Adhyaya 207
अर्जुनस्य तीर्थयात्रा तथा मणलूर-सम्बन्धः (Arjuna’s Pilgrimage and the Maṇalūra Alliance)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā and Maṇalūra Episode (Arjuna’s Eastern Pilgrimage and Marriage Alliance)
Vaiśaṃpāyana reports that after narrating prior matters to brāhmaṇas, Arjuna proceeds along Himavat’s vicinity, visits notable ascetic landmarks (Agastya’s banyan, Vasiṣṭha’s mountain, Bhṛgu’s peak), and undertakes ritual purification. He distributes extensive gifts—cows and provisions—at tīrthas and sanctuaries, and provides dwellings/support to dvijas, framing the journey as both self-purification and social-ritual patronage. He bathes at Hiraṇyabindu-tīrtha, surveys revered sites, and travels eastward, sequentially viewing rivers and regions (including Nandā, Aparanandā, Kauśikī, Gaṅgā, and locales associated with Aṅga, Vaṅga, and Kaliṅga), continuing regulated giving. At the borders of Kaliṅga, accompanying brāhmaṇas take leave; Arjuna proceeds with few aides toward the ocean, observing dhārmic and scenic settlements. Reaching Mahendra Mountain and the coastal route, he arrives at Maṇalūra, visits local sacred places, and meets the ruler Citravāhana. He sees the king’s daughter Citrāṅgadā, forms an intent to marry, and communicates his purpose. The king explains a dynastic constraint grounded in a prior boon: each generation yields a single issue, and his daughter is designated a putrikā so her child will continue his lineage. Arjuna agrees to the condition, accepts Citrāṅgadā, and resides there for three years.
Chapter Arc: इन्द्रप्रस्थ-वैभव के बीच देवर्षि नारद का पाण्डवों के यहाँ आगमन होता है; उनके तेजस्वी आगमन से सभा में एक साथ श्रद्धा और जिज्ञासा जाग उठती है। → नारद पाण्डवों की पूर्व-कीर्ति का स्मरण कराते हैं—कैसे वे एक ही द्रौपदी के पति होकर भी परस्पर ईर्ष्या से रहित रहे और युधिष्ठिर ने धर्मपूर्वक राज्य-पालन किया। इसी प्रशंसा के भीतर एक सूक्ष्म चेतावनी छिपी है: महान् पुरुषों में भी फूट का बीज कैसे पड़ता है। युधिष्ठिर की जिज्ञासा तीव्र होती है और वे सुन्द-उपसुन्द की कथा पूछते हैं—फूट का कारण, तिलोत्तमा का स्वरूप, और परस्पर-वध का वृत्तान्त। → युधिष्ठिर का प्रश्न-प्रहार—‘सुन्दोपसुन्द कौन थे, किसके पुत्र थे, भेद कैसे उत्पन्न हुआ, और तिलोत्तमा किसकी थी कि उसके कारण वे उन्मत्त होकर एक-दूसरे को मार बैठे?’—अध्याय का शिखर बनता है; यह प्रश्न पाण्डव-एकता के भविष्य पर भी परोक्ष प्रकाश डालता है। → नारद का विधिवत् सत्कार होता है; संवाद की भूमि तैयार हो जाती है और कथा-प्रवेश के लिए युधिष्ठिर की उत्कंठा स्पष्ट रूप से स्थापित हो जाती है। → नारद से ‘यथावृत्तं विस्तरेण’ सुन्द-उपसुन्द तथा तिलोत्तमा का सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाए जाने का संकेत—कथा अगले अध्याय में खुलने को ठहर जाती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ९९ श्लोक मिलाकर कुल १५१ श्लोक हैं) अपन क्ाा बछ। अकाल सप्ताधिकदद्विशततमो< ध्याय: पाण्डवोंके यहाँ नारदजीका आगमन और उनमें फूट न हो
Janamejaya said: “O ascetic rich in austerity, after the Pāṇḍavas had thus obtained that kingdom—Indraprastha—what did those great-souled men do thereafter?”
Verse 2
सर्व एव महासत्त्वा मम पूर्वपितामहा: । द्रौपदी धर्मपत्नी च कथं तानन्ववर्तत,मेरे पूर्वपितामह सभी पाण्डव महान् सत्त्व (मनोबल) से सम्पन्न थे। उनकी धर्मपत्नी द्रौपदीने किस प्रकार उन सबका अनुसरण किया?
Janamejaya said: “All my forefathers—the Pāṇḍavas—were men of great inner strength and nobility. And Draupadī, their lawful wife, how did she follow and accompany them all?”
Verse 3
कथं च पञ्च कृष्णायामेकस्यां ते नराधिपा: । वर्तमाना महाभागा नाभिद्यन्त परस्परम्,वे महान् सौभाग्यशाली नरेश जब एक ही कृष्णाके प्रति अनुरक्त थे, तब उनमें आपसमें फूट कैसे नहीं हुई?
জনমেজয়ে সুধিলে—একে কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)ৰ প্ৰতি অনুৰক্ত সেই পাঁচ মহাভাগ নৰাধিপ কেনেকৈ পৰস্পৰৰ সৈতে বিবাদত নপৰিল? এনে মহান ৰজাসকল একে নাৰীত আসক্ত থাকিও তেওঁলোকৰ মাজত বিভেদ কেনেকৈ নোহোৱাকৈ থাকিল?
Verse 4
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्व विस्तरेण तपोधन । तेषां चेष्टितमन्योन्यं युक्तानां कृष्णया सह,तपोधन! द्रौपदीसे सम्बन्ध रखनेवाले उन पाण्डवोंका आपसमें कैसा बर्ताव था, यह सब मैं विस्तारके साथ सुनना चाहता हूँ
তপোধন! মই সকলো কথা বিস্তাৰে শুনিব বিচাৰোঁ—কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)ৰ সৈতে যুক্ত সেই ভ্ৰাতৃসকলৰ পৰস্পৰৰ প্ৰতি আচৰণ কেনেকুৱা আছিল, আৰু তেওঁলোকৰ পাৰস্পৰিক ব্যৱহাৰ-চেষ্টা কেনেকুৱা আছিল।
Verse 5
वैशम्पायन उवाच धृतराष्ट्रा भ्यनुज्ञाता: कृष्णया सह पाण्डवा: । रेमिरे खाण्डवप्रस्थे प्राप्तराज्या: परंतपा:
বৈশম্পায়নে ক’লে—ৰাজন! ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ অনুমতিত ৰাজ্য লাভ কৰি, পৰন্তপ পাণ্ডৱসকলে কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)সহ খাণ্ডৱপ্ৰস্থত সুখে বিহাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 6
प्राप्प राज्यं महातेजा: सत्यसंधो युधिष्ठिर: । पालयामास धर्मेण पृथिवीं भ्रातृभि: सह,सत्यप्रतिज्ञ महातेजस्वी राजा युधिष्ठिर उस राज्यको पाकर अपने भाइयोंके साथ धर्मपूर्वक पृथ्वीका पालन करने लगे
ৰাজ্য লাভ কৰি মহাতেজস্বী, সত্যনিষ্ঠ যুধিষ্ঠিৰে ভ্ৰাতৃসকলৰ সৈতে ধৰ্মমতে পৃথিৱী পালন-শাসন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 7
जितारयो महाप्रज्ञा: सत्यधर्मपरायणा: । मुर्दे परमिकां प्राप्तास्तत्रोषु: पाण्डुनन्दना:
তেওঁলোকে শত্রুসকলক জয় কৰিছিল, মহাপ্ৰজ্ঞ আছিল, আৰু সত্য-ধৰ্মত পৰায়ণ আছিল। এইদৰে পাণ্ডুনন্দনসকলে তাত পৰম মৰ্যাদা লাভ কৰি সন্তোষে বাস কৰিলে।
Verse 8
कुर्वाणा: पौरकार्याणि सर्वाणि पुरुषर्षभा: । आसांचक्रुर्महा्हेंषु पार्थिवेष्वासनेषु च,नरश्रेष्ठ पाण्डव नगरवासियोंके सम्पूर्ण कार्य करते हुए बहुमूल्य तथा राजोचित सिंहासनोंपर बैठा करते थे
নগৰবাসীৰ সকলো পৌৰকাৰ্য সম্পাদন কৰিও সেই নৰশ্ৰেষ্ঠ পাণ্ডৱসকলে বহুমূল্য আৰু ৰাজোচিত সিংহাসন-আসনত অধিষ্ঠিত হৈছিল—লোকসেৱা আৰু ৰাজধৰ্মৰ গৌৰৱ একেলগে ধৰি।
Verse 9
अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव महात्मसु । नारदस्त्वथ देवर्षिराजगाम यदृच्छया,एक दिन जब वे सभी महामना पाण्डव अपने सिंहासनोंपर विराजमान थे, उसी समय देवर्षि नारद अकस्मात् वहाँ आ पहुँचे
সেই সকলো মহাত্মা পাণ্ডৱ আসনত উপবিষ্ট থাকোঁতেই, দেৱৰ্ষি নাৰদ যেন যদৃচ্ছায়, আকস্মাৎ তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 10
(पथा नक्षत्रजुष्टेन सुपर्णचरितेन च ।।
দেৱৰ্ষি নাৰদ নক্ষত্ৰ-সেৱিত, গৰুড়-চৰিত, চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ কিৰণে দীপ্ত আৰু মহর্ষিসকলে ব্যৱহাৰ কৰা সেই দিব্য আকাশপথেৰে আহিল—যি অ-তপস্বীৰ বাবে দুষ্প্ৰাপ্য। সৰ্বভূতে পূজিত, মহাতপস্বী আৰু তেজস্বী নাৰদে ৰাজ্য-নগৰে ভূষিত পৃথিৱী অৱলোকন কৰি কৰি তাত উপস্থিত হ’ল। তেওঁ বেদান্তজ্ঞ, সৰ্ববিদ্যাত পাৰদৰ্শী, পৰম তপস্যাৰে যুক্ত আৰু ব্ৰাহ্মতেজে আৱৃত, ন্যায়-নীতিৰ পথত নিৰত, প্ৰসিদ্ধ মহামুনি। তেওঁক আহোঁতে দেখি যুধিষ্ঠিৰ আগবাঢ়ি প্ৰণাম কৰি নিজৰ মনোৰম আসন তেওঁলৈ আগবঢ়ালে; দেৱৰ্ষি উপবিষ্ট হোৱাৰ পাছত যুধিষ্ঠিৰে বিধিমতে নিজ হাতে অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰিলে।
Verse 11
प्रादाद् युधिष्ठिरो धीमान् राज्यं तस्मै न््यवेदयत् । प्रतिगृहा तु तां पूजामृषि: प्रीतमनास्तदा
ধীমান যুধিষ্ঠিৰে তেওঁক যথোচিত সন্মান জনাই আনুষ্ঠানিকভাৱে নিজৰ ৰাজ্যও তেওঁলৈ সমৰ্পণ কৰিলে। সেই পূজা গ্ৰহণ কৰি ঋষি তেতিয়া অন্তৰে প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 12
आशीर्भिविर्धयित्वा च तमुवाचास्यतामिति । निषसादाभ्यनुज्ञातस्ततो राजा युधिष्ठिर:
আশীৰ্বাদ-বচনেৰে তেওঁৰ অভ্যুদয় বৃদ্ধি কৰি নাৰদে ক’লে—“বহা।” অনুমতি পাই ৰজা যুধিষ্ঠিৰ তেতিয়া উপবিষ্ট হ’ল।
Verse 13
कथयामास कृष्णायै भगवन्तमुपस्थितम् | श्रुत्वैतद् द्रौपदी चापि शुचिर्भूत्वा समाहिता
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁ কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)ক জনালে যে পূজ্য দেৱৰ্ষি আহি উপস্থিত আছে। এই কথা শুনি দ্ৰৌপদীও মনত পবিত্ৰ হৈ, সংযত আৰু একাগ্ৰচিত্তে, মহৰ্ষিৰ আগমনত ধৰ্মানুযায়ী বিনয় আৰু আত্মসংযমেৰে সন্মান জনাবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 14
जगाम तत्र यत्रास्ते नारद: पाण्डवै: सह | तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर्धर्मचारिणी
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁ সেই ঠাইলৈ গ’ল, য’ত পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে দেৱৰ্ষি নাৰদ আসীন আছিল। ধৰ্মাচাৰিণী সেই নাৰীয়ে দেৱৰ্ষিৰ চৰণত প্ৰণাম কৰি যথোচিত অভিবাদন জনালে।
Verse 15
कृताञ्जलि: सुसंवीता स्थिताथ द्रुपदात्मजा | तस्याश्लापि स धर्मात्मा सत्यवागृषिसत्तम:
বৈশম্পায়নে ক’লে—দ্ৰুপদৰ কন্যা দ্ৰৌপদী কৰজোড়ে, দেহ যথাযথভাবে আচ্ছাদিত কৰি তাতে থিয় হৈ ৰ’ল। তেতিয়া ধৰ্মাত্মা আৰু সত্যভাষী ঋষিশ্ৰেষ্ঠ নাৰদে তেওঁক মঙ্গলময় আশীৰ্বাদৰ বাক্যৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 16
आशिषो विविधाः: प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारद: । गम्यतामिति होवाच भगवांस्तामनिन्दिताम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—নাৰদে ৰাজকুমাৰীক নানাবিধ আশীৰ্বাদ দি, সেই অনিন্দ্য নাৰীক ক’লে—“এতিয়া তুমি ভিতৰলৈ যোৱা।”
Verse 17
गतायामथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान् । विविक्ते पाण्डवान् सर्वानुवाच भगवानृषि:
বৈশম্পায়নে ক’লে—কৃষ্ণা গুচি যোৱাৰ পাছত, ভগৱান ঋষিয়ে যুধিষ্ঠিৰক আগত ৰাখি সকলো পাণ্ডৱক একান্তত সম্বোধন কৰিলে।
Verse 18
नारद उवाच पाञ्चाली भवतामेका धर्मपत्नी यशस्विनी । यथा वो नात्र भेद: स्यात् तथा नीतिर्विधीयताम्
নাৰদে ক’লে—হে পাণ্ডৱসকল! যশস্বিনী পাঞ্চালী তোমালোক সকলোৰে একমাত্ৰ ধৰ্মপত্নী। সেয়ে এনে নীতি স্থিৰ কৰা, যাতে এই বিষয়ত তোমালোকৰ মাজত কেতিয়াও ভেদ বা কলহ নুঠে।
Verse 19
सुन्दोपसुन्दौ हि पुरा भ्रातरौ सहितावुभौ । आस्तामवध्यावन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुती
পুৰণি কালত সুন্দ আৰু উপসুন্দ নামৰ দুজন অসুৰ সহোদৰ ভাই আছিল। তেওঁলোকে সদায় একেলগে থাকিছিল আৰু আন কাৰো বাবে অবধ্য আছিল; তিনিও লোকত তেওঁলোকৰ মহাখ্যাতি আছিল।
Verse 20
एकराज्यावेकगृहावेकशय्यासनाशनौ । तिलोत्तमायास्तौ हेतोरन्योन्यमभिजषध्नतु:
তেওঁলোকৰ একেটা ৰাজ্য আৰু একেটা গৃহ আছিল। তেওঁলোকে একেটা শয্যাত শুইছিল, একেটা আসনত বহিছিল আৰু একেলগে আহাৰ কৰিছিল। তথাপি, অটুট স্নেহ থাকিলেও অপ্সৰা তিলোত্তমাৰ কাৰণে তেওঁলোকে পৰস্পৰ বৈৰী হৈ একে-অন্যক বধ কৰিলে।
Verse 21
रक्ष्यतां सौहृदं तस्मादन्योन्यप्रीतिभावकम् | यथा वो नात्र भेद: स्यात् तत् कुरुष्व युधिछ्िर
হে যুধিষ্ঠিৰ! সেয়ে পৰস্পৰ প্ৰীতি বঢ়োৱা সৌহাৰ্দ্য ৰক্ষা কৰা; আৰু এনে বিধান স্থিৰ কৰা যাতে ইয়াত তোমালোকৰ মাজত কেতিয়াও ভেদ বা বৈৰ-বিৰোধ নুঠে।
Verse 22
युधिष्ठिर उदाच सुन्दोपसुन्दावसुरौ कस्य पुत्रौ महामुने । उत्पन्नश्न॒ कथं भेद: कथं चान्योन्यमघ्नताम्
যুধিষ্ঠিৰে সুধিলে—হে মহামুনি! সুন্দ আৰু উপসুন্দ নামৰ সেই দুজন অসুৰ কাৰ পুত্ৰ আছিল? তেওঁলোকৰ মাজত ভেদ কেনেকৈ উদ্ভৱ হ’ল, আৰু তেওঁলোকে কেনেকৈ পৰস্পৰক বধ কৰিলে?
Verse 23
अप्सरा देवकन्या वा कस्य चैषा तिलोत्तमा | यस्या: कामेन सम्मत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्
নাৰদ ক’লে—এই তিলোত্তমা অপ্সৰা নে দেৱকন্যা? আৰু তেওঁ কাৰ অধীন/কাৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত আছিল—যাৰ কামনাত উন্মত্ত হৈ সেই দু’জনে পৰস্পৰক বধ কৰিলে?
Verse 24
एतत् सर्व यथावृत्तं विस्तरेण तपोधन । श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् परं कौतूहलं हि न:
নাৰদ ক’লে—হে তপোধন! এই সকলো যিদৰে ঘটিছিল, ঠিক তেনেদৰেই আমি বিস্তাৰে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। হে ব্রাহ্মণ! আমাৰ কৌতূহল অতি গভীৰ; আমি শুনিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ।
Verse 206
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमनराज्यलम्भपर्वमें नगरनिर्माणविषयक दो सौ छठा अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বৰ অন্তৰ্গত বিদুৰাগমন-ৰাজ্যলম্ভপৰ্বত নগৰ-নিৰ্মাণবিষয়ক দুইশ ছয় নম্বৰ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 207
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि युधिष्ठिरनारदसंवादे सप्ताधिकद्धिशततमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বৰ অন্তৰ্গত বিদুৰাগমন-ৰাজ্যলম্ভপৰ্বত যুধিষ্ঠিৰ-নাৰদ সংবাদৰ দুইশ সাত নম্বৰ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on balancing personal marital intent with institutional duty: Arjuna’s desire to marry is conditioned by Citravāhana’s requirement that the offspring serve the maternal grandfather’s lineage continuity (putrikā), requiring consent to a binding ethical-legal constraint.
Dharma is enacted through disciplined movement (pilgrimage), public benefaction (dāna), and transparent agreements; legitimate relationships—ritual or political—depend on honoring local norms and clearly articulated obligations.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-legal documentation illustrating the merit logic of tīrtha-yātrā and the normative validity of putrikā arrangements within the epic’s dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.