya grieves, articulates a retaliatory resolve against Takṣaka, and frames his response as both filial reparation and alignment with Uttanka’s interest.
Chapter Arc: उग्रश्रवा सुनाते हैं कि जैसे ही जरत्कारु ने अपने पितरों को अधोगति में लटकते देखा, वे शोक से विह्वल हो आँसू बहाते हुए गद्गद वाणी में उनसे संवाद करते हैं—“मैं ही वह अपराधी पुत्र हूँ; बताइए, आपकी प्रिय-इच्छा के लिए मैं क्या करूँ?” → पितर स्पष्ट संकेत देते हैं कि वंश-परंपरा का तंतु टूट रहा है; पुत्र-उत्पत्ति के बिना उनका उद्धार नहीं। वैराग्य की ओर झुके जरत्कारु पर गृहस्थ-धर्म का दबाव बढ़ता है। वे स्वयं को दोषी मानकर दंड-योग्य कहते हैं, फिर भी पितृ-आज्ञा से विवाह हेतु निकलने का निश्चय करते हैं—पर शर्त रखते हैं कि कन्या ‘भिक्षा’ की भाँति दी जाए, नाम भी ‘जरत्कारु’ ही हो, और पालन-पोषण का भार वे न उठाएँ। → धरती भर में ‘कन्या-भिक्षा’ खोजते हुए अंततः नागेन्द्र वासुकि उन्हें अपनी बहन प्रदान करते हैं। पर जरत्कारु क्षण भर को संदेह में पड़ जाते हैं—“असनाम्नी” (मेरे नाम जैसी नहीं) तो नहीं? और “भरण” (पालन-पोषण) का भार मैं कैसे लूँ?—यही क्षण अध्याय का तीव्रतम तनाव है, जहाँ पितृ-उद्धार और संन्यास-वृत्ति आमने-सामने खड़े हैं। → जरत्कारु कन्या का नाम पूछते हैं और वासुकि से स्पष्ट कहते हैं कि वे उसका भरण-पोषण नहीं करेंगे—अर्थात विवाह-स्वीकृति उनकी कठोर शर्तों के अधीन ही संभव है। वासुकि, पितृ-कार्य और नाग-वंश की आवश्यकता से प्रेरित, इस संवाद को स्वीकार्यता की दिशा में ले जाता है। → कन्या का नाम और शर्तों पर अंतिम सहमति—क्या यह विवाह वास्तव में घटेगा और पितरों का उद्धार होगा? (अगले अध्याय की ओर संकेत)
Shlokas
Verse 1
उग्रश्रवाजी कहते हैं--शौनकजी! यह सुनकर जरत्कारु अत्यन्त शोकमें मग्न हो गये और दु:खसे आँसू बहाते हुए गदगद वाणीमें अपने पितरोंसे बोले
উগ্ৰশ্ৰবা ক’লে—“হে শৌনক! এই কথা শুনি জৰত্কারু গভীৰ শোকত নিমগ্ন হ’ল। দুঃখাশ্ৰুতে তেওঁৰ নয়ন ভৰি উঠিল, আৰু গদ্গদ কণ্ঠে তেওঁ পিতৃগণক সম্বোধন কৰি ক’লে।”
Verse 2
जरत्कारुर्वाच मम पूर्वे भवन्तो वै पितर: सपितामहा: । तद् ब्रूत यन्मया कार्य भवतां प्रियकाम्यया
জৰত্কারু ক’লে—“আপোনালোকেই মোৰ পূৰ্বপুৰুষ—পিতৃ আৰু পিতামহসকল। সেয়ে আপোনালোকৰ প্ৰীতি আৰু কল্যাণ কামনা কৰি মই কি কৰিব লাগে কওক। মইয়ে আপোনালোকৰ পুত্ৰ, পাপী জৰত্কারু; মই সংযমত অপূৰ্ণ আৰু দোষী—আপোনালোকৰ ইচ্ছামতে দণ্ড দিয়ক।”
Verse 3
अहमेव जरत्कारु: किल्बिषी भवतां सुतः । ते दण्डं धारयत मे दुष्कृतेरकृतात्मन:
মইয়েই জৰত্কাৰু—আপোনালোকৰ পাপী পুত্ৰ। মোৰ এই দুষ্কৰ্মৰ বাবে, আত্মসংযমহীন মোক আপোনালোকে যি দণ্ড উপযুক্ত বুলি ভাবিব, সেয়াই দিয়া।
Verse 4
पितर ऊचु. पुत्र दिष्ट्यासि सम्प्राप्त इमं देशं यदृच्छया । किमर्थ च त्वया ब्रह्मन् न कृतो दारसंग्रह:
পিতৃসকলে ক’লে—পুত্ৰ, ভাগ্যবশত তুমি যাদৃচ্ছিকভাৱে এই স্থানলৈ আহি পাইছা। হে ব্ৰাহ্মণ, তুমি এতিয়ালৈকে কিয় বিবাহ কৰি গৃহস্থধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা নাই?
Verse 5
जरत्कारुर्वाच ममायं पितरो नित्य यद्यर्थ: परिवर्तते | ऊर्ध्वरेता: शरीर वै प्रापयेयममुत्र वै
জৰত্কাৰুৱে ক’লে—হে পিতৃগণ, মোৰ অন্তৰত এই ভাব সদায় ঘূৰি ফুৰিছিল যে মই ঊৰ্ধ্বৰেতা—অখণ্ড ব্ৰহ্মচৰ্য পালনকাৰী—হৈ এই দেহটোকেই লৈ পৰলোকত উপনীত হ’ম।
Verse 6
न दारान् वै करिष्येडहमिति मे भावितं मन: । एवं दृष्टवा तु भवत: शकुन्तानिव लम्बत:
মই মনত দঢ় সংকল্প কৰিছিলোঁ—“মই কেতিয়াও বিবাহ নকৰোঁ।” কিন্তু, হে পূজ্য পিতামহ, আপোনালোকক পখীৰ দৰে ওলমি থকা দেখি মই সেই কঠোৰ ব্ৰহ্মচৰ্য-সংকল্পৰ পৰা উভতি আহিলোঁ।
Verse 7
मया निवर्तिता बुद्धिरब्रह्मचर्यात् पितामहा: । करिष्ये व: प्रियं काम॑ निवेक्ष्येडहहमसंशयम्
হে পিতামহসকল, ব্ৰহ্মচৰ্য-সংকল্পৰ পৰা মই মোৰ বুদ্ধি আঁতৰাই লৈছোঁ। এতিয়া মই আপোনালোকৰ প্ৰিয় মনোৰথ পূৰ্ণ কৰিম; নিঃসন্দেহে মই বিবাহ কৰি গৃহস্থাশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিম।
Verse 8
सनाम्नीं यद्य॒हं कनन््यामुपलप्स्ये कदाचन । भविष्यति च या काचिद् भैक्ष्यवत् स्वयमुद्यता
তক্ষকে ক’লে— “যদি কেতিয়াবা মই মোৰেই নামধাৰী কোনো কুমাৰী পাঁও, যি ভিক্ষাৰ দৰে—নমাগিলেও—নিজে নিজে বিবাহৰ বাবে আগবাঢ়ি আহে, আৰু যাৰ পালন-পোষণৰ ভাৰ মোৰ ওপৰত নপৰে, তেন্তে মই তেঁওকেই পাণিগ্ৰহণ কৰিম। এনে বিবাহ সহজে পালে গ্ৰহণ কৰিম; নচেৎ মই কেতিয়াও বিবাহ নকৰোঁ। পিতামহ, এই মোৰ সত্য আৰু দৃঢ় সংকল্প।”
Verse 9
प्रतिग्रहीता तामस्मि न भरेयं च यामहम् । एवंविधमहं कुर्या निवेशं प्राप्तुयां यदि । अन्यथा न करिष्ये5हं सत्यमेतत् पितामहा:
তক্ষকে ক’লে— “মই তেঁওক গ্ৰহণ কৰিবলৈ সাজু; কিন্তু স্ত্ৰীৰ পালন-পোষণৰ ভাৰ মই নলওঁ। মোৰেই নাম আৰু স্বভাৱৰ কন্যা যদি পাঁও—যি ভিক্ষাৰ দৰে নমাগিলেও নিজে নিজে বিবাহৰ বাবে আহে আৰু যাৰ নিৰ্বাহভাৰ মোৰ ওপৰত নপৰে—তেন্তে তেনেকুৱা বিবাহেই মই কৰিম। নচেৎ মই নকৰোঁ। পিতামহ, এইটো সত্য।”
Verse 10
तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै । शाश्वताश्चाव्ययाश्वैव तिष्ठन्तु पितरो मम
এনে বিবাহত যি পত্নী লাভ হ’ব, তেঁওৰ গৰ্ভৰ পৰাই আপোনালোকক তৰণ কৰিবলৈ এক সন্তান জন্ম ল’ব। মই কামনা কৰোঁ—মোৰ পিতৃসকল শাশ্বত আৰু অব্যয় লোকসমূহত নিত্য স্থিত থাকক আৰু তাত অক্ষয় সুখৰ ভাগী হওক।
Verse 11
सौतिरुवाच एवमुक्त्वा तु स के श्वचार पृथिवीं मुनि: । न च सम लभते भार्या वृद्धोड्यमिति शौनक
সৌতিয়ে ক’লে— “শৌনক! এইদৰে কৈ সেই মুনি আগৰ দৰে পৃথিৱীত বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে। কিন্তু ‘ইনি বৃদ্ধ’ বুলি ভাবি কোনেও কন্যা ন দিলে; সেয়ে তেঁওৰ পত্নী লাভ নহ’ল।”
Verse 12
यदा निर्वेदमापन्न: पितृभिश्नोदितस्तथा । तदारण्यं स गत्वोच्चैश्लुक्रोश भृूशदु:खित:
বিবাহৰ অপেক্ষাত তেওঁ যেতিয়া গভীৰ নিৰাশাত পৰিল আৰু পিতৃসকলৰ দ্বাৰাও প্ৰেৰিত হ’ল, তেতিয়া তেওঁ অৰণ্যলৈ গৈ অতিশয় দুঃখত উচ্চস্বৰে বাৰে বাৰে বিবাহৰ বাবে আহ্বান কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 13
स त्वरण्यगतः प्राज्ञ: पितृणां हितकाम्यया । उवाच कनन््यां याचामि तिसत्रो वाच: शनैरिमा:,वनमें जानेपर विद्वान् जरत्कारुने पितरोंके हितकी कामनासे तीन बार धीरे-धीरे यह बात कही--मैं कन्या माँगता हूँ”
অৰণ্যলৈ গৈ প্ৰাজ্ঞ জৰতকাৰুৱে পিতৃকল্যাণৰ কামনাৰে ধীৰে ধীৰে তিনিবাৰ ক’লে—“মই কন্যা প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ।”
Verse 14
यानि भूतानि सन्तीह स्थावराणि चराणि च । अन्तर्हितानि वा यानि तानि शृण्वन्तु मे वच:,(फिर जोरसे बोले--) “यहाँ जो स्थावर-जंगम, दृश्य या अदृश्य प्राणी हैं, वे सब मेरी बात सुनें---
ইয়াত থকা স্থাৱৰ-জংগম, দৃশ্য বা অদৃশ্য সকলো প্ৰাণীয়ে মোৰ কথা শুনক।
Verse 15
उग्रे तपसि वर्तन्ते पितरश्वोदयन्ति माम् । निविशस्वेति दु:खार्ता: संतानस्य चिकीर्षया
মোৰ পিতৃগণ ঘোৰ তপস্যাত ৰত আৰু মোক প্ৰেৰণা দিছে। দুখত আর্ত হৈ সন্তানলাভৰ কামনাৰে তেওঁলোকে কয়—‘গৃহস্থাশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰ, বিবাহ কৰ।’
Verse 16
निवेशायाखिलां भूमिं कन्याभैक्ष्यं चरामि भो: । दरिद्रो दःखशीलश्न पितृभि: संनियोजित:
সেয়েহে গৃহস্থ-নিবাসৰ বাবে মই সমগ্ৰ পৃথিৱীজুৰি ঘূৰি ঘূৰি কন্যা-ভিক্ষা যাচি ফুৰিছোঁ। মই দৰিদ্ৰ, অভাৱত দুখী; তথাপি পিতৃআজ্ঞাৰে বিবাহৰ বাবে নিয়োজিত।
Verse 17
यस्य कन्यास्ति भूतस्य ये मयेह प्रकीर्तिता: । ते मे कन्यां प्रयच्छन्तु चरत: सर्वतोदिशम्
মই ইয়াত যিসকলৰ নাম লৈ আহ্বান কৰিছোঁ, তেওঁলোকৰ মাজত যাৰ ওচৰত বিবাহযোগ্য কন্যা আছে, তেওঁ সৰ্বদিশে বিচৰণ কৰা মোক সেই কন্যা দান কৰক।
Verse 18
मम कन्या सनाम्नी या भैक्ष्यवच्चोदिता भवेत् | भरेय॑ चैव यां नाहं तां मे कनन््यां प्रयच्छत
তক্ষকে ক’লে— “মোৰেই নামধাৰী এক কন্যা মোক দিয়া; যাক ভিক্ষাৰ দৰে সহজে মোক সঁপিব পাৰি আৰু যাৰ ভৰণ-পোষণৰ ভাৰ মোৰ ওপৰত নপৰে। তেনে কন্যাই মোক প্ৰদান কৰা।”
Verse 19
ततस्ते पन्नगा ये वै जरत्कारौ समाहिता: । तामादाय प्रवृत्ति ते वासुके: प्रत्यवेदयन्,तब उन नागोंने जो जरत्कारु मुनिकी खोजमें लगाये गये थे, उनका यह समाचार पाकर उन्होंने नागराज वासुकिको सूचित किया
তাৰ পাছত জৰৎকাৰু মুনিৰ সন্ধানত সাৱধানতাৰে নিযুক্ত সেই নাগসকলে এই সংবাদ পাই তাক লৈ নাগৰাজ বাসুকিক গৈ জনালে।
Verse 20
तेषां श्रुत्वा स नागेन्द्रस्तां कन््यां समलंकृताम् । प्रगृह्मारण्यमगमत् समीप॑ं तस्य पन्नग:
সিহঁতৰ কথা শুনি নাগৰাজ বাসুকিয়ে সেই কন্যাক বস্ত্ৰ-অলংকাৰৰে সুশোভিত কৰাই, তাক লগত লৈ বনলৈ গৈ মুনিৰ সমীপত উপস্থিত হ’ল।
Verse 21
तत्र तां भैक्ष्यवत् कन्यां प्रादात् तस्मै महात्मने । नागेन्द्रो वासुकिर्ब्रह्मनू न स तां प्रत्यगृह्लत
হে ব্ৰাহ্মণ! তাত নাগেন্দ্ৰ বাসুকিয়ে ভিক্ষাৰ দৰে সেই কন্যাক মহাত্মা জৰৎকাৰুক অৰ্পণ কৰিলে; কিন্তু জৰৎকাৰুৱে তাক তৎক্ষণাৎ গ্ৰহণ নকৰিলে।
Verse 22
असनामेति वै मत्वा भरणे चाविचारिते । मोक्षभावे स्थितश्नापि मन्दीभूत: परिग्रहे
“সম্ভৱত এই কন্যা মোৰেই নামধাৰী নহয়” বুলি ভাবি, আৰু “ইয়াৰ ভৰণ-পোষণৰ ভাৰ কাৰ ওপৰত পৰিব—সেয়া এতিয়াও স্থিৰ নহয়” বুলি জানি, মোক্ষভাবত স্থিত হৈও তেওঁ পত্নী-পরিগ্ৰহত শৈথিল্য দেখুৱালে। সেয়ে, হে ভৃগুনন্দন! তেওঁ প্ৰথমে বাসুকিক কন্যাৰ নাম সুধিলে আৰু স্পষ্টকৈ ক’লে— “মই ইয়াৰ ভৰণ-পোষণ নকৰোঁ।”
Verse 23
ततो नाम स कन्याया: पप्रच्छ भृगुनन्दन । वासुकिं भरणं चास्या न कुर्यामित्युवाच ह
তেতিয়া ভৃগুনন্দন! তেওঁ কন্যাটিৰ নাম সুধিলে আৰু বাসুকিক স্পষ্টকৈ ক’লে—“মই ইয়াৰ ভৰণ-পোষণ নকৰোঁ।” এইদৰে তেওঁ তাৰ লালন-পালনৰ দায় ল’বলৈ অনিচ্ছা প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 46
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि वासुकिजरत्कारुसमागमे षट्चत्वारिंशो5ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বৰ আস্তীকপৰ্বত বাসুকি আৰু জরৎকাৰুৰ সমাগম বৰ্ণনা কৰা ছিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sankat between royal authority and ascetic sanctity: a king’s moment of disrespect triggers a curse, while a healer’s duty to protect life is compromised by inducement, raising questions of responsibility, proportionality, and preventability.
Ethical causality is shown as cumulative: small breaches of restraint can activate large consequences, and social trust collapses when protectors (rulers or healers) fail their roles; vigilance and humility toward tapas are presented as stabilizing virtues.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is etiological—explaining the grounds of Janamejaya’s later ritual-political action and positioning the episode as a cautionary link in the epic’s broader dharma–karma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.