Adhyaya 29
Viṣṇv-ekapūjya-nirṇaya; Gaṅgā-Viṣṇupadī-māhātmya; Kali-yuga doṣa; Puṣkara-dharma of Viṣṇu-smaraṇa
গৰুড়ক বিষ্ণুভক্তিলৈ লৈ যোৱা ধৰ্মোপদেশৰ ধাৰাবাহিকত এই অধ্যায়ত ঘোষণা কৰা হয়—‘পূজ্য কেৱল বিষ্ণুৱেই’। ধৰ্ম আৰু যমৰ দৰে বিশ্ব-অধিকাৰীসকলেও বিষ্ণুক সত্যজ্ঞানদাতা বুলি স্বীকাৰ কৰে। তাৰ পাছত গংগাক ‘বিষ্ণুপদী’ ৰূপে মহিমা দিয়া হয়—ত্রিবিক্ৰমৰ পদবিস্তাৰৰ পৰা তেওঁৰ উৎপত্তি, আৰু গংগাস্ৰোতৰ স্পৰ্শে ভক্তি জাগি উঠে আৰু মুক্তিত সহায় কৰে বুলি বৰ্ণনা আছে। পিছত অন্তঃসংযম আৰু বৈৰাগ্য শিকাই লিংগশৰীৰ পোষণ, শ্যামলা-ৰূপ মানসিক দোষ, আৰু ‘চিকিৎসা’ৰ নামত নিষ্ঠুৰতা—ইয়াৰ নিন্দা কৰা হয়; অভক্ত-সঙ্গ এৰাই চলিবলৈ সতৰ্ক কৰে। কলিযুগৰ দোষ—বাহ্য আড়ম্বৰ, অনুচিত নিবেদন, কঠোৰ সামাজিক আচৰণ—উল্লেখিত। শেষত জাগৰণৰ পৰা মৃত্যু পৰ্যন্ত দৈনন্দিন কৰ্মত (শৌচ, গোসেৱা, তিলক, সন্ধ্যা, শ্রাদ্ধ, ভোজন-পান, শয়ন) বিষ্ণুৰ বিভিন্ন ৰূপ স্মৰণৰ ক্ৰম দি কোৱা হয়—এই ‘পুষ্কৰধৰ্ম’ হৰিক সন্তুষ্ট কৰে, আনন্দময় ভক্তি স্থিৰ কৰে আৰু পৰৱৰ্তী আচাৰ-বিধিৰ বাবে ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
विष्णोरेवोपास्यत्वमित्यर्थनिरूपणं नामाष्टाविंशतमोध्यायः प्रवहानन्तरान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम / यो धर्मो ब्रह्मणः पुत्रो ह्यादिसृष्टौ त्वगुद्भवः
এতিয়া ‘বিষ্ণুৱেই একমাত্র উপাস্য’—এই অৰ্থ নিৰূপণ কৰা অষ্টাবিংশতম অধ্যায় ক্ৰমে ক’ম; প্ৰবহৰ পিছত যি আহে তাকো বৰ্ণনা কৰিম—হে পক্ষীন্দ্ৰ-শ্ৰেষ্ঠ, শুনা। আদিসৃষ্টিত ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ যি ধৰ্ম, সি তোমাৰেই দেহৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছিল।
Verse 2
सज्जनान्सौम्यरूपेण धारणाद्धर्मनामकः / स एव सूर्यपुत्रोभूद्यमसंज्ञामवाप सः / पापिनां शिक्षकत्त्वात्स यम इत्युच्यते बुधैः
যি সজ্জনসকলক সৌম্য ৰূপে ধৰি ধৰ্ম ৰক্ষা কৰে, তেওঁ ‘ধৰ্ম’ নামে খ্যাত। সেই সূৰ্যপুত্ৰেই ‘যম’ সংজ্ঞা লাভ কৰিলে; পাপীক শাসন‑শিক্ষা দিয়া বাবে জ্ঞানীসকলে তেওঁক ‘যম’ বুলে।
Verse 3
श्रीकृष्ण उवाच / प्रह्लादानन्तरं गङ्गा भार्या वै वरुणस्य च / प्रह्लादादधमा ज्ञेया महिम्ना वरुणाधिका
শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—প্ৰহ্লাদৰ পাছত গংগা, যি সঁচাকৈয়ে বৰুণৰ পত্নী। প্ৰহ্লাদৰ পাছতেই তেওঁক গণ্য কৰিব লাগে; মহিমাত তেওঁ বৰুণতকৈও অধিক।
Verse 4
स्वरूपादधमा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा / ज्ञानस्वरूपदं विष्णुं यमो जानाति सर्वदा
যিসকলে নিজৰ স্বৰূপৰ পৰা বিচ্যুত হয়, তেওঁলোক অধম—ইয়াত অধিক বিচাৰ নালাগে। জ্ঞানস্বৰূপ দানকাৰী বিষ্ণুক যম সদায় চিনি পায়।
Verse 5
अतो गङ्गेति सा ज्ञेया सर्वदा लोकपावनी / भक्त्या विष्णुपदीत्येव कीर्तिता नात्र संशयः
সেয়ে ‘গংগা’ নামে জনা যায়, যি সদায় লোকসমূহ পাৱন কৰে। ভক্তিভাৱে তেওঁ ‘বিষ্ণুপদী’—বিষ্ণুৰ পদৰ পৰা উদ্ভূত—বুলি কীৰ্তিত; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 6
या पूर्वकाले यज्ञलिङ्गस्य विष्णोः साक्षाद्धरेर्विक्रमतः खगेन्द्र / वामस्य पादस्य नखाग्रतश्च निर्भिद्य चोर्ध्वाण्डकटाहखण्डम्
হে খগেন্দ্ৰ গৰুড়! প্ৰাচীন কালে যজ্ঞস্বৰূপ বিষ্ণু—সাক্ষাৎ হৰি—যেতিয়া ত্ৰিবিক্ৰম ৰূপে পদক্ষেপ কৰিলে, তেতিয়া তেওঁৰ বাওঁ পাদৰ নখাগ্ৰে ঊৰ্ধ্বাণ্ড‑কটাহৰ খণ্ড ভেদি ভাঙি পেলালে।
Verse 7
तदुदरमतिवेगात्सम्प्रविश्यावहन्तीं जगदघततिहन्तुः पादकिञ्जल्कशुद्धाम् / निखिलमलनिहन्त्रीं दर्शनात्स्पर्शनाच्च सकृदवगहनाद्वा भक्तिदां विष्णुपादे / शशिकरवरगौरां मीननेत्रां सुपूज्यां स्मरति हरिपदोत्थां मोक्षमेति क्रमेण
তাৰ সোঁতত অতি বেগে প্ৰৱেশ কৰি ভাঁহি যোৱা—জগতৰ পাপৰাশি সংহাৰক শ্ৰীবিষ্ণুৰ পদ-পরাগে শুদ্ধ সেই নদী সকলো কলুষ নাশ কৰে। কেৱল দর্শন, স্পৰ্শ বা একবাৰ স্নান কৰিলেই বিষ্ণুপদত ভক্তি দান কৰে। চন্দ্ৰসম গৌৰবৰ্ণা, মীননয়না, পৰম পূজ্যা, হৰিৰ পদৰ পৰা উৎপন্ন সেই নদীক স্মৰণ কৰিলে ক্ৰমে মোক্ষ লাভ হয়।
Verse 8
इन्द्रोपि वायुकरमर्दितवायुकूटबिन्दुं च प्राश्य शिरसि ह्यसहिष्णुमानः / भागीरथी हरिपदाङ्कमिति स्म नित्यं जानन्महापरमभागवतप्रधानः / भक्त्या च खिन्नहृदयः परमादरेण धृत्वा स्वमूर्ध्नि परमो ह्यशिवः शिवो ऽभूत्
ইন্দ্ৰও, বায়ুৰ বেগে মূৰৰ ওপৰত আঘাত পোৱা সেই বিন্দু সহ্য কৰিব নোৱাৰি, তাক পান কৰিলে। ভাগীৰথী (গঙ্গা) হৰিৰ পদাঙ্কধাৰিণী—এই কথা নিত্য জানি, সেই মহাপৰম ভাগৱতসকলৰ অগ্ৰগণ্য ভক্ত ভক্তিতে গলিত হৃদয়ে পৰম আদৰে তেওঁক নিজ মস্তকত ধাৰণ কৰিলে; সেয়ে ‘অশিৱ’ নামে খ্যাতজনো শিৱ—মঙ্গলময়—হ’ল।
Verse 9
भागीरथ्याश्च चत्वारि रूपाण्यासन्खगेश्वर / महाभिषग्जनेन्द्रस्य भार्या तु ह्यभिषेचनी
হে খগেশ্বৰ! ভাগীৰথী (গঙ্গা)-ৰ চাৰিটা ৰূপ আছে। আৰু ‘অভিষেচনী’ হৈছে মহাভিষগ্—বৈদ্যসকলৰ অধিপতি—ৰ পত্নী।
Verse 10
द्वितीयेनैव रूपेण गङ्गा भार्या च शन्तनोः / सुषेणा वै सुषेणस्य भार्या सा वानरी स्मृता
দ্বিতীয় ৰূপত গঙ্গা ৰজা শান্তনুৰ পত্নী হ’ল। আৰু ‘সুষেণা’—যি বানৰী (বানৰ-স্ত্ৰী) ৰূপে স্মৃত—সুষেণৰ পত্নী হ’ল।
Verse 11
मण्डूकभार्या गङ्गा तु सैव मण्डूकिनी स्मृता / एवं चत्वारी रूपाणि गङ्गाया इति किर्तितमम्
মণ্ডূকৰ পত্নী ৰূপে গঙ্গাই ‘মাণ্ডূকিনী’ নামে স্মৃত। এইদৰে গঙ্গাৰ চাৰিটা ৰূপ কীৰ্তিত হৈছে।
Verse 12
आदित्याच्चैव गङ्गातः पर्जन्यः समुदाहृतः / प्रवर्षति सुवैराग्यं ह्यतः पर्जन्यनामकम्
সূৰ্যৰ পৰা আৰু গংগাৰ পৰাও ‘পৰ্জন্য’ নামৰ শক্তি কোৱা হয়। যিহেতু সি উৎকৃষ্ট বৈৰাগ্য বৰ্ষায়, সেয়ে তাক পৰ্জন্য বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
शरंवराय पञ्चजन्याच्च पञ्च हित्वा जग्ध्वा गर्वकं षट्क्रमेण / स्वबाणस्य स्वहृदि संस्थितस्य भजेत्सदा नैव भक्तिं विषं च
পাঁচ বিষয় ত্যাগ কৰি আৰু পাঁচ ইন্দ্ৰিয় সংযত কৰি, ষট্ক্ৰম সাধনাৰে ধাপে ধাপে অহংকাৰ-গৰ্বক দহি, নিজৰ হৃদয়ত ‘স্ববাণ’ৰূপে অৱস্থিত প্ৰভুক সদায় ভজনা কৰা উচিত; তেতিয়া ভক্তি বিষ নহয়, আৰু বিষেও ভক্তিক জয় নকৰে।
Verse 14
लिङ्गं पुष्टं नैव कार्यं सदैव लिङ्गं पुष्टं कार्यमेवं सदापि / योनौ सक्तिर्नैव कार्या सदापि योनौ मुक्ते ऽसंगतो याति मुक्तिम्
লিঙ্গশৰীৰ (সূক্ষ্ম দেহ)ক সদায় পুষ্ট কৰি থকাটো উচিত নহয়; বৰং বিধিমতে তাক শুদ্ধ কৰি সঠিকভাৱে দৃঢ় কৰিবলৈ নিৰন্তৰ চেষ্টা কৰা উচিত। যোনি অৰ্থাৎ দেহবন্ধনত আসক্তি কেতিয়াও নকৰিবা; যোনিমুক্ত হৈ অসঙ্গভাৱে সি মুক্তিলৈ যায়।
Verse 15
वैराग्यमेवं प्रकारोत्येव नित्यमतः पर्जन्यस्त्वन्तकः पक्षिवर्य / एतावता शरभाख्यो महात्मा स चान्तरो स तु पर्जन्य एव
এইদৰে বৈৰাগ্যৰ স্বভাৱ এইয়ে; ইয়াক নিত্য দৃঢ় নिश्चয়ৰূপে ধাৰণ কৰা উচিত। হে খগেন্দ্ৰ গৰুড়, পৰ্জন্যেই অন্তক (সংহাৰক)। ইমানেই ‘শৰভ’ নামৰ মহাত্মা পৰিচিত; সি অন্তৰ্যামী—সঁচাকৈ পৰ্জন্যেই।
Verse 16
शश्वत्केशा यस्य गात्रे खगेन्द्र प्रभास्यन्ते शरभाख्यो पयोतः / यमस्य भार्या श्यामला या खगेन्द्र यस्मात्सदा कलिभार्यापिया च
হে খগেন্দ্ৰ গৰুড়, যাৰ দেহত কেশ-ৰোম সদায় ৰোমাঞ্চিত হৈ দীপ্ত হয়, সি ‘শৰভ’ নামে পৰিচিত। আৰু হে পক্ষিৰাজ, যমৰ পত্নী শ্যামলা; তাক ক’লিৰ পত্নী বুলিও কীৰ্তন কৰা হয়।
Verse 17
मत्वा सम्यक् मानसं या करोति ह्यतश्च सा श्यामलासंज्ञकाभूत् / मलं वक्ष्ये हरिभक्तेर्विरोधी सुलोहपात्रे सन्निधानं च तस्य
যি ব্যক্তি সম্যক বুজি জানি-শুনি মনতে ইচ্ছাকৃত দোষ কৰে, সেই অশুচিতা ‘শ্যামলা’ বুলি জনা যায়। এতিয়া মই হৰিভক্তিৰ বিৰোধী সেই মল আৰু তাৰ লৌহপাত্ৰত স্থিতিৰ বিধান বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 18
चिकित्सितं परदुः खं खगेन्द्र दरेर्भक्तैस्त्याज्यमेवं सदैव
হে খগেন্দ্ৰ! ‘চিকিৎসা’ বুলি ধৰি ল’লেও আনৰ দুখ ঘটোৱা কাৰ্য প্ৰভুৰ ভক্তসকলে সদায় ত্যাগ কৰিব লাগে; সৰ্বদা ই পৰিত্যাজ্য।
Verse 19
नोच्चाश्च ते हरिभक्तेर्विहीनास्तेषां संगो नैव कार्यः सदापि / पुराणसंपर्कविसर्जिनं च पुराणतालं च पुराणवस्त्रम्
যিসকল হৰিভক্তিহীন, তেওঁলোক উচ্ছ যেন দেখালেও প্ৰকৃততে উন্নত নহয়; তেওঁলোকৰ সংগ কেতিয়াও নকৰিবা। জীৰ্ণ পুৰণি সম্পৰ্ক, খালী দেখুৱনিৰ পুৰণি তাল-তালি, আৰু পুৰণি বস্ত্ৰ—এইবোৰো ত্যাগ কৰা।
Verse 20
सुजीर्णकन्थाजिनमेखलं च यज्ञोपवीतं च कलिप्रियं च / प्रियं गृहं चोर्णविता नकं च समित्कुशैः पूरितं कुत्सितं च
কলিযুগত মানুহ বাহ্য চিহ্নত আসক্ত হয়—অতি জীৰ্ণ কন্থা, অজিন, মেখলা আৰু যজ্ঞোপবীত ধাৰণ কৰে; তথাপি প্ৰিয় গৃহজীৱন আৰু উণৰ আৱৰণ আঁকড়ি ধৰে। হাতত সমিধা আৰু কুশ ভৰ্তি থাকিলেও আচৰণ নীচ আৰু নিন্দনীয় হয়।
Verse 21
सर्वं चेत्कलिभार्याप्रियं च नैव प्रियं शार्ङ्गपाणेः कदाचित् / कांस्ये सुपक्वं यावनालस्य चान्नं तुषः पिण्याकं तुम्बबिल्वे पलाण्डुः
কলিযুগৰ নাৰীসকলৰ বাবে সকলো বস্তু প্ৰিয় হ’লেও, শাৰ্ঙ্গপাণি শ্ৰীবিষ্ণুৰ বাবে সেয়া কেতিয়াও প্ৰিয় নহয়। কাঁসাৰ পাত্ৰত ভালকৈ ৰন্ধা ভোজন, যৱনাল শস্যৰ অন্ন, আৰু ভূসি, খল, লাউ/তুম্বা, বিল্বফল, পিঁয়াজ—এইবোৰ নৈবেদ্য ৰূপে তেখেতৰ প্ৰীতিকৰ নহয়।
Verse 22
दीर्घं तक्रं स्वादुहीनं कडूष्टणमेते सर्वे कलिभार्याप्रियाश्च / सुदुर्मुखं निन्दनं चार्यजानां सतोवमत्यात्मजानां प्रसह्य
দীঘলীয়া সময় ধৰি ৰখা টেঙা মাখন/তাক—যি ৰুচিহীন, তিতা আৰু ঝাল—এইবোৰ কলিযুগত নাৰীসকলৰ প্ৰিয় হয়। লগতে তেওঁলোকে কঠোৰতাতো আনন্দ পায়: দুৰ্মুখ স্বভাৱ, সজ্জনৰ নিন্দা, আৰু নিজৰ স্বজন-সন্তানক জোৰ কৰি নিৰ্লজ্জভাৱে অপমান কৰা।
Verse 23
सुपीडनं सर्वदा भर्तृवर्गे गृहस्थितव्रीहिवस्त्रादिचौर्यात् / प्रकीर्णभूतान्मूर्धजान्संदधानं करैर्युतं देवकलिप्रियं च
স্বামীৰ কুলক সদায় পীড়া দিয়া আৰু ঘৰত ৰখা ধান/চাউল, বস্ত্ৰ আদি চুৰি কৰাৰ পাপৰ ফলত, সেই পাপীক মূৰৰ ছিটিকি থকা চুলি গোটাই হাতে হাতে জোৰাই সেলাই কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয়; এই দণ্ড যমদূতসকলৰ প্ৰিয়।
Verse 24
इत्यादि सर्वं कलिभार्याप्रियञ्च सुनिर्मलं प्रिकरोत्येव सर्वम् / अतश्च सा श्यामलेति स्वसंज्ञामवाप सा देवकी संबभूव
এইদৰে তাই কলিযুগৰ নাৰীৰ প্ৰিয়-অপ্ৰিয়—সকলোকে—সম্পূৰ্ণ নিৰ্মল আৰু সুসংগঠিত কৰি তুলিলে। সেয়ে তাই ‘শ্যামলা’ নাম লাভ কৰিলে আৰু ‘দেৱকী’ বুলি প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 25
युधिष्ठिरस्यैव बभूव पत्नीसंभाविता तत्र च देवकी सा / चन्द्रस्य भार्या रोहिणी वै तदेयमश्विन्यादिभ्यो ऽह्यधिका सर्वदैव
তাত সন্মানিতা দেৱকী যুধিষ্ঠিৰৰ পত্নী হ’ল। তাই চন্দ্ৰৰ পত্নী ‘ৰোহিণী’ বুলিও খ্যাত; আৰু অশ্বিনী আদি নক্ষত্ৰতকৈও তাই সদায় শ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য।
Verse 26
रोणीं धृत्वा रोहति योग्यस्थानं तस्माच्च सा रोहिणीति प्रसिद्धा / आदित्यभार्या नाम संज्ञा खगेन्द्र ज्ञेया सा नारायणस्य स्वरूपा
‘ৰোণী’ নাম ধৰি তেওঁ যোগ্য স্থানলৈ আৰোহণ কৰে; সেয়ে তেওঁ ‘ৰোহিণী’ বুলি প্ৰসিদ্ধ। হে খগেন্দ্ৰ, তেওঁৰ সংজ্ঞা ‘আদিত্য-ভাৰ্যা’ বুলি জানিবা; তেওঁ নাৰায়ণৰ স্বৰূপ-প্ৰকাশ।
Verse 27
संजानातीत्येव संज्ञामवाप संज्ञेति लोके सूर्य भार्या खगेन्द्र / ब्रह्मण्डस्य ह्यभिमानी तु देवो विराडिति ह्यभिधामाप तेन
‘সঞ্জানাত’—জানিবৰ দ্বাৰাই তেওঁ ‘সঞ্জ্ঞা’ নাম লাভ কৰিলে; সেয়ে, হে খগেন্দ্ৰ, লোকত তেওঁ ‘সঞ্জ্ঞা’, সূৰ্যৰ ভাৰ্যা, বুলি পৰিচিত। আৰু ব্রহ্মাণ্ডৰ অধিষ্ঠাতা-অভিমানী দেৱতাও তেওঁৰ দ্বাৰাই ‘বিৰাট্’ নাম লাভ কৰিলে।
Verse 28
गङ्गादिषट्कं सममेव नित्यं परस्परं नोत्तमं नाधमं च / प्रधानाग्नेः पाविकान्यैव गङ्गा सदा शुभा नात्र विचार्यमस्ति
গঙ্গা আদি ছয় পবিত্ৰ জল সদায় সমান পুণ্যদায়ক; সিহঁতৰ মাজত ন উত্তম ন অধম। তথাপি আদ্য অগ্নিৰ পৰা উদ্ভূত, স্বভাৱতে পাৱনী গঙ্গা সদা শুভ; ইয়াত বিতৰ্কৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 29
आसां ज्ञानत्पुण्यमाप्नोति नित्यं सदा हरिः प्रीयते केशवोलम् / गङ्गादिभ्यो ह्यवराह्यग्निजाया स्वाहासंज्ञाधिगुणा नैव हीना
এই তত্ত্বসমূহ জানিলে মানুহে নিত্য পুণ্য লাভ কৰে আৰু হৰি—কেশৱ—সদা প্ৰসন্ন হয়। যদিও একে গঙ্গা আদি তীৰ্থজলতকৈ ‘অবৰ’ বুলি ধৰা হয়, তথাপি অগ্নিৰ ভাৰ্যা ‘স্বাহা’ নামে প্ৰসিদ্ধা, উৎকৃষ্ট গুণে বিভূষিতা; তেওঁ কেতিয়াও হীন নহয়।
Verse 30
स्वाहाकारो मन्त्ररूपाभिमानी स्वाहेति संज्ञामाप सदैव वीन्द्र / अग्नेर्भार्यातो बुद्धिमान् संबभूव ब्रह्माभिमानी चन्द्रपुत्रो बुधश्च
হে বীন্দ্ৰ, ‘স্বাহা’ উচ্চাৰণ—মন্ত্ৰৰূপৰ অভিমানী—সদায় ‘স্বাহা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। অগ্নিৰ ভাৰ্যা স্বাহাৰ পৰা বুদ্ধিমান বুধ জন্মিল; তেওঁ চন্দ্ৰপুত্ৰ আৰু ব্রহ্মতত্ত্বৰ অভিমানী।
Verse 31
बुद्ध्याहरद्वै राष्ट्रजातं च सर्वं धृतं त्वतो बुधसंज्ञामवाप / एवं चाभूदभिमन्युर्महात्मा सुभद्राया जठरे ह्यर्जुनाच्च
নিজ বুদ্ধিবলে তেওঁ সমগ্ৰ ৰাষ্ট্ৰবংশ জয় কৰি ধৰি ৰাখিলে; সেয়ে তেওঁ ‘বুধ’ (জ্ঞানী) নামে খ্যাত হ’ল। তেনেদৰে মহাত্মা অভিমন্যু সুভদ্ৰাৰ গৰ্ভত অৰ্জুনৰ পৰা জন্ম ল’লে।
Verse 32
कृष्णस्य चन्द्रस्य यमस्य चांशैः स संयुतस्त्वश्विनोर्वै हरस्य / स्वाहाधमश्चन्द्रपुत्रो बुधस्तु पादारविन्दे विष्णुदेवस्य भक्तः
চন্দ্ৰপুত্ৰ বুধক কৃষ্ণ, চন্দ্ৰ আৰু যমৰ অংশেৰে সংযুক্ত আৰু অশ্বিনীকুমাৰদ্বয় তথা হৰ (শিৱ)ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলিও কোৱা হয়। স্বাহাৰ পৰা জন্ম লোৱা সেই বুধ বিষ্ণুদেৱৰ পদাৰবিন্দৰ ভক্ত।
Verse 33
नामात्मिका त्वश्विभार्या उषा नाम प्रकीर्तिता / बुधाधमा सा विज्ञेया स्वाहा दशगुणाधमा
‘নামাত্মিকা’ নামৰ মন্ত্রশক্তিক অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়ৰ পত্নী উষা বুলি কীৰ্তিত কৰা হয়। তাক ‘বুধাধমা’তকৈ হীন বুলি জানিবা; আৰু ‘স্বাহা’ তাতকৈও দহগুণ অধিক হীন বুলি কোৱা হয়।
Verse 34
नकुलस्य भार्या मागधस्यैव पुत्री शल्यात्मजा सहदेवस्य भार्या / उभे ह्येते अश्विभार्या ह्युषापि उपासते षड्गुणं विष्णुमाद्यम् / अतो ऽप्युषासंज्ञका सा खगेन्द्र अनन्तराञ्छृणु वक्ष्ये महात्मन्
নকুলৰ পত্নী—মগধৰাজৰ কন্যা—আৰু সহদেৱৰ পত্নী—শল্যৰ কন্যা—এই দুয়োগৰাকী অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়ৰ পত্নী-পরম্পৰাৰ সৈতে সংযুক্ত; আৰু উষাও ষড়্গুণসম্পন্ন আদ্য বিষ্ণুৰ উপাসনা কৰে। সেয়ে তাই ‘উষা’ নামেৰেও পৰিচিত। হে খগেন্দ্ৰ (গৰুড়), আগলৈ শুনা; হে মহাত্মন, এতিয়া পৰৱৰ্তী কথা কৈছোঁ।
Verse 35
ततः शक्तिः पृथिव्यात्मा शनैश्चरति सर्वदा / अतः शनैश्चरो नाम उषायाश्च दशाधमाः
তাৰ পাছত পৃথিৱী-স্বভাৱযুক্ত সেই শক্তি সদায় ধীৰে ধীৰে গতি কৰে; সেয়ে তাৰ নাম ‘শনৈশ্চৰ’ (ধীৰগতিসঞ্চাৰী)। আৰু উষাৰ ‘দশাধমা’ বুলিও উল্লেখ আছে।
Verse 36
कर्मात्मा पुष्करो ज्ञेयः शनरथ यमो मतः / नयाभिमानी पुरुषः किञ्चिन्नम्नो दशावरः
পুষ্কৰক কৰ্মস্বভাৱ, কৰ্মফলৰ নিয়ন্তা বুলি জানিবা। শনৰথক যম বুলি মানা হয়। নীতি-আচৰণত অহংকাৰী পুৰুষ ‘কিঞ্চিন্নামা’ বুলি কোৱা হয়; আৰু আন এজন ‘দশাবৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 37
हरिप्रीतिकरो नित्यं पुष्करे क्रीडते यतः / अतस्तु पुष्कलो नाम लोके स परिकीर्तितः
যিহেতু তেওঁ নিত্য হৰিক আনন্দ দিয়ে আৰু সদায় পুষ্কৰত ক্ৰীড়া কৰে, সেয়ে লোকত তেওঁ ‘পুষ্কল’ নামে পৰিকীৰ্তিত।
Verse 38
हरि प्रीतिकरान्धर्मान्वक्ष्ये शृणु खगाधिप / प्रातः काले समुत्थाय स्मरेन्नारायणं हरिम्
হে খগাধিপ! হৰিক প্ৰীতিদায়ক ধৰ্মসমূহ মই ক’ম—শুনা। প্ৰাতঃকালে উঠি নাৰায়ণ হৰিৰ স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 39
तुलसीवन्दनं कुर्याच्छ्रीविष्णुं संस्मरेत्खग / विण्मूत्रोत्सर्गकाले च ह्यपानात्मककेशवम्
হে খগ! তুলসীৰ বন্দনা কৰি শ্ৰীবিষ্ণুক স্মৰণ কৰা। আৰু মল-মূত্ৰ ত্যাগৰ সময়ত অপান-স্বৰূপ কেশৱক স্মৰণ কৰা।
Verse 40
त्रिविक्रमं शौचकाले गङ्गापानकरं हरिम् / दन्तधावनकाले तु चन्द्रान्तर्यामिणं हरिम्
শৌচকালত ত্ৰিবিক্ৰম হৰিক স্মৰণ কৰা—যিজনে গংগাজলৰ পবিত্ৰ আচমন দান কৰে। আৰু দন্তধাৱনৰ সময়ত চন্দ্ৰত অন্তৰ্যামী ৰূপে অৱস্থিত হৰিক স্মৰণ কৰা।
Verse 41
मुखप्रक्षालने काले माधवं संस्मरेत्खग / गवां कण्डूयने चैव स्मरेद्गोवर्धनं हरिम्
হে খগ! মুখ প্ৰক্ষালনৰ সময়ত মাধৱক স্মৰণ কৰা; আৰু গাইৰ খুজলি নিবারণ কৰোঁতে গোবৰ্ধনধাৰী হৰিক স্মৰণ কৰা।
Verse 42
सदा गोदोहने काले स्मरेद्गोपालवल्लभम् / अनन्तपुण्यार्जितजन्मकर्मणां सुपक्वकाले च खगेन्द्रसत्तम
গাই দোহনৰ সময়ত সদায় গোপালসকলৰ প্ৰিয় প্ৰভুক স্মৰণ কৰা। হে খগেন্দ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! অনন্ত পুণ্যাৰ্জিত জন্ম-কৰ্ম থকা লোকৰ বাবে এই স্মৰণ সুপক্ব কালত ফল দিয়ে।
Verse 43
स्पर्शे गवां चैव सदा नृणां वै भवत्यतो नात्र विचार्यमस्ति / यस्मिन् गृहे नास्ति सदोत्तमा च गौर्यङ्गणे श्रीतुलसी च नास्ति
গাইৰ স্পৰ্শে মানুহৰ সদায় মঙ্গল হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। কিন্তু যি ঘৰত সদ্গুণৱতী গৃহলক্ষ্মী নাই আৰু আঙণত শ্ৰী তুলসী নাই, সেই ঘৰ পৰম আশীৰ্বাদশূন্য।
Verse 44
यस्मिन् गृहे देवमहोत्सवश्च यस्मिन् गृहे श्रवणं नास्ति विष्णोः / तत्संसर्गाद्याति दुः खादिकं च तस्य स्पर्शो नैव कार्यः कदापि
যি ঘৰত দেবমহোৎসৱ হয়, কিন্তু যি ঘৰত বিষ্ণুৰ কথা-শ্ৰৱণ নাই—তাৰ সংসৰ্গে দুখ আদি আহে; সেয়ে তেনে ঠাই কেতিয়াও স্পৰ্শ নকৰিবা।
Verse 45
गोस्पर्शनविहीनस्य गोदोहनमजानतः / गोपोषणविहीनस्य प्राहुर्जन्म निरर्थकम्
যিয়ে গাই স্পৰ্শ নকৰিলে, যিয়ে গোদোহন নাজানে, আৰু যিয়ে গোপোষণ নকৰে—তাৰ জন্ম নিৰর্থক বুলি কোৱা হয়।
Verse 46
गोग्रासमप्रदातुश्च गोपुष्टिं चाप्यकुर्वतः / गतिर्नास्त्येव नास्त्येव ग्रामचाण्डालवत्स्मृतः
যি গাইলৈ এক গ্ৰাসো অন্ন দান নকৰে আৰু গোপুষ্টি-পরিচৰ্যা নকৰে, তাৰ সঁচাকৈ কোনো শুভ গতি নাই—একেবাৰে নাই; সি গাঁও-চাণ্ডালৰ দৰে স্মৰণীয়।
Verse 47
वत्स्यस्य स्तनपाने च बालकृष्णं तु संस्मरेत् / दधिनिर्मन्थने चैव मन्थाधारं स्मरेद्धरिम्
বাছুৰে স্তন্যপান কৰা সময়ত বালকৃষ্ণক স্মৰণ কৰিব লাগে; আৰু দধি মথনৰ সময়ত মথনীদণ্ডৰ আধাৰস্বৰূপ হৰিক স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 48
मृत्तिकास्नान काले तु वराहं संस्मरेद्धरिम् / पुण्ड्राणां धारणे चैव केशवादींश्च द्वादश
মৃত্তিকা-স্নানৰ সময়ত বৰাহৰূপ হৰিক স্মৰণ কৰিব লাগে; আৰু পুণ্ড্ৰ (তিলক) ধাৰণ কৰোঁতে কেশৱ আদি দ্বাদশ নাম জপ কৰিব লাগে।
Verse 49
मुद्राणां धारणे चैव शङ्खचक्रगदाधरम् / पद्मं नारायणीं मुद्रां क्रुद्धोल्कादींश्च संस्मरेत्
মুদ্ৰা ধাৰণৰ সময়ত শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী প্ৰভুক স্মৰণ কৰিব লাগে; লগতে পদ্ম, নাৰায়ণী মুদ্ৰা আৰু ক্ৰুদ্ধোল্কা আদি ৰক্ষক ৰূপসমূহো স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 50
श्रीरामसंस्मृतिं चैव संध्याकाले खगोत्तम / अच्युतानन्तगोविन्दाञ्छ्राद्धकाले च संस्मरेत्
হে খগোত্তম (গৰুড়), সন্ধ্যাকালত শ্ৰীৰামক স্মৰণ কৰিব লাগে; আৰু শ্ৰাদ্ধকালত অচ্যুত, অনন্ত, গোবিন্দকো স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 51
प्राणादिकपञ्चहोमेचानिरूद्धादींश्च संस्मरेत् / अन्नाद्यर्पणकाले तु वासुदेवं च संस्मरेत्
প্ৰাণ-আহুতিৰে আৰম্ভ হোৱা পাঁচ হোমত অনিৰুদ্ধ আদি ব্যূহ-ৰূপসমূহ স্মৰণ কৰিব। আৰু অন্ন আদি অৰ্পণৰ সময়ত বাসুদেৱকো স্মৰণ কৰিব।
Verse 52
अपोशनस्य काले तु वायोरन्तर्गतं हरिम् / बस्त्रधारणकाकाले तु उपेन्द्रं संस्मरेद्धरिम्
অপোশন (শৌচ) সময়ত বায়ুৰ অন্তৰ্গত হৰিক স্মৰণ কৰিব। আৰু বস্ত্ৰ ধাৰণৰ সময়ত উপেন্দ্ৰ-ৰূপ হৰিক স্মৰণ কৰিব।
Verse 53
यज्ञोपवीतस्य च धारणे तु नारायणं वामनाख्यं स्मरेत्तु / आर्तिक्यकाले च तथैव विष्णोः सम्यक् स्मरेत्पर्शुरामाख्यविष्णुम्
যজ্ঞোপৱীত ধাৰণৰ সময়ত বামন-নাম নাৰায়ণক স্মৰণ কৰিব। আৰু বিষ্ণুৰ আৰতি কালে পৰশুৰাম-নাম বিষ্ণুক যথাযথ স্মৰণ কৰিব।
Verse 54
अपोशनेवैश्वदेवस्य काले तदन्यहोमादिषु भस्मधारणे / स्मरेत्तु भक्त्या परमादरेण नारायणं जामदग्न्याख्यरामम्
বৈশ্বদেৱৰ সময়ত, আচমন (অপোশন) কালে, অন্য হোমকর্মত আৰু ভস্ম ধাৰণৰ সময়ত—ভক্তি আৰু পৰম আদৰে—জামদগ্ন্য-নাম ৰাম, অৰ্থাৎ নাৰায়ণক স্মৰণ কৰিব।
Verse 55
त्रिवारतीर्थग्रहणस्य काले कृष्णं रामं व्यासदेवं क्रमेण / शङ्खोदकस्योद्धरणे चैव काले मुकुन्दरूपं संस्मरेत्सर्वदैव
ত্ৰিবাৰ তীৰ্থগ্ৰহণ (তিনিবাৰ স্নান) সময়ত ক্ৰমে কৃষ্ণ, ৰাম আৰু ব্যাসদেৱক স্মৰণ কৰিব। আৰু শঙ্খজল উত্তোলনৰ সময়ত সদায় মুকুন্দ-ৰূপ ধ্যান কৰিব।
Verse 56
ग्रासेग्रासे स्मरणं चैव कार्यं गोविन्दसंज्ञस्य विशुद्धमन्नम् / एकैकभक्ष्यग्रहणस्य काले सम्यक् स्मरेदच्युतं वै खगेन्द्र
প্ৰতি গ্ৰাসে স্মৰণ কৰা উচিত আৰু গোবিন্দ-নামে নিবেদিত বিশুদ্ধ অন্ন গ্ৰহণ কৰা উচিত। প্ৰতিটো খাদ্যবস্তু লোৱাৰ সময়ত, হে খগেন্দ্ৰ, অচ্যুত প্ৰভুক সম্যক স্মৰণ কৰা।
Verse 57
शाकादीनां भक्षणे चैव काले धन्वन्तरिं स्मरेच्चैव नित्यम् / तथा परान्नस्य च भोगकाले स्मरेच्च सम्यक् पाण्डुरङ्गं च विष्णुम्
শাক-সবজি আদি ভক্ষণৰ সময়ত নিত্য ধন্বন্তৰিক স্মৰণ কৰা উচিত। তদ্ৰূপ, আনৰ প্ৰস্তুত অন্ন ভোগৰ সময়ত পাণ্ডুৰঙ্গ—ভগৱান বিষ্ণুক সম্যক স্মৰণ কৰা উচিত।
Verse 58
हैयङ्गवीनस्य च भक्षणे वै सम्यक् स्मरेत्ताण्डवाख्यं च कृष्णम् / दध्यन्नभक्षे परमं पुराणं गोपालकृष्णं संस्मरेच्चैव नित्यम्
হৈয়ঙ্গবীন (তাজা মাখন) ভক্ষণৰ সময়ত তাণ্ডৱাখ্য শ্ৰীকৃষ্ণক সম্যক স্মৰণ কৰা। আৰু দধ্যন্ন (দই-ভাত) খোৱাৰ সময়ত পৰম প্ৰাচীন গোপালকৃষ্ণক নিত্য স্মৰণ কৰা।
Verse 59
दुग्धान्नभोगे च तथैव काले सम्यक् स्मरेच्छ्रीनिवासं हरिं च / सुतैलसर्पिः षु विपक्वभक्षसंभोजने संस्मरेद्व्यङ्कटेशम्
দুগ্ধান্ন ভোগৰ সময়ত শ্ৰীনিবাস হৰিক সম্যক স্মৰণ কৰা। আৰু উত্তম তেল আৰু ঘিঁউত পকা ভক্ষ্য ভোজনৰ সময়ত ব্যঙ্কটেশ (ভেঙ্কটেশ্বৰ)ক স্মৰণ কৰা।
Verse 60
द्राक्षासुजम्बूकदलीरसालनारिङ्गदाडिम्बफलानि चारु / स्मरेत्तु रम्भोत्तमनारिकेलधात्रीसुभोगे खलु बालकृष्णम्
দ্ৰাক্ষা, জাম্বু, কলা, আম, কমলা আৰু ডালিম—এই মনোহৰ ফলসমূহ; আৰু ৰম্ভা, শ্ৰেষ্ঠ কলা, নাৰিকেল, ধাত্ৰী (আমলখি) আদি মধুৰ ভোগত নিশ্চয় বালকৃষ্ণক স্মৰণ কৰা।
Verse 61
सुपानकस्यैव च पानकाले सम्यक् स्मरेन्नारसिंहाख्यविष्णुम् / गङ्गामृतस्यैव च पानकाले गङ्गातातं संस्मरेद्विष्णुमेव
সুপানক পান কৰাৰ সময়ত নৃসিংহ-নামধাৰী বিষ্ণুক যথাবিধি স্মৰণ কৰিব লাগে। আৰু গঙ্গাজল পানকালে গঙ্গাৰ তাত (ৰক্ষক) বিষ্ণুকেই স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 62
प्रयाणकाले संस्मरेत्तार्क्ष्यवाहं नारायणं निर्गुणं विश्वमूर्तिम् / पुत्रादीनां चुंबने चैव काले सुवेणुहस्तं संस्मरेत्कृष्णमेव
প্ৰয়াণকালে গৰুড়বাহন, নিৰ্গুণ, বিশ্বমূর্তি নাৰায়ণক স্মৰণ কৰিব লাগে। আৰু পুত্ৰাদি চুম্বনকালে হাতত বেণু ধৰা কৃষ্ণকেই স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 63
सुखङ्गकाले स्वस्त्रियश्चैव नित्यं गोपि कुचद्वन्द्वविलासिनं हरिम् / तांबूलकाले संस्मरैच्चैव नित्यं प्रद्युम्नाख्यं वासुदेवं हरिं च
সুখসম্ভোগকালে নিজৰ স্ত্ৰীৰ সঙ্গেও নিত্য গোপীৰ কুচদ্বন্দ্বত বিলাস কৰা হৰিক স্মৰণ কৰিব লাগে। আৰু তাম্বূল সেৱনৰ সময়ত নিত্য প্ৰদ্যুম্ন-নামধাৰী বাসুদেৱ হৰিক স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 64
शय्याकाले संस्मरेच्चैव नित्यं संकर्षणाख्यं विष्णुरूपं हरिं च / निद्राकाले संस्मरेत्पद्मनामं कथाकाले व्यासरूपं हरिं च
শয্যাত শোওঁতে নিত্য সংকৰ্ষণ-নামধাৰী বিষ্ণুৰূপ হৰিক স্মৰণ কৰিব লাগে। নিদ্ৰাকালে পদ্মনামক, আৰু কথাকালে ব্যাসৰূপ হৰিক স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 65
सुगानकाले संस्मरेद्वेणुगीतं हरिं हरिं प्रवदेत्सर्वदैव / श्रीमत्तुलस्याश्छेदने चैव काले श्रीरामरामेति च संस्मरेत्तु
সুগানকালে বেণুগীত স্মৰণ কৰি সদায় “হৰি, হৰি” উচ্চাৰণ কৰিব লাগে। আৰু শ্ৰীমতী তুলসী ছেদনকালে “শ্ৰীৰাম, ৰাম” স্মৰণ কৰি জপ কৰিব লাগে।
Verse 66
पुष्पादीनां छेदने चैव काले सम्यक स्मरेदेत्कपिलाख्यं हरिं च / प्रदक्षिणेगारुडान्तर्गतं च हरिं स्मरेत्सर्वदा वै खगेन्द्र
পুষ্প আদি ছেদন বা তোলাৰ সময়ত বিধিপূৰ্বক কপিল-নামধাৰী হৰিক স্মৰণ কৰিব। আৰু প্ৰদক্ষিণাৰ সময়ত গৰুড়ৰ অন্তৰ্গত হৰিক স্মৰণ কৰিব; হে খগেন্দ্ৰ, সদায় হৰিক স্মৰণ কৰিব।
Verse 67
प्रणमकाले देवदेवस्य विष्णोः शेषान्तस्थं संस्मरेच्चैव विष्णुम् / सुनीतिकाले संस्मरेन्नारसिंहं नारायणं संसंमरेत्सर्वदापि
প্ৰণামৰ সময়ত দেৱদেৱ বিষ্ণুক—শেষৰ ওপৰত অধিষ্ঠিত—স্মৰণ কৰি বিষ্ণুধ্যান কৰিব। সুনীতি আৰু সদাচাৰৰ সময়ত নৰসিংহক স্মৰণ কৰিব; আৰু সদায় নাৰায়ণক স্মৰণ কৰিব।
Verse 68
पूर्तिर्यदा क्रियते कर्मणां च सम्यक् स्मरेद्वासुदेवं हरिं च / एवं कृतानि कर्माणि हरिप्रीतिकराणि च
পূর্তি-ৰূপ পুণ্যকৰ্ম যথাযথভাৱে সম্পন্ন কৰোঁতে বাসুদেৱ হৰিকো বিধিপূৰ্বক স্মৰণ কৰিব। এইদৰে কৰা কৰ্মসমূহ হৰিপ্ৰীতিকৰ হয়।
Verse 69
सम्यक् प्रकुर्वन्नेतानि पुष्करो हरिवल्लभः
এইবোৰ সম্যকভাৱে পালন কৰা পুষ্কৰ—হৰিৰ প্ৰিয়—ইষ্টফল লাভ কৰে।
Verse 70
एतस्मादेव पक्षीश कर्म यत्समुदाहृतम् पुष्कराख्यानमतुलं शृणोति श्रद्धयान्वितः / हरिप्रीतिकरे धर्मे प्रीतियुक्तो भवेत्सदा
সেয়ে, হে পক্ষীশ, ঘোষিত কৰ্মবিধিসহ এই অতুল ‘পুষ্কৰ-আখ্যাণ’ যি শ্ৰদ্ধাৰে শোনে, সি হৰিপ্ৰীতিকৰ ধৰ্মত সদায় প্ৰীতি আৰু আনন্দে যুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
Gaṅgā is described as purified by contact with Hari’s feet and as removing stains of sin; even a single act of seeing, touching, or bathing is said to bestow devotion at Viṣṇu’s feet, and sustained remembrance of her as Viṣṇupadī supports gradual attainment of mokṣa.
Śyāmalā is presented as the impurity that arises when a person knowingly commits inner (mental) wrongdoing. Because bhakti depends on purified intention and right discernment, deliberate inner transgression is framed as a defilement that obstructs devotion and must be abandoned through restraint and purification.
It provides a structured devotional routine: remembering specific forms/names of Viṣṇu during ordinary actions (morning rising, cleansing, cow-care, tilaka, sandhyā, śrāddha, eating/drinking, sleep, and the moment of death). The teaching is that continuous smaraṇa transforms daily karma into dharma pleasing to Hari.