Adhyaya 23
Jāmbavatī’s Vaiṣṇava-Ācāra: Grace, Sense-Consecration, and Pilgrimage to Śrīnivāsa on Veṅkaṭādri
কৃষ্ণই গৰুড়ক ভক্তিৰ তাৰতম্য বুজাই কয়—লক্ষ্মীৰ অন্তৰ্দৈৱ প্ৰেৰণা প্ৰবল হ’লে কেৱল নামমাত্ৰেই কেশৱ প্ৰসন্ন হয়; প্ৰেৰণা মন্দ হ’লে সাধনাসমূহ ফলত সমান যেন লাগে, তথাপি লক্ষ্মীৰ নিত্য সান্নিধ্যৰ বাবে কিছুমান শ্ৰেষ্ঠতা থাকে। গৰুড়ে জিজ্ঞাসা কৰে জাঁম্বৱতীয়ে কেনেকৈ পূজা কৰিছিল আৰু কিয় তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ। কৃষ্ণে কয়—পূৰ্বজন্মত তেওঁ সোমৰ কন্যা আছিল; নিত্য পুৰাণ-শ্ৰৱণ, প্ৰণাম, প্ৰদক্ষিণা, স্মৰণ, বৈৰাগ্য আৰু অলংকাৰ-ধন ত্যাগ কৰিছিল। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ বৈষ্ণৱ শাসন—বাক্, হাত, কাণ, চকু, ত্বক, ঘ্ৰাণ আৰু ৰসনা—সেৱা, হৰিকথা, দৰ্শন, বৈষ্ণৱ-সঙ্গ, পাদতীৰ্থ আৰু প্ৰসাদৰ জৰিয়তে হৰিত নিবদ্ধ কৰা। তীৰ্থযাত্ৰাৰ নীতিও—যাত্ৰাত ব্ৰহ্মচৰ্য-ব্ৰত, বৈষ্ণৱ সঙ্গ, লৌকিক ফলাৰ্থী যাত্ৰী বর্জন, ক্ৰিয়াত শালগ্ৰামক প্ৰথম স্থান, দয়াসহ পদযাত্ৰা আৰু নিত্য হৰিকথা। শেষত বিৰহভৰা ধ্যানৰ ফলত শেষাচল/ৱেঙ্কটাদ্ৰিত শ্ৰীনিবাস দৰ্শন, স্নান-মুণ্ডন-তীৰ্থশ্ৰাদ্ধ-দান আৰু ভাগৱত পাঠ—অন্তৰ্ভক্তি আৰু বাহ্য তীৰ্থাচাৰৰ সেতু স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
नाम द्वाविंशोध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / सोमस्य पुत्री पूर्वसर्गे बभूव भार्या मदीया जाम्बवती मम प्रिया / तासां मध्ये ह्यधिका वीन्द्र किञ्चिद्रुद्रादिभ्यः पञ्चगुणैर्विहीना
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—পূৰ্বসৰ্গত সোমৰ কন্যা জাম্বৱতী মোৰ প্ৰিয় পত্নী আছিল। হে পক্ষিশ্ৰেষ্ঠ (বীন্দ্ৰ), তেওঁলোকৰ মাজত তেওঁ কিছু বিশেষভাৱে উৎকৃষ্ট আছিল, কিয়নো ৰুদ্ৰাদি দেৱতাসংযুক্ত পঞ্চগুণৰ কিছুমান অংশৰ পৰা তেওঁ মুক্ত আছিল।
Verse 2
यदावेशो बलवान्स्याद्रमायां तदानामस प्रियते केशवोलम् / यदावेशाद्ध्रासमुपैति काले तदा तासां साम्यमाहुर्महान्तः
যেতিয়া ৰমা (লক্ষ্মী)ৰ ভিতৰত সেই দিৱ্য আবেশশক্তি প্ৰবল হয়, তেতিয়া কেৱল নামমাত্ৰেই কেশৱ প্ৰসন্ন হয়। কিন্তু কালক্ৰমে সেই আবেশ হ্ৰাস পালে, মহন্তসকলে কয়—সেই উপায়/ভাবসমূহৰ ফল সমান হয়।
Verse 3
लक्ष्म्यावेशः किञ्चिदस्त्येव नित्यमतस्ताभ्यः किञ्चिदाधिक्यमस्ति
লক্ষ্মীৰ আবেশ (অনুগ্রহ) কিছুমান পৰিমাণে সদায় থাকে; সেয়ে অন্যসকলৰ তুলনাত কিছুমান অংশত অধিক্য থাকে।
Verse 4
गरुड उवाच / तासां मध्ये जाम्बवन्ती तु कृष्ण आराधनं कीदृशं सा चकार / तन्मे ब्रूहि कृपया विश्वमूर्ते आधिक्ये वै कारणं ताभ्य एव
গৰুড়ে ক’লে—তেওঁলোকৰ মাজত জাম্বৱন্তীয়ে শ্ৰীকৃষ্ণক কেনেদৰে আৰাধনা কৰিছিল, আৰু তেওঁৰ ভক্তিৰ স্বৰূপ কি আছিল? হে বিশ্বমূৰ্তি, কৃপা কৰি মোক কওক—অন্যসকলৰ তুলনাত তেওঁৰ অধিক্যৰ কাৰণ কি?
Verse 5
गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान् देवकीसुतः / मेघगंभीरया वाचा उवाच विनतासुतम्
গৰুড়ে এনেদৰে কোৱাত ভগৱান দেৱকীপুত্ৰ শ্ৰীকৃষ্ণে মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ কণ্ঠে বিনতাৰ পুত্ৰ গৰুড়ক ক’লে।
Verse 6
श्रीकृष्ण उवाच / या पूर्वसर्गे सोमपुत्री बभूव पितुर्गृहे वर्तमानापि साध्वी / जन्म स्वकीयं सार्थकं वै चकार पित्रा साकं विष्णुशुश्रूषणे न च
শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—পূৰ্বসৃষ্টিত যি সোমৰ কন্যা হৈছিল, সি পিতৃগৃহত থাকিলেও সত্য সাধ্বী আছিল। পিতাৰ সৈতে বিষ্ণু-শুশ্ৰূষাত ৰত হৈ সি নিজৰ জন্ম সাৰ্থক কৰিলে আৰু সেই উপাসনাৰ পৰা কেতিয়াও বিমুখ নহ’ল।
Verse 7
शुश्राव नित्यं सत्पुराणानि चैवं चक्रे सदा विष्णुपादप्रणामम् / चक्रे सदा तारकस्यापि विष्णोः प्रदक्षिणं स्मरणं कुर्वती सा
সি নিত্য সৎপুৰাণ শ্ৰৱণ কৰিছিল আৰু সদায় বিষ্ণুৰ পদত প্ৰণাম জনাইছিল। ত্ৰাণদাতা ‘তাৰক’ বিষ্ণুৰ প্ৰদক্ষিণা সি নিৰন্তৰ কৰিছিল আৰু তেওঁৰ স্মৰণত নিমগ্ন আছিল।
Verse 8
पित्रा साकं सा तु कन्या खगेन्द्र वैराग्ययुक्ता श्रवणात्संबभूव / केशं च मित्रं द्विरदादिकं च अनर्घ्यरत्नानि गृहादिकं च
হে খগেন্দ্ৰ! সেই কন্যা পিতাৰ সৈতে কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰতেই বৈৰাগ্যযুক্ত হ’ল। সি কেশ-অলংকাৰ, মিত্ৰসঙ্গ, হাতী আদি সম্পদ, অমূল্য ৰত্ন আৰু গৃহাদি সকলো ত্যাগ কৰিলে।
Verse 9
सर्वं ह्येतन्नश्वरं चैव मेने ममाधीनं हरिणा वै कृतं च / येनैव दत्तं पुत्रमित्रादिकं च तेना हृतं वेदनां नैव चक्रे
সি বুজিলে—এই সকলো নশ্বৰ; আৰু মোৰ অধীন বুলি যি লাগে, সেয়াও হৰিৰেই ব্যৱস্থা। যিজনে পুত্ৰ-মিত্ৰ আদি দিছিল, সিজনেই সেয়া হৰণ কৰিলে—সেয়ে সি বেদনাক জন্ম দিলে নহ’ল।
Verse 10
अद्यैव विष्णुः परमो दयालुः दयां मयि कृतवांस्ते न सुष्ठु / पित्रा साकं कन्यका सा तु वीन्द्र सदात्मनि ह्यमले वासुदेवे
আজিেই পৰম দয়ালু বিষ্ণুৱে মোৰ ওপৰত কৃপা কৰিলে; সেয়া অকাৰণ নহয়। হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ, সেই কন্যা পিতাৰ সৈতে নিৰ্মল সদাত্মা বাসুদেৱত নিবাস কৰে।
Verse 11
एकान्तत्वं सुष्ठु भक्त्या गता सा यदृच्छया सोपपन्नेन देवी / अकल्पयन्त्यात्मनो वीन्द्र वृत्तिं चकार यत्सावधिराधं प्रथैव
দৃঢ় ভক্তিৰে একাগ্ৰ একান্তত্ব লাভ কৰি সেই দেৱী, বিধিৰ অনুকূলে পোৱা উপযুক্ত উপায়সহ, হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ, নিজৰ অন্তঃসংকল্প অচঞ্চল ৰাখি জীৱনৰ বৃত্তি স্থাপন কৰিলে; আৰু আৰম্ভণিতেই অধৰ্মৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিলে।
Verse 12
सा वै वित्तं विष्णुपादारविन्दे दुः खार्णवात्तराके संचकार / वागीन्द्रिद्रियं खग सम्यक् चकार हरेर्गुणानां वर्णने वा सदैव
সেইয়ে নিজৰ ধন বিষ্ণুৰ পদপদ্মত অৰ্পণ কৰি দুঃখসাগৰ পাৰ কৰোৱা নাও কৰি তুলিলে। হে খগ, সেয়ে বাক্শক্তি আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ যথাযথ সংযম কৰি সদায় হৰিৰ গুণবৰ্ণনত ৰত থাকিল।
Verse 13
हस्तौ च विष्णोर्गृहसंमार्जनादौ चकार देवी गात्रमलापहारम् / श्रोत्रं च चक्रे हरिसत्कथोदये मोक्षादिमार्गे ह्यमृतोपमे च
দেৱীয়ে হাতক বিষ্ণু-সেৱাৰ বাবে—ঘৰ পৰিষ্কাৰ কৰা আদি কাৰ্যৰ পৰা—আৰু দেহৰ মলিনতা আঁতৰাবলৈ গঢ়িলে। কাণকো হৰিৰ সৎকথাৰ উদয়, মোক্ষাদি পথ আৰু অমৃতসম বচন শ্ৰৱণৰ বাবে গঢ়িলে।
Verse 14
नेत्रं च चक्रे प्रतिमादिदर्शने अनादिकालीनमलापहरिणी / सद्वैष्णवानां स्पर्शने चैव संगे निर्माल्यगन्धानुविलेपने त्वक्
চকু প্ৰতিমা আদি দৰ্শনৰ বাবে গঢ়া, যিয়ে অনাদিকালৰ সঞ্চিত মলিনতা দূৰ কৰে। ত্বকো সৎ বৈষ্ণৱৰ স্পৰ্শ আৰু সঙ্গৰ বাবে, আৰু প্ৰভুক অৰ্পিত নিৰ্মাল্যৰ সুগন্ধে অনুলেপনৰ বাবে গঢ়া।
Verse 15
घ्रार्णेद्रियं सा हरिपादसारे चकार संसारविमुक्तिदे च / जिह्वेन्द्रियं हरिनैवेद्यशेषे श्रीमत्तुलस्यादिविमिश्रिते च
তেওঁ হৰিৰ পদসাৰ—যি সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মুক্তি দিয়ে—ইয়াৰে ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিয় পবিত্ৰ কৰিলে; আৰু শ্ৰী তুলসী আদি মিশ্ৰিত হৰি-নৈবেদ্যৰ অৱশিষ্ট প্ৰসাদেৰে জিহ্বেন্দ্ৰিয় শুদ্ধ কৰিলে।
Verse 16
पादौ हरेः क्षेत्रपथानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने / कामं हृदास्ये तु हरिदास्यकाम्या तथोत्तमश्लोकजनाश्चरन्ति
উত্তম শ্লোকৰে স্তুত প্ৰভুৰ ভক্তসকলে পাৱেৰে হৰিৰ তীৰ্থপথ অনুসৰণ কৰে; হৃষীকেশৰ চৰণত শিৰ নোৱায়; আৰু হৃদয়-ৱাণীৰে একমাত্ৰ কামনা ধৰে—হৰিৰ দাস্যসেৱাৰ আকাঙ্ক্ষা। এইদৰে তেওঁলোকে জীৱন চলায়।
Verse 17
निष्कामरूपे च मतिं चकार वागिन्द्रियं स्तवनं स्वीचकार / एवं सदा कार्यसमूहमात्मना समर्पयित्वा परमेशपादयोः
তেওঁ নিষ্কাম ভক্তিত মন স্থিৰ কৰিলে আৰু বাক্ইন্দ্ৰিয়ক প্ৰভু-স্তৱনত নিয়োজিত কৰিলে; এইদৰে নিজৰ সকলো কৰ্মসমূহ আত্মভাবৰে পৰমেশ্বৰৰ চৰণত সদা অৰ্পণ কৰি তেওঁ নিত্য সমৰ্পিত হৈ ৰ’ল।
Verse 18
तीर्थाटनार्थं तु जगाम पित्रा साकं हरेः प्रीणनाद्यर्थमेव / आराधयित्वा ब्राह्मणान्विष्णुभक्तानादौ गृहे वस्त्रसंभूषणाद्यैः
তীৰ্থযাত্ৰাৰ বাবে তেওঁ পিতাৰ সৈতে গ’ল, কেৱল হৰিক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ। প্ৰথমে নিজৰ ঘৰত বিষ্ণুভক্ত ব্ৰাহ্মণসকলক বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আদি দি সন্মান কৰিলে।
Verse 19
पश्चात्कल्पं कारयामास देवी विष्णोरग्रे तीर्थयात्रार्थमेव / यावत्कालं तीर्थयात्रा मुकुन्द तावत्कालं तूर्ध्वरेता भवामि
তাৰ পাছত দেবীয়ে বিষ্ণুৰ সন্মুখত কেৱল তীৰ্থযাত্ৰাৰ উদ্দেশ্যে এক পবিত্ৰ ব্ৰতৰ বিধান কৰালে। তেওঁ ক’লে—“হে মুকুন্দ! যিমান দিন এই তীৰ্থযাত্ৰা চলিব, সিমান দিন মই ঊৰ্ধ্বৰেতা, ব্ৰহ্মচৰ্য পালনকাৰিণী হৈ থাকিম।”
Verse 20
यावत्कालं तीर्थयात्रां करिष्ये तावद्दत्ताद्वैष्णवानां च संगम् / हरेः कथाश्रवणं स्यान्मुकुन्द नावैष्णवानां संगिनामङ्गसंगम्
যিমান দিন মই তীৰ্থযাত্ৰা কৰিম, সিমান দিন বৈষ্ণৱসকলৰ সৎসংগো যেন মোক দান হয়। হে মুকুন্দ, হৰিৰ কথাশ্ৰৱণ হওক; আৰু অবৈষ্ণৱ-সঙ্গীসকলৰ সৈতে মোৰ দেহসঙ্গ যেন নহয়।
Verse 21
सुहृज्जनैः पुत्रमित्रादिकैश्च दीर्थाटनं नैव कुर्यां मुकुन्द / कुर्वन्ति ये काम्यया तीर्थयात्रां तेषां संगं कुरु दूरे मुकुन्द
হে মুকুন্দ, পুত্ৰ, মিত্ৰ আদি সুহৃদজনৰ সৈতে মই তীৰ্থভ্ৰমণ নকৰোঁ। যিসকলে কামনাৰে তীৰ্থযাত্ৰা কৰে, তেওঁলোকৰ সঙ্গ দূৰে ৰাখা, হে মুকুন্দ।
Verse 22
शालग्रामं ये विहायैव यात्रां कुर्वन्ति तेषां किं फलं प्राहुरार्याः / यदा तीर्थानां दर्शनं स्यात्तदैव शालग्रामं पुरतः स्थापयित्वा
যিসকলে শালগ্ৰামক এৰি যাত্ৰা কৰে, তেওঁলোকৰ কি ফল—এনে কথা আৰ্যসকলে কয়। যেতিয়া তীৰ্থদৰ্শন হয়, তেতিয়াই প্ৰথমে শালগ্ৰামক সন্মুখত স্থাপন কৰি পূজা-কর্ম কৰা উচিত।
Verse 23
तीर्थाटनं पादचैरैः कृतं चेत्पूर्णं फलं प्राहुरार्याः खगेन्द्र / पादत्राणं पादरक्षां च कृत्वा तीर्थाटनं पादहीनं तदाहुः
হে খগেন্দ্ৰ, আৰ্যসকলে কয়—পায়ে হেঁটে কৰা তীৰ্থভ্ৰমণ পূৰ্ণ ফল দিয়ে। কিন্তু পাদত্ৰাণ পিন্ধি পা ৰক্ষা কৰি কৰা তীৰ্থভ্ৰমণক তেওঁলোকে যেন ‘পাদহীন’—অপূর্ণ ফলযুক্ত বুলি কয়।
Verse 24
यो वाहने तुरगे चोपविष्टस्तीर्थाटनं कुरुते चार्धहीनम् / वृषादीनां वाहने पादमाहुः परान्नानां भोजने व्यर्थमाहुः
যি বাহন বা ঘোঁৰাত বহি তীৰ্থভ্ৰমণ কৰে, তাৰ ফল অর্ধেক কমে। ষাঁড় আদি বাহনত উঠিলে তেওঁলোকে চতুৰ্থাংশ ফল কয়; আৰু পৰান্ন (ভিক্ষা/দানৰ অন্ন) ভোজনক ব্যৰ্থ বুলি কয়।
Verse 25
महात्मनां वेदविदां यतीनां परान्नानां भोजने नैव दोषः / संकल्पयित्वा परमादरेण जगाम सा तीर्थयात्रार्थमेव
মহাত্মা, বেদবিদ যতি সকলৰ বাবে পৰৰ অন্ন গ্ৰহণত দোষ নাই। তেওঁ পৰম আদৰে সংকল্প কৰি কেৱল তীৰ্থযাত্ৰাৰ উদ্দেশ্যে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 26
आदौ स्नात्वा हरिनिर्मात्यगन्धं विसर्जयित्वा श्रवणं वै चकार / पित्रा साकं भोजनं चापि कृत्वा अग्रे दिने क्रोशमेकं जगाम
আদিতে স্নান কৰি তেওঁ হৰিনিৰ্মিত সুগন্ধ ত্যাগ কৰিলে, তাৰপিছত বিধিমতে শ্রৱণ-কর্ম সম্পন্ন কৰিলে। পিতাৰ সৈতে ভোজন কৰি পৰদিন এক ক্রোশ আগবাঢ়িল।
Verse 27
तत्र द्विजान्पूजयित्वान्नपान रात्रौ तत्त्वं श्रावयामास देवी / एवं यात्रां ये प्रकुर्वन्ति नित्यं तेषां यात्रां सफलां प्राहुरार्याः
তাত দ্বিজসকলক অন্ন-পান দি পূজা কৰিলে, আৰু ৰাতি দেৱীয়ে তত্ত্ব শ্রৱণ কৰালে। যিসকলে নিত্য এইদৰে যাত্ৰা কৰে, আৰ্যসকলে তেওঁলোকৰ যাত্ৰা সফল বুলে।
Verse 28
विना दयां तीर्थयात्रा खगेन्द्रव्यर्थेत्येवं वीन्द्र चाहुर्महान्तः / दिवा रात्रौ ये न शृण्वन्ति दिव्यां हरेः कथां तीर्थमार्गे खगेन्द्र
হে খগেন্দ্ৰ! মহান্তসকলে কয় যে দয়া নথকা তীৰ্থযাত্ৰা ব্যৰ্থ। আৰু তীৰ্থমাৰ্গত দিন-ৰাতি হৰিৰ দিব্য কথা নুশুনা লোকৰ যাত্ৰাও নিষ্ফল।
Verse 29
व्यर्थंव्यर्थं तस्य चाहुर्गतं वै अश्वादीनां वाहनानां च विद्धि / अश्वादीनामपराधं वदस्व गङ्गादीनां दर्शनात्पापनाशः
তেওঁলোকে কয় যে তাৰ গমন সম্পূৰ্ণ ব্যৰ্থ; অশ্ব আদি বাহনৰ সৈতে জড়িত অপৰাধৰ কাৰণে। অশ্ব আদি অপৰাধ কোৱা; গঙ্গা আদি নদীৰ দৰ্শনমাত্ৰে পাপ নাশ হয়।
Verse 30
क्षेत्रस्थविष्णोर्दर्शनात्पापनाशो मार्जारस्याप्यपराधं वदस्व / क्षेत्रस्थविष्णोः पूजनात्पापनाशः पूजावतामपराधं वदस्व
শুনা যায় যে তীৰ্থক্ষেত্ৰত অৱস্থিত বিষ্ণুৰ দৰ্শনত পাপ নাশ হয়; সেয়ে বিড়ালৰ দৰে তুচ্ছ প্ৰাণীৰো অপৰাধ কি—কওক। আৰু পূজা কৰা লোকসকলৰ অপৰাধো কওক, কিয়নো কোৱা হয় যে ক্ষেত্ৰস্থ বিষ্ণুৰ পূজাত পাপ নাশ হয়।
Verse 31
जपादीनां कुर्वतां पापनाशो विष्णोर्ध्यानात्सद्य एवाधनाशः / अनुसंधानाद्रहितं सर्वमेव कृतं व्यर्थमेवेति चाहुः
জপ আদি কৰা লোকসকলৰ পাপ নাশ হয়; আৰু বিষ্ণুৰ ধ্যানত দাৰিদ্ৰ্য তৎক্ষণাৎ দূৰ হয়। কিন্তু অন্তঃস্মৰণ (অনুসন্ধান) নথকা অৱস্থাত কৰা সকলো কাৰ্যই বৃথা বুলি কোৱা হয়।
Verse 32
अतो हरेः पापविनाशिनीं कथां श्रुत्वा विष्णोर्भक्तिमान्स्यात्वगन्द्र / दृष्ट्वादृष्ट्वा हरिपादाङ्कितं च स्मृत्वास्मृत्वा भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र
সেয়ে, হে বাক্-ইন্দ্ৰ, হৰিৰ পাপবিনাশিনী কথা শুনিলে মানুহ বিষ্ণুৰ ভক্ত হয়। আৰু হে খগেন্দ্ৰ, হৰিৰ পদচিহ্নাঙ্কিত স্থান/বস্তু পুনঃপুনঃ দৰ্শন কৰি আৰু পুনঃপুনঃ স্মৰণ কৰিলে সি সত্য ভক্ত হয়।
Verse 33
पित्रा साकं कन्यका सापि वीन्द्र शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् / जगाम सा मार्गमध्ये हरिं च सा चिन्तयामास रमापतिं च
হে ইন্দ্ৰ, সেই কন্যাও পিতাৰ সৈতে শেষাচলত অৱস্থিত শ্ৰীনিবাসক দৰ্শন কৰিবলৈ গ’ল। আৰু পথমধ্যে সি হৰি—ৰমাপতি, লক্ষ্মীপতি—কেই নিৰন্তৰ চিন্তা কৰি থাকিল।
Verse 34
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य वक्षः श्रीवत्सरत्नैर्भूषितं विस्तृतं च / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य तुन्दं वलित्रयेणाङ्कितं सुंदरं च
মই কেতিয়া দৰ্শন কৰিম শ্ৰীনিবাসৰ সেই বিস্তৃত বক্ষ, যি শ্ৰীবৎস-ৰত্নচিহ্নে ভূষিত? মই কেতিয়া দৰ্শন কৰিম শ্ৰীনিবাসৰ সেই সুন্দৰ উদৰ, যি তিনিটা মঙ্গলময় ভাঁজে অঙ্কিত?
Verse 35
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य कण्ठं महर्लोकस्याश्रयं कंबुतुल्यम् / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य नाभिं सदान्तरिक्षस्याश्रयं वै सुपूर्णम्
মই কেতিয়া শ্ৰীনিবাসৰ কণ্ঠ দৰ্শন কৰিম—শঙ্খসদৃশ, মহৰ্লোকৰ আধাৰ? মই কেতিয়া শ্ৰীনিবাসৰ নাভি দৰ্শন কৰিম—সদা পৰিপূৰ্ণ, অন্তৰীক্ষৰ আশ্ৰয়?
Verse 36
कदा द्रक्ष्ये वदनं वै मुरारेर्जनलोकस्याश्रयं सर्वदैव
মই কেতিয়া মুৰাৰিৰ মুখ দৰ্শন কৰিম—যিজন জনলোকৰ সদা আশ্ৰয়?
Verse 37
शिरः कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये सत्यस्य लोकस्याश्रयं सर्वदैव / कटिं कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये भूर्लोकस्याश्रयं सर्वदैव
মই কেতিয়া শ্ৰীনিবাসৰ শিৰ দৰ্শন কৰিম—সত্যলোকৰ সদা আশ্ৰয়? মই কেতিয়া শ্ৰীনিবাসৰ কটি দৰ্শন কৰিম—ভূৰ্লোকৰ সদা আধাৰ?
Verse 38
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य चोरु तलातलस्याश्रयं सर्वदैव / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जानु सुकोमलं सुतलस्याश्रयं च
মই কেতিয়া শ্ৰীনিবাসৰ উৰু দৰ্শন কৰিম—তলাতলৰ সদা আধাৰ? মই কেতিয়া শ্ৰীনিবাসৰ সুকোমল জানু দৰ্শন কৰিম—সুতলৰো আশ্ৰয়?
Verse 39
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जङ्घे रसातलस्याश्रयेः सर्वदैव / कदा द्रक्ष्ये पादतलं हरेश्च पाताललोकस्याश्रयं सर्वदैव
মই কেতিয়া শ্ৰীনিবাসৰ জঙ্ঘা দৰ্শন কৰিম—ৰসাতলৰ সদা আশ্ৰয়? মই কেতিয়া হৰিৰ পদতল দৰ্শন কৰিম—পাতাললোকৰ সদা আধাৰ আৰু শৰণ?
Verse 40
इत्थं मार्गे चिन्तयन्ती च देवी शेषाचले शेषदेवं ददर्श / फणैः सहस्रैः सुविराजमानं नानाद्रुमैर्वानरैर्वानरीभिः
এইদৰে পথত চিন্তা কৰি থকা দেৱীয়ে শেষাচলত শেষদেৱক দৰ্শন কৰিলে। সহস্ৰ ফণাৰে দীপ্তিমান তেওঁ নানাবিধ গছৰ মাজত বানৰ আৰু বানৰীৰে পৰিবেষ্টিত আছিল।
Verse 41
अनन्त जन्मार्जितपुण्यसंचयान्मयाद्य दृष्टः परमाचलो हि / तद्दर्शनाद्वाष्पकलाकुलेक्षणा सद्यः समुत्थाय ननाम मूर्ध्ना
অসংখ্য জন্মত সঞ্চিত পুণ্যসঞ্চয়ৰ ফলত আজি মই এই পৰমাচলক দৰ্শন কৰিলোঁ। তাক দেখামাত্ৰেই চকু অশ্ৰুকণাৰে ভৰি উঠিল; মই তৎক্ষণাৎ উঠি শিৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিলোঁ।
Verse 42
मुखं च दृष्ट्वा नमनं च कार्यं पृष्ठादिभागे नमनं न कार्यम् / सापि द्विषट्कं नमनं च चक्रे शालग्रामं स्थापयित्वा पुरो ऽस्य
মুখ দৰ্শন কৰি তেতিয়াহে প্ৰণাম কৰা উচিত; পিঠ বা পিছফাললৈ প্ৰণাম কৰা উচিত নহয়। সেয়েও তেওঁৰ আগত শালগ্ৰাম স্থাপন কৰি বাৰবাৰ সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 43
इत्थं कार्यं वैष्णवैः पर्वतस्य त्वं वैष्णवैर्विपरीतं च कार्यम् / मध्वान्तःस्थः पर्वताग्रेस्ति नित्यं रमाब्रह्माद्यैः पूजितः श्रीनिवासः
পৰ্বতৰ বিষয়ে বৈষ্ণৱসকলে এইদৰে কৰ্তব্য পালন কৰা উচিত; কিন্তু তুমি বৈষ্ণৱাচাৰৰ বিপৰীত কাম কৰিছা। ‘মধ্ব’ দিৱ্য অঞ্চলৰ অন্তৰত আৰু পৰ্বতশিখৰত নিত্য অধিষ্ঠিত শ্ৰীনিবাসক ৰমা(লক্ষ্মী), ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলে সদায় পূজা কৰে।
Verse 44
सुसत्तमं परमं श्रीनिवासं द्रक्ष्ये ऽथाहं ह्यारुरुक्षे ऽचलञ्च / इत्येवमुक्त्वा कपिलाख्यतीर्थे स्थानं चक्रे सा स्वपित्रा सहैव
“মই পৰম শ্ৰেষ্ঠ, পৰম শ্ৰীনিবাসক দৰ্শন কৰিম; তাৰ পাছত নিশ্চয় এই অচলত আৰোহণ কৰিম।” এইদৰে কৈ সি নিজৰ পিতাৰ সৈতে কপিলাখ্য তীৰ্থত বাস স্থাপন কৰিলে।
Verse 45
अत्रैवास्ते श्रीनिवासो हरिस्तु द्रव्येण रूपेण न चान्यथेति / आदौस्नात्वा मुण्डनं तत्र कृत्वा तीर्थश्राद्धं कारयित्वा सुतीर्थे
ইয়াতেই শ্ৰীনিবাস হৰি সেই পবিত্ৰ দ্ৰব্য আৰু ৰূপত সাক্ষাৎ বিৰাজমান, অন্যথা নহয়। সেয়ে প্ৰথমে তাত স্নান কৰি মুণ্ডন সম্পন্ন কৰি, সেই সুতীৰ্থত বিধিপূৰ্বক তীৰ্থ-শ্ৰাদ্ধ কৰাব লাগে।
Verse 46
गोभूहिरण्यादिसमस्तदानं दत्त्वा शैलं चारुरोहाथ साध्वी / शालग्रामं स्थापयित्वा स चाग्रे पुनः प्रणामं सापि चक्रे सुभक्त्या
গাই, ভূমি, সোণ আদি সকলো দান দি সেই সাধ্বী সুন্দৰ শৈলত আৰোহণ কৰিলে। আগত শালগ্ৰাম স্থাপন কৰি সি পুনৰ শুদ্ধ ভক্তিৰে প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 47
सोपानानां शतपर्यन्तमेवमारुह्य सा ह्युपविष्टा तु तत्र / शुश्राव सा भागवतं पुराणं शुश्राव वैवेङ्कटाद्रेः प्रशंसाम्
এইদৰে সি শত সোপানলৈকে উঠি তাত বহিল। তাত বহি সি ভাগৱত পুৰাণৰ পাঠ শুনিলে আৰু পবিত্ৰ বেঙ্কটাদ্ৰীৰ প্ৰশংসাও শুনিলে।
Verse 48
जैगीषव्याद्गुरुपादात्सुभक्त्या सुश्राव तत्त्वं वेङ्कटाद्रेश्च सर्वम्
গুৰুচৰণত সুভক্তিসহ অৱস্থান কৰি জৈগীষব্যই বেঙ্কটাদ্ৰী-সম্পৰ্কীয় সকলো তত্ত্ব সম্যকভাৱে শুনিলে।
Frequently Asked Questions
It assigns speech to describing Hari’s virtues, hands to sevā and purity-maintenance, ears to hearing Hari narratives and liberating teachings, eyes to sacred darśana that cleanses beginningless impurities, skin to contact with true Vaiṣṇavas and nirmālya fragrance, smell to Hari’s pāda-tīrtha essence, and taste to prasāda remnants with tulasī—turning embodiment into a devotional instrument.
The text frames bodily hardship and humility (walking) as integral to yātrā’s purificatory intent; protecting the feet or riding is portrayed as diminishing that austerity, hence described as ‘footless’ or partial in fruit. The emphasis is ethical-spiritual orientation rather than travel logistics.
Compassion is stated as a non-negotiable prerequisite: without day-to-day kindness and a softened heart, the journey becomes externally correct yet internally barren, undermining the very purification that tīrtha-yātrā is meant to cultivate.
That their sin-destroying and prosperity-removing promises are realized only when joined to remembrance of Viṣṇu; performed without anusaṃdhāna, they are declared ‘in vain’ despite outward correctness.