Adhyaya 45

Verse 1

अ्री-क्ा पजञज्चचत्वारिशो< ध्याय: जरत्कारुको अपने पितरोंका दर्शन और उनसे वार्तालाप सौतिरुवाच एतस्मिन्नेव काले तु जरत्कारुर्महातपा: । चचार पृथिवीं कृत्स्नां यत्रसायंगृहो मुनि:

সৌতিয়ে ক’লে—এই কথা শুনি জৰত্কাৰু গভীৰ শোকত নিমগ্ন হ’ল। দুঃখত তেওঁৰ কণ্ঠ অশ্ৰুসিক্ত হৈ গদগদ হ’ল, আৰু তেওঁ পিতৃপুরুষসকলক উদ্দেশ কৰি ক’লে।

Verse 2

चरन्‌ दीक्षां महातेजा दुश्चरामकृतात्मभि: । तीर्थेष्वाप्लवनं कृत्वा पुण्येषु विचचार ह

মহাতেজস্বী সেই মহর্ষিয়ে এনে কঠোৰ দীক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল, যাৰ পালন অসংযমী লোকৰ বাবে অতি দুৰূহ। তেওঁ পুণ্য তীৰ্থসমূহত স্নান কৰি কৰি বিচৰণ কৰিছিল।

Verse 3

वायुभक्षो निराहार: शुष्यन्नहरहर्मुनि: । स ददर्श पितृन्‌ गर्ते लम्बमानानधोमुखान्‌

সেই মুনি বায়ুভক্ষণ কৰি নিৰাহাৰ আছিল; সেয়ে দিনেদিনে শুকাই গৈছিল। তেতিয়া তেওঁ দেখিলে—এটা গৰ্তত তেওঁৰ পিতৃপুরুষসকল অধোমুখে লম্বমান হৈ আছে।

Verse 4

एकतन्त्ववशिष्टं वै वीरणस्तम्बमाश्रितान्‌ | त॑ तन्तुं च शनैराखुमाददानं बिलेशयम्‌

তেওঁলোকে বীৰণ-ঘাঁহৰ এটা গুচ্ছ আঁকোৱালি ধৰিছিল; তাত কেৱল এটা তন্তু মাত্ৰ অৱশিষ্ট আছিল। আৰু সেই অৱশিষ্ট তন্তুটোকো তাতেই গুহাত থকা এটা ইঁদুৰে ধীৰে ধীৰে কুৰে খাই আছিল।

Verse 5

निराहारान्‌ कृशान्‌ दीनान्‌ गर्ते स्वत्राणमिच्छत: । उपसृत्य स तान्‌ दीनान्‌ दीनरूपो5भ्यभाषत

তেওঁলোক পিতৃগণ নিৰাহাৰে কৃশ, দীন আৰু দুৰ্বল হৈ পৰিছিল আৰু এই গৰ্ত্তৰ পৰা কোনোবাই উদ্ধাৰ কৰক বুলি আকুল হৈছিল। সেই দুখাৰ্ত পিতৃসকলৰ কৰুণ অৱস্থা দেখি তেওঁ কৰুণাত দ্ৰৱিত হ’ল; নিজেও বিনীত আৰু বিষণ্ণ ভাৱ ধৰি তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে—

Verse 6

के भवन्तो5वलम्बन्ते वीरणस्तम्बमाश्रिता: । दुर्बलं खादितैर्मूलैराखुना बिलवासिना

তক্ষকে ক’লে—“তোমালোক কোন, যি বীৰণ-ঘাঁহৰ এই গুচ্ছ ধৰি ওলমি আছা? ইয়াৰ মূলবোৰ ইয়াত গুহাত বাস কৰা এঁদুৰে কুটি খাই পেলাইছে; সেয়ে ই অতি দুৰ্বল হৈ পৰিছে।”

Verse 7

वीरणस्तम्बके मूलं यदप्येकमिह स्थितम्‌ | तदप्ययं शनैराखुरादत्ते दशनै: शितै:,“खशके इस गुच्छेमें जो मूलका एक तन्तु यहाँ बचा है, उसे भी यह चूहा अपने तीखे दाँतोंसे धीरे-धीरे कुतर रहा है

তক্ষকে ক’লে—“এই বীৰণ-ঘাঁহৰ গুচ্ছত মূলৰ যি একমাত্ৰ তন্তু এতিয়াও আছে, তাকো এই এঁদুৰে নিজৰ তীক্ষ্ণ দাঁতে ধীৰে ধীৰে কুটি লৈছে।”

Verse 8

छेत्स्यतेडल्पावशिष्टत्वादेतदप्यचिरादिव । ततस्तु पतितारोअत्र गतें व्यक्तमधोमुखा:,“उसका स्वल्प भाग शेष है, वह भी बात-की-बातमें कट जायगा। फिर तो आपलोग नीचे मुँह किये निश्चय ही इस गड्ढेमें गिर जायँगे

“অতি অলপ অংশহে বাকী থকাৰ বাবে ইও সোনকালেই কাটি যাব। তাৰ পাছত ই ছিঁড়ি গ’লে তোমালোক নিশ্চিতভাৱে মুখ তললৈ কৰি এই গৰ্ত্তত পৰিবা।”

Verse 9

तस्य मे दु:खमुत्पन्नं दृष्टवा युष्मानधोमुखान्‌ । कृच्छुमापदमापन्नान्‌ प्रियं कि करवाणि व:

তক্ষকে ক’লে—“তোমালোকক এইদৰে মুখ তললৈ কৰি ওলমি থকা দেখি মোৰ অন্তৰত গভীৰ দুখ জাগে। তোমালোক কঠিন বিপদত পৰিছা। তোমালোকৰ বাবে মই কি প্ৰিয় কাৰ্য কৰোঁ?”

Verse 10

तपसोअस्य चतुर्थेन तृतीयेनाथवा पुन: । अर्धेन वापि निस्तर्तुमापदं ब्रूत मा चिरम्‌

তক্ষকে ক’লে—বিলম্ব নকৰিবা; মোৰ এই তপস্যাৰ চতুৰ্থাংশ, তৃতীয়াংশ বা অর্ধেকৰ দ্বাৰাও যদি তোমালোকে এই বিপদৰ পৰা নিৰাপদে পাৰ হ’ব পাৰা, তেন্তে শীঘ্ৰ কোৱা। তোমালোকক অধোমুখে লটকি থকা দেখি মোৰ হৃদয় গভীৰ দুখে ভৰি উঠে। তোমালোক ভয়ংকৰ সংকটত পৰিছা; তোমালোকৰ প্ৰিয় কোন সেৱা মই কৰোঁ?

Verse 11

अथवापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम । भवन्त: सर्व एवेह काममेवं विधीयताम्‌,“अथवा मेरी सारी तपस्याके द्वारा भी यदि आप सभी लोग यहाँ इस संकटसे पार हो सकें तो भले ही ऐसा कर लें”

তক্ষকে ক’লে—নচেৎ মোৰ তপস্যাৰ সম্পূৰ্ণ ফলেই যদি তোমালোক সকলোৱে ইয়াত এই সংকটৰ পৰা পাৰ হ’ব পাৰা, তেন্তে তেনেকৈয়ে হওক; তোমালোকৰ ইচ্ছামতে এইদৰে ব্যৱস্থা কৰা হওক।

Verse 12

पितर ऊचु. वृद्धों भवान्‌ ब्रह्मचारी यो नस्त्रातुमिहेच्छसि । नतु विप्राग्रय तपसा शक्‍्यते तद्‌ व्यपोहितुम्‌

পিতৃসকলে ক’লে—হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! আপুনি বৃদ্ধ ব্ৰহ্মচাৰী; ইয়াত আমাক ৰক্ষা কৰিব বিচাৰে। কিন্তু এই বিপদ কেৱল তপস্যাৰে আঁতৰাব নোৱাৰি।

Verse 13

अस्ति नस्तात तपस: फल प्रवदतां वर । संतानप्रक्षयाद्‌ ब्रह्मनू पताम निरयेडशुचौ

তক্ষকে ক’লে—হে তাত, হে বক্তাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ, তপস্যাৰ ফল কি, কোৱা। হে ব্ৰাহ্মণ, আমাৰ সন্তান-পরম্পৰা ক্ষয় পাইছে; সেই কাৰণেই আমি অশুচি নৰকত পতিত হৈছোঁ।

Verse 14

संतानं हि परो धर्म एवमाह पितामह: । लम्बतामिह नस्तात न ज्ञान प्रतिभाति वै

“পিতামহে কৈছে—সন্তানেই পৰম ধৰ্ম। তাত! ইয়াত লটকি থাকোঁতে আমাৰ ইন্দ্ৰিয়বোধ প্ৰায় লুপ্ত; কোনো স্পষ্ট জ্ঞান উদয় নহয়।”

Verse 15

येन त्वा नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुषम्‌ । वृद्धो भवान्‌ महाभागो यो न: शोच्यान्‌ सुदु:ःखितान्‌

এই কাৰণতেই আমি আপোনাক চিনিব নোৱাৰিলোঁ, যদিও আপোনাৰ বীৰত্ব জগতত বিখ্যাত। আপুনি বৃদ্ধ আৰু মহাভাগ মহাপুৰুষ; অতি দুখত নিমজ্জিত আমাৰ দৰে শোচনীয় প্ৰাণীৰ বাবে কৰুণাবশত আপুনি শোক কৰিছে।

Verse 16

शोचते चैव कारुण्याच्छूणु ये वै वयं द्विज । यायावरा नाम वयमृषय: संशितव्रता:

আপুনি কৰুণাবশত শোক কৰিছে—হে দ্বিজ, শুনক আমি কোন। আমি ‘যাযাবৰ’ নামে পৰিচিত, দৃঢ় ব্ৰতত স্থিত ঋষিসকল।

Verse 17

लोकात्‌ पुण्यादिह भ्रष्टा: संतानप्रक्षयान्मुने । प्रणष्टं नस्तपस्तीव्रं न हि नस्तन्तुरस्ति वै

হে মুনি! সন্তান-পরম্পৰা ক্ষয় হোৱাৰ বাবে আমি পুণ্যলোকৰ পৰা পতিত হৈ ইয়াত আহিছোঁ। আমাৰ তীব্ৰ তপস্যা নিষ্ফল হৈছে; কিয়নো আমাৰ কুলত এতিয়া বংশৰ তন্তু একেবাৰে নাই।

Verse 18

अस्ति त्वेकोडद्य नस्तन्तुः सो5पि नास्ति यथा तथा । मन्दभाग्योडल्पभाग्यानां तप एकं समास्थित:

আজি আমাৰ মাজত বংশৰ কেৱল এটা তন্তু অৱশিষ্ট আছে; সেয়াও যেন নামমাত্ৰ। আমি অল্পভাগ্য; সেয়ে সেই একমাত্ৰ মন্দভাগ্য অৱশেষে কেৱল তপস্যাতেই আশ্ৰয় লৈছে।

Verse 19

जरत्कारुरिति ख्यातो वेदवेदाड़पारग: । नियतात्मा महात्मा च सुव्रतः सुमहातपा:

তেওঁ ‘জৰতকাৰু’ নামে বিখ্যাত। তেওঁ বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী, মন-ইন্দ্ৰিয় সংযমী, মহাত্মা, উত্তম ব্ৰতত স্থিত আৰু মহাতপস্বী।

Verse 20

तेन सम तपसो लोभात्‌ कृच्छुमापादिता वयम्‌ । न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वास्ति कश्चन,उसने तपस्याके लोभसे हमें संकटमें डाल दिया है। उसके न पत्नी है, न पुत्र और न कोई भाई-बन्धु ही है

তপস্যাশক্তিৰ লোভে সি আমাক দুখ-কষ্টত পেলাইছে। তাৰ না পত্নী আছে, না পুত্ৰ, না কোনো আত্মীয়—তাক সংযম কৰিব বা কৰ্মফলৰ কথা সোঁৱৰাই দিব পৰা কোনো নাই।

Verse 21

इसीसे हमलोग अपनी सुध-बुध खोकर अनाथकी तरह इस गड्ढेमें लटक रहे हैं। यदि वह आपके देखनेमें आवे तो हम अनाथोंको सनाथ करनेके लिये उससे इस प्रकार कहियेगा --

এই কাৰণেই আমি বোধ-বিবেচনা হেৰুৱাই অনাথৰ দৰে এই গাঁতত ওলমি আছোঁ। সি যদি আপোনাৰ দৃষ্টিত পৰে, তেন্তে আমাক যেন নিৰাশ্ৰিতক আশ্ৰয় দিবলৈ আপুনি তাক এইদৰে ক’ব—

Verse 22

पितरस्ते5वलम्बन्ते गर्ते दीना अधोमुखा: । साधु दारान्‌ कुरुष्वेति प्रजामुत्पादयेति च

‘জৰতকাৰু! তোমাৰ পিতৃপুরুষসকল অতি দীন হৈ, মুখ তললৈ কৰি এই গাঁতত ওলমি আছে। তেওঁলোকে কয়—“বিধিমতে বিবাহ কৰা আৰু সন্তান উৎপন্ন কৰা।”’

Verse 23

कुलतन्तुर्हि नः शिष्टस्त्वमेवैकस्तपोधन । यस्त्वं पश्यसि नो ब्रह्मन्‌ वीरणस्तम्बमाश्रितान्‌

তপোধন! আমাৰ কুলৰ যি তন্তু অৱশিষ্ট আছে, সেয়া তুমি একাই। হে ব্ৰাহ্মণ! তুমি যে আমাক বীৰণ-ঘাঁহৰ গুচ্ছ ধৰি ওলমি থকা দেখিছা—

Verse 24

एषो<स्माकं कुलस्तम्ब आस्ते स्वकुलवर्धन: । यानि पश्यसि वै ब्रह्मन्‌ मूलानीहास्य वीरुध:

হে ব্ৰাহ্মণ! এয়াই আমাৰ কুলৰ স্তম্ভ, নিজৰ কুল বৃদ্ধি কৰিব পৰা জন হিচাপে ইয়াত আছে। আৰু এই লতাৰ যি মূলবোৰ তুমি ইয়াত দেখিছা—

Verse 25

एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिता: । यत्त्वेतत्‌ पश्यसि ब्रह्मन्‌ मूलमस्यार्धभक्षितम्‌

তক্ষকে ক’লে—তাত! আমাৰ বংশৰ এই তন্তুবোৰ কালে কুটে খাই পেলাইছে। হে ব্ৰাহ্মণ! তুমি যি অর্ধভক্ষিত মূলটো দেখিছা, সেয়াই আমাৰ কুলৰ অৱশিষ্ট আশ্ৰয়; কালৰ গ্ৰাসত ই ক্ষীণ হৈছে।

Verse 26

यत्र लम्बामहे गर्ते सो5प्येकस्तप आस्थित: । यमाखुं पश्यसि ब्रह्मनू काल एष महाबल:

যাৰ আশ্ৰয়ে আমি এই গৰ্তত লম্বিত, সেয়াই আমাৰ বংশৰ একমাত্ৰ অৱশিষ্ট তন্তু—সেইজন তপস্যাত স্থিত। আৰু হে ব্ৰাহ্মণ! তুমি যাক ইঁদুৰ দেখিছা, সেয়াই মহাবলী কাল।

Verse 27

स तं॑ तपोरतं मन्दं शनै: क्षपयते तुदन्‌ । जरत्कारुं तपोलब्धं मन्दात्मानमचेतसम्‌

সেয়া তপস্যাত ৰত হলেও মন্দবুদ্ধি জৰতকাৰুক—যি তপকেই লাভ বুলি মানে, যি স্বল্পদৰ্শী আৰু অচেতনপ্ৰায়—ধীৰে ধীৰে যন্ত্ৰণা দি ক্ষয় কৰি আছে।

Verse 28

न हि नस्तत्‌ तपस्तस्य तारयिष्यति सत्तम । छिन्नमूलान्‌ परिभ्रष्टानू कालोपहतचेतस:

হে সত্তম! তাৰ সেই তপস্যাই আমাক এই বিপদৰ পৰা উদ্ধাৰ নকৰিব। আমাৰ মূল ছিন্ন হৈছে; কালে আমাৰ চেতনাক আঘাত কৰিছে; আমি নিজৰ স্থানৰ পৰা বিচ্যুত হৈ পতিত হৈছোঁ।

Verse 29

अध:प्रविष्टान्‌ पश्यास्मान्‌ यथा दुष्कृतिनस्तथा | अस्मासु पतितेष्वत्र सह सर्वे: सबान्धवै:

আমাক চোৱা—আমি তললৈ ধসি গৈছোঁ; যেনেকৈ দুষ্কৃতিসকলৰ দুৰ্গতি হয়, তেনেকৈয়ে আমাৰো। যেতিয়া আমি সকলোয়ে আমাৰ সকলো বান্ধৱসহ ইয়াত পতিত হ’ম, তেতিয়া—

Verse 30

छिन्न: कालेन सो>प्यत्र गन्ता वै नरकं॑ ततः । तपो वाप्यथवा यज्ञो यच्चान्यत्‌ पावनं महत्‌

তক্ষকে ক’লে— “কালৰ দ্বাৰা ছিন্ন হৈ সিও ইয়াৰ পৰা নিশ্চয়েই নৰকলৈ যাব। এই সংকটত তপস্যা, যজ্ঞ বা আন কোনো মহান আৰু পৱিত্ৰ সাধনাই সহায় কৰিব নোৱাৰে।”

Verse 31

तत्‌ सर्वमपरं तात न संतत्या सम॑ मतम्‌ । स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्तं जरत्कारुं तपोधन

“প্ৰিয়, সেই সকলো আন উপায় সন্ততিৰ সমান বুলি ধৰা নহয়। সেয়ে এই সকলো দেখি তুমি তপোধন জৰতকাৰুক ক’বা।”

Verse 32

यथा दृष्टमिदं चात्र त्वयाख्येयमशेषत: । यथा दारानू्‌ प्रकुर्यात्‌ स पुत्रानुत्पादयेद्‌ यथा

“ইয়াত তুমি যি যি দেখিছা, সেয়া সকলো সম্পূৰ্ণকৈ তাক জনাবা। আৰু এনেদৰে ক’বা যাতে সি পত্নী গ্ৰহণ কৰি তাইৰ দ্বাৰা পুত্ৰ উৎপন্ন কৰে।”

Verse 33

तथा ब्रह्मंंस्त्वया वाच्य: सो5स्माकं नाथवत्तया । बान्धवानां हितस्येह यथा चात्मकुलं तथा

“হে ব্ৰাহ্মণ, তুমি তাক এনেদৰে ক’বা যাতে সি আমাৰ নাথ হয়। ইয়াত বান্ধৱসকলৰ হিতৰ বাবে আমাৰ কাৰ্যক নিজৰ কুলৰ কাৰ্য যেন ভাবি চেষ্টা কৰা।”

Verse 34

कस्त्वं बन्धुमिवास्माकमनुशोचसि सत्तम | श्रोतुमिच्छाम सर्वेषां को भवानिह तिष्ठति

“হে সত্তম, বান্ধৱৰ দৰে আমাৰ বাবে তুমি কোনে শোক কৰিছা? আমি সকলোৱে শুনিব বিচাৰোঁ—ইয়াত আমাৰ মাজত থিয় হৈ থকা তুমি কোন?”

Verse 44

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपव॑रमोें जनमेजयराज्याभिषेकसम्बन्धी चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বৰ অন্তৰ্গত আস্তীকপৰ্বত জনমেজয় ৰজাৰ ৰাজ্যাভিষেক-প্ৰসঙ্গসম্পৰ্কীয় চুয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 45

इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि जरत्कारुपितृदर्शने पज्चचत्वारिंशो5 ध्याय:

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বত আস্তীকপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ‘জৰত্কারুৰ পিতৃদৰ্শন’ বিষয়ক পঁয়তাল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 231

तस्माल्लम्बामहे गर्ते नष्टसंज्ञा हुनाथवत्‌ | स वक्तव्यस्त्वया दृष्टो हास्माकं नाथवत्तया

সেয়েহে আমি এখন এটা গাঁতত পৰি আছোঁ; সংজ্ঞা লোপ পাইছে, অনাথৰ দৰে। তুমি যদি তেওঁক দেখিছা, তেন্তে আমাক নিশ্চয় কোৱা—যাতে আমি পুনৰ নাথ লাভ কৰোঁ আৰু এইদৰে নিৰাশ্ৰয় হৈ নাথাকোঁ।