Adhyaya 172
Strīroga–Prasūti–Bāla Cikitsā, Viṣa-haraṇa, Rasāyana, Ṛtucaryā, Pañcakarma-saṅgraha
খণ্ড ১ৰ আয়ুৰ্বেদ-উপদেশধাৰাত ধন্বন্তৰিয়ে সুশ্ৰুতক যোনি-ব্যাপদ আদি স্ত্ৰীৰোগ বৰ্ণনা কৰি বাত-শমনক মুখ্য কৰি যোনি-শূল, পাৰ্শ্ব/হৃদয়-উপদ্ৰৱ, গুল্ম আৰু অৰ্শৰ বাবে সংযুক্ত যোগ কয়। ফাট/ব্ৰণ, দুৰ্গন্ধ আৰু অতিৰক্তস্ৰাৱত লেপ আৰু ঔষধ-ঘৃত; তাৰপিছত গৰ্ভধাৰণ আৰু সন্তানবৃদ্ধিকৰ উপায়, গৰ্ভিণীৰ শূল-শমন আৰু সুখপ্ৰসব সহায়ক বাহ্যপ্ৰয়োগ বৰ্ণিত। পাছত স্তন্যবৃদ্ধি, ধাত্ৰী-দুগ্ধ শোধন, শিশুৰ বাবে ৰসায়নপ্ৰায় লেহ্য আৰু বমি, কাশি, জ্বৰ, অতিসাৰ, চর্মৰোগ আদিৰ চিকিৎসা; গ্ৰহপীড়াত স্নান-অভ্যঙ্গ আৰু ৰক্ষা-মন্ত্ৰবলি বিধানও আছে। বিষহৰণ অংশত বিষ আৰু সৰ্পদংশৰ প্ৰতিষেধ, তাৰপিছত ৰসায়নক্রম—হৰীতকীৰ ঋতুভিত্তিক সেৱন, জ্বৰোত্তৰ পুনৰ্বল্য, আয়ু আৰু বীৰ্যবর্ধক যোগ। শেষত ঋতুচৰ্যা-আহাৰনীতি, শিৰো/নস্যাদি কৰ্ম আৰু বমন-ৱিৰেচন-বস্তি সহ পঞ্চকৰ্মৰ সংক্ষিপ্ত সাৰ, কোষ্ঠপৰীক্ষা আৰু বস্তিযন্ত্ৰ/মাত্ৰা উল্লেখ কৰি পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ ভূমিকা স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
नामैकसप्तत्युत्तरशततमो ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / स्त्रीरोगादिचिकित्सां च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु / योनिव्यापत्सु भूयिष्टं शस्यते कर्म वातजित्
“এইটো একশ বাহাত্তৰতম অধ্যায়,” ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে। “হে সুশ্ৰুত, শুনা—মই স্ত্ৰীৰোগ আদি চিকিৎসা বৰ্ণনা কৰিম। যোনি-ব্যাপতত বিশেষকৈ বাত-শমনকাৰী কৰ্মই অধিক শস্ত।”
Verse 2
वचोपकुञ्चिकाजातीकृष्णावासकसैन्धवम् / अजमोदायवक्षारं चित्रकं शर्करान्वितम्
বচা, উপকুঞ্চিকা, জাতী, কৃষ্ণা, বাসক আৰু সৈন্ধৱ; লগতে অজমোদা, যৱক্ষাৰ আৰু চিত্ৰক—এই সকলো শর্কৰাৰ সৈতে মিহলাই (গ্ৰহণ কৰিব)।
Verse 3
पिष्ट्वालोड्य जलाद्यैश्च खादयेद्धृतभर्जितम् / योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शो विनिवर्तयेत्
এই দ্ৰব্যসমূহ পিহি পানী আদি সৈতে মিহলাই, ঘিউত ভাজি খুৱাব লাগে। ইয়ে যোনি আৰু পাৰ্শ্বৰ বেদনা, হৃদৰোগ, গুল্ম আৰু অৰ্শ (পাইলস) শান্ত কৰে।
Verse 4
बदरीपत्रसंलेपाद्योनिर्भिन्ना प्रशाम्यति / लोध्रतुम्बीफलालेपाद्योनेर्दार्ढ्यं करोति च
বদৰী (বৰই) পাতৰ লেপ দিলে ফাটা/ঘাঁযুক্ত যোনি শান্ত হৈ আৰোগ্য হয়। লোধ্ৰ আৰু তুম্বীফলৰ লেপে যোনিক দৃঢ়তা আৰু বল দিয়ে।
Verse 5
पञ्चपल्लवपिष्टाह्वमालतीकुसुमैर्घृतम् / रविपक्वमसृग्धारं योनिगन्धविनाशनम्
পঞ্চপল্লৱৰ কল্ক আৰু মালতী ফুলেৰে সিদ্ধ, ৰবিপক্ব ঘিউ অতিৰিক্ত ৰক্তস্ৰাৱ ৰোধ কৰে আৰু যোনিৰ দুৰ্গন্ধ নাশ কৰে।
Verse 6
सकाञ्जिकं जपापुष्पपुष्पं ज्योतिष्मतीदलम् / दूर्वापिष्टं च संप्राश्य चित्रकं शर्करान्वितम्
কাঞ্জিক (টেঙা মাঁড়) সৈতে জবা ফুল, জ্যোতিষ্মতীৰ পাত আৰু দূৰ্বাৰ কল্ক সেবন কৰিব লাগে; লগতে চেনি মিশ্ৰিত চিত্ৰকো গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 7
धात्र्यञ्जनाभयाचूर्णं तोयपीतं रजो हरेत् / सदुग्धा लक्ष्मणा पीता नस्याद्वा पुत्रदा ऋतौ
ধাত্ৰী (আমলখি), অঞ্জন আৰু অভয়া (হৰীতকী) চূৰ্ণ পানীৰ সৈতে পান কৰিলে ৰজঃস্ৰাৱৰ দোষ দূৰ হয়। লক্ষ্মণাক দুধসহ পান কৰা বা ঋতুকালত নস্য ৰূপে দিলে পুত্ৰপ্ৰদা হয়।
Verse 8
दुग्धस्यार्धाढकं चाज्यमश्वगन्धा च पुत्रदा / वन्ध्या पुत्रं लभेत्पीत्वा घृतेन व्योपकेसरम्
দুধৰ অৰ্ধ আঢ়ক ঘৃতসহ আৰু অশ্বগন্ধা—ই সন্তানপ্ৰদ। বন্ধ্যা নাৰীয়ে ঘৃতত কেশৰ মিহলাই পান কৰিলে পুত্ৰলাভ হয়।
Verse 9
कुशकाशोरुचृकानां मृलैर्गोक्षुरकस्य च / शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम्
কুশ, কাশ আৰু ৰুচৃকাৰ মূলতন্তু আৰু গোক্ষুৰসহ দুধ সিজাই, চিনি মিহলাই পান কৰিলে গৰ্ভিণীৰ শূলসদৃশ বেদনা উৎকৃষ্টভাৱে শমে।
Verse 10
पाठालाङ्गलिसिंहाम्यमयूरकूटजैः पृथक् / नाभिबस्ति भगालेपात्सुखं नारी प्रसूयते
পাঠালা, আংগলি, সিংহা আৰু ময়ূৰকূটজ—এই দ্ৰব্যসমূহ পৃথক লেপ কৰি নাভি, বস্তি-প্ৰদেশ আৰু ভগত দিলে নাৰী সুখে প্ৰসৱ কৰে।
Verse 11
सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलमर्कन्द (क्वल्ल) संज्ञितम् / यवक्षारं पिबेत्तत्र मस्तु कोष्णोदकेन वा
প্ৰসৱকালত হৃদয়, শিৰ আৰু বস্তি-প্ৰদেশত হোৱা শূলক ‘অৰ্কন্দ’ (ক্বল্ল) বুলি কয়; তেতিয়া যৱক্ষাৰ মস্তূ বা কুসুম গৰম পানীৰ সৈতে পান কৰিব লাগে।
Verse 12
दशमूलीकृतः क्ताथः साज्यः मूतिरुजापहः / शातिलण्डुलचूर्णं तु सदुग्धं दुग्धकृद्भवेत्
দশমূলৰ ক্বাথ ঘৃতসহ পান কৰিলে মূত্ৰবেদনা শমে। আৰু শাঠী আৰু চাউলৰ চূৰ্ণ দুধৰ সৈতে ল’লে স্তন্যবৃদ্ধি হয়।
Verse 13
विदारी कन्दस्वरसं मूलं कार्पासजं तथा / धात्री स्तन्यविशुद्ध्यर्थं मुद्गयूपरसाशिनी
ধাত্ৰীস্তন্য শুদ্ধিৰ বাবে ধাত্ৰীক বিদাৰী-কন্দৰ তাজা ৰস আৰু কাৰ্পাস (কপাহ) মূল সেবন কৰাব লাগে। লগতে মুদ্গ (মুগ) আৰু যূপ-ৰসযুক্ত প্ৰস্তুতিৰ সাৰো পান কৰাব।
Verse 14
कुष्ठा वचाभया ब्राह्मी मधुरा क्षौद्रसर्पिषा / वर्णायुः कान्तिजननं लेह्यं वालम्य दापयेत्
কুষ্ঠ, বচা, অভয়া, ব্ৰাহ্মী আৰু মধুৰা—মধু আৰু ঘৃতৰ সৈতে মিহলাই লেহ্য কৰি শিশুক চাটাব লাগে; ই বৰ্ণ, আয়ু আৰু কান্তি বৃদ্ধি কৰে।
Verse 15
स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिवेत् / स्वेदनं नाग्निशोफार्ते मृदा स्यादग्नितप्तया
স্তন্য নাথাকিলে ছাগলীৰ গাখীৰ বা সমগুণসম্পন্ন গাইৰ গাখীৰ পান কৰিব লাগে। শোথত কাতৰজনক অগ্নিৰে নহয়, তাপ দিয়া মাটিৰে স্বেদন কৰিব লাগে।
Verse 16
लेहो मुस्तविपायाश्च वमिकासज्वरे पिबेत् / सुस्तशुण्ठीविषाविल्वकूटजैरतिसारनुत
বমি, কাঁহ আৰু জ্বৰত মুস্তা আৰু বিপায়াৰে প্ৰস্তুত লেহ্য সেবন কৰিব লাগে। অতিসাৰ শুকান শুঁঠি, বিষা, বিল্ব আৰু কূটজৰ প্ৰয়োগে উপশম হয়।
Verse 17
मधु व्योषं मातुलुङ्गं हिक्काच्छर्दिनिवारणम् / कुष्ठेन्द्रयवसिद्धार्था निशा दूर्वा च कुष्ठजित्
মধু, ব্যোষ (ত্রিকটু) আৰু মাতুলুঙ্গ হিক্কা আৰু বমি নিবারণ কৰে। কুষ্ঠ, ইন্দ্ৰযৱ, সিদ্ধাৰ্থ, নিশা আৰু দূৰ্বা—এইবোৰে চর্মৰোগ (কুষ্ঠ) জয় কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 18
महामुण्जितिकोजीच्यकाथैः स्नानं ग्रहापहम् / सप्तच्छदामयनिशाचन्दनैश्चानुलेपनम्
মহামুঞ্জা, ইতিকা আৰু ওজীচ্যৰ ক্বাথৰে স্নান কৰিলে গ্ৰহজনিত উপদ্ৰৱ নাশ হয়। সপ্তচ্ছদ, আময়া, নিশা (হালধি) আৰু চন্দনৰ কল্ক লেপন কৰাও বিধেয়।
Verse 19
शङ्खाब्जबीजरुद्राक्षवचालौहादिधारणम् / ॐ कं टं यं गं वैनतेयाय नमः / ॐ हों हां हः मन्त्रेण शान्तिर्वालानां मार्जनाद्वलिदानतः / ॐ ह्रीं बालम्रहाद्वलिं गृह्णीत वालं मुञ्चत स्वाहा
শঙ্খ, পদ্মবীজ, ৰুদ্ৰাক্ষ, বচা, লোহা আদি ধাৰণ ৰক্ষাকাৰী। “ॐ কং টং যং গং বৈনতেয়ায় নমঃ” মন্ত্রে বৈনতেয় (গৰুড়)ক প্ৰণাম। “ॐ হোং হাং হঃ” মন্ত্রে শিশুৰ শান্তি—মাৰ্জন আৰু বলিদানৰ দ্বাৰা। লগতে: “ॐ হ্রীং—বালগ্ৰহাৰ্থ এই বলি গ্ৰহণ কৰা, শিশুক মুক্ত কৰা—স্বাহা।”
Verse 20
तण्डुलाद्भिः शिरीपस्य पलं पीतं विषापहम् / तण्डुलाद्भिश्च वर्षाभ्वाः शुक्लायाः सर्पदंशनुत्
তণ্ডুলোদক (চাল ধোৱা পানী) সহ শিৰীপ এক পল পৰিমাণ পান কৰিলে বিষ নাশ হয়। তণ্ডুলোদকসহ শ্বেত বৰ্ষাভূ সেবনে সাপৰ দংশনৰ দোষ শমে।
Verse 21
दध्याज्यं तण्डुलीयं च गृहधृमो निशा तथा / पिष्टं पानं तथा क्षौद्रं सिन्धृत्थस्य विपान्तकम्
দধি-ঘৃত, তণ্ডুলীয় শাক, গৃহধূমৰ কালি আৰু নিশা (হালধি)—এইবোৰ বটি পানীয় বা লেহ্যৰূপে, আৰু মধু মিহলাই সেবনে সিন্ধৃত্থ বিষ নাশ হয়।
Verse 22
अङ्कोटमूलनिष्क्वाथः साज्यः पीतो विषान्तकः / यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम्
অঙ্কোটমূলৰ ক্বাথ ঘৃতসহ পান কৰিলে বিষ নাশ হয়। যি ভেষজে জৰা আৰু ব্যাধি বিধ্বংস কৰে, তাকেই ৰসায়ন বুলি গণ্য কৰা হয়।
Verse 23
सिन्दूत्यरार्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् / वर्षादिष्वभया सेव्या रसायनगुणौषिणा
সিন্দূত্য, অৰ্ক, শুকান শুণ্ঠী, পিপ্পলী, মধু আৰু গুড় ক্ৰমে গ্ৰহণ কৰি বৰ্ষা-আদি ঋতুত অভয়া (হৰীতকী) সেবনীয়; ই উষ্ণ ৰসায়ন, পুনৰ্যৌৱনদায়িনী।
Verse 24
ज्वरस्यान्ते ऽभयां चैकां प्रभुङ्क्ते द्वे विभीतके / भुक्त्वा मध्वाज्यधात्रीणां चतुष्कं शतवर्षकृत्
জ্বৰ শেষ হ’লে এটা অভয়া (হৰীতকী) আৰু দুটা বিভীতক ফল গ্ৰহণ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত মধু, ঘৃত আৰু ধাত্রী (আমলকী)ৰ চতুষ্ক সেবনে শতবৰ্ষ আয়ুৰ উপায় হয়।
Verse 25
पीताश्वगन्धा पयसा घृतेनाशेपरोगनुत् / मण्डूकपर्ण्याः स्वरसो विदार्याश्चामृतोपमः
হালধীয়া অশ্বগন্ধা গাখীৰ আৰু ঘৃতৰ সৈতে পান কৰিলে উপস্থ-ৰোগ নাশ হয়। তদ্ৰূপ মণ্ডূকপৰ্ণী আৰু বিদাৰীৰ তাজা ৰস অমৃতসম প্ৰভাৱশালী।
Verse 26
तिलधात्रीभृङ्गराजौ जग्ध्वा वर्षशती भवेत् / त्रिकटु त्रिफला वह्निर्गुडूची च शतावरी
তিল, ধাত্রী (আমলকী) আৰু ভৃঙ্গরাজ ভক্ষণ কৰিলে মানুহ শতায়ু হয়। লগতে ত্ৰিকটু, ত্ৰিফলা, বহ্নি (অগ্নিদীপক), গুডূচী আৰু শতাবৰীও হিতকাৰী।
Verse 27
विडङ्गलोहचूर्णं तु मधुना सह रोगनुत् / त्रिफला च कणा शुण्ठी गुडूची च शतावरी
বিদঙ্গ আৰু লোহচূৰ্ণ মধুৰ সৈতে সেবন কৰিলে ৰোগ নাশ হয়। তদ্ৰূপ ত্ৰিফলা, কণা (পিপ্পলী), শুণ্ঠী, গুডূচী আৰু শতাবৰীও উপকাৰী।
Verse 28
विडङ्गभृङ्गराजादि भावितं सर्वरोगनुत् / चूर्णं विदार्या मध्वाज्यं लीढ्वा दश स्त्रियो व्रजेत्
বিডংগ, ভৃংগৰাজ আদি ঔষধেৰে ভাবিত বিদাৰীৰ চূৰ্ণ সৰ্বৰোগনাশক। মধু আৰু ঘৃতসহ চাটি সেৱন কৰিলে পুৰুষৰ বীৰ্যবৃদ্ধি হয় আৰু সি দহ গৰাকী স্ত্ৰীলৈও সমৰ্থ হয়।
Verse 29
घृतं शतावरीकल्कैः क्षीरैर्दशगुणैः पचेत् / शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं वा जारकं विदुः
শতাবৰীৰ কল্কসহ ঘৃতক দহগুণ গাখীৰত সিদ্ধ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত চিনি, পিপ্পলী আৰু মধু যোগ কৰিলে যি মিশ্ৰণ হয়, তাক ‘জাৰক’—বল-বীৰ্যবর্ধক—বুলি জনা যায়।
Verse 30
प्रतिमर्षो ऽवपीडश्च नस्यं प्रवपनं तथा / शिरोविरेचनं चेति पञ्चकर्म च कथ्यते
প্ৰতিমৰ্শ, অৱপীড়, নস্য, প্ৰৱপন আৰু শিৰো-বিৰেচন—এই পাঁচটাক নাসা/শিৰো-চিকিৎসাৰ পঞ্চকৰ্ম বুলি কোৱা হয়।
Verse 31
मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात्षडृतवः स्मृताः / अग्निसेवामधुक्षीरविकृतीः परिपेवयेत्
মাঘৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমে দুমাহকৈ গোটক ছয় ঋতু বুলি স্মৰণ কৰা হয়। সেই ক্ৰমত উষ্ণাচাৰ ৰূপে অগ্নিসেৱা পালন কৰি, মধু আৰু গাখীৰজাত বিকৃতি (দুগ্ধপ্ৰস্তুতি) সেৱন কৰিব লাগে।
Verse 32
स्त्रीयुक्तः शिशिरे तद्वद्वसन्ते न दिवा स्वपेत् / त्यजेद्वर्षासु स्वप्नादीञ्छरदिन्दोश्च रश्मयः
শিশিৰ ঋতুত স্ত্ৰীসঙ্গ উপযুক্ত; বসন্তত দিনত শুব নালাগে। বৰ্ষাত অতিনিদ্ৰা আদি ত্যাগ কৰিব লাগে; আৰু শৰদত চন্দ্ৰৰ ৰশ্মি বর্জন কৰা উচিত।
Verse 33
पथ्यानि शालयो मुद्रा वर्षाम्भः क्वथितं पयः / निम्वातसीकुसुम्भानां शिग्रुसर्षपयोस्तथा
শালী চাউল আৰু মুদ্গ (মুগ) পাথ্য; উপযুক্ত বৰষুণৰ পানী আৰু উতলোৱা গাখীৰো হিতকৰ বুলি কোৱা হৈছে। তদ্ৰূপ নিম, আতসী, কুসুম্ভ আৰু শিগ্ৰু তথা সৰিষাৰ তেলো উপকাৰী।
Verse 34
ज्योतिष्मतीमूलकानां तैलानि च हरन्ति हि / कृमिकुष्ठप्रमेहांश्च वातश्लेष्मशिरोरुजः
হে গৰুড়! জ্যোতিষ্মতীৰ মূলৰ পৰা সিদ্ধ কৰা তেল নিশ্চিতভাৱে কৃমি, কুষ্ঠ আৰু প্ৰমেহ দূৰ কৰে; লগতে বাত‑কফজনিত শিৰোবেদনাো শমায়।
Verse 35
दाडिमामलकीकोलकरमर्द्पियालकम् / जम्बीरं नागग्गं च आम्रातककपिन्थकम्
দাড়িম, আমলকী, কোল, কৰমৰ্দ, পিয়ালক; লগতে জম্বীৰ, নাগৰং, আম্ৰাতক আৰু কপিন্থ—এই ফলসমূহ ইয়াত আহাৰ/ঔষধ ৰূপে উল্লেখ কৰা হৈছে।
Verse 36
पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणिच / जलं जीमूतकेक्ष्वाकुकुटजाकृतबन्धनम्
এইবোৰ পিত্তবর্ধক, বাতশামক আৰু কফক উৎক্লেশকাৰী। লগতে জীমূতক, ইক্ষ্বাকু আৰু কুটজেৰে সংস্কৃত/প্ৰস্তুত কৰা জলও (ঔষধৰূপে) উল্লেখ আছে।
Verse 37
धामार्गवश्च संयोज्याः सर्वथा वमनेष्वमी / पूर्वाह्ने वमनायेते मदनेन्द्रयवी वचा
বমন-চিকিৎসাত এই সকলোৰ সৈতে ধামাৰ্গৱো অৱশ্যেই সংযোজন কৰিব লাগে। পূৰ্বাহ্নে মদন, ইন্দ্ৰযৱ আৰু বচা দ্বাৰা বমন কৰোৱা হয়।
Verse 38
मृदुकोष्टश्च पित्तेन खरो वातकफाश्रयात् / मध्यमः समदोषे स्यात्त्रिवृत्तिते विरेचनम्
মৃদু কোষ্ঠ পিত্তৰ প্ৰভাৱত হয়; খৰ/কঠিন কোষ্ঠ বায়ু‑কফৰ আশ্ৰয়ত। দোষ সম হলে কোষ্ঠ মধ্যম হয়; তেতিয়া ত্ৰিবৃত্ দ্বাৰা বিৰেচন কৰা উচিত।
Verse 39
शर्करामधुसंयुक्तं सैन्धवं नगरं त्रिवृत् / हरीतकीविहङ्गानि गोमूत्रेण विरेचनम्
বিৰেচনৰ বাবে ত্ৰিবৃত্‑ৰ সৈতে সৈন্ধৱ আৰু নগৰ মিহলাই, শর্কৰা আৰু মধুৰ সৈতে দিব লাগে; লগতে হৰীতকী আৰু বিহঙ্গ গোমূত্ৰৰ সৈতে দিলে সেয়াও বিৰেচক যোগ।
Verse 40
एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथश्च द्विगुणस्तथा / वातोल्बणेषु दोषेषु भोजयित्वाथ वामयेत्
এৰণ্ড তেল আৰু ত্ৰিফলা-ক্বাথ দ্বিগুণ মাত্ৰাত—দোষত বায়ুৰ প্ৰাধান্য থাকিলে—ৰোগীক আহাৰ কৰাই দি, পাছত বমন কৰাব লাগে।
Verse 41
वंशादिनेत्रं कुर्वीत पडष्टद्वादशाङ्गुलम् / कर्कन्धृफलवच्छिद्रं वस्तिरुत्तानशायिने
বাঁহ আদি দিয়ে নেত্ৰ (নল) আঠৰ পৰা বাৰ অঙ্গুল দীঘল কৰি বনাব লাগে; ছিদ্ৰ কৰ্কন্ধৃ ফলৰ দৰে হ’ব। ৰোগীক চিত হৈ শুৱাই বস্তি দিব লাগে।
Verse 42
निरूहदाने ऽपि विधिरयमेवमुदीरितः / अर्धत्रिपट्पले मात्रा लघुमध्योत्तमः क्रमात्
নিরূহ (ক্বাথ-বস্তি) দানতো এই একেই বিধি কোৱা হৈছে। মাত্ৰা ক্ৰমে অৰ্ধ, তিন আৰু পাঁচ পল—লঘু, মধ্যম আৰু উত্তম (তীব্ৰ) অনুসাৰে।
Verse 43
पथ्याक्षवात्र्योकद्विचतुर्भाग रुगर्दनाः / शतवर्यसृताभृङ्गसिन्धुवारादिभाविताः
পথ্যা, অক্ষ, বাতৃয়োকা আদি দ্ৰব্যেৰে বিধিপূৰ্বক সংস্কাৰ কৰি চতুৰ্থাংশ বা অৰ্ধমাত্ৰাত যোগ কৰিলে ৰোগনাশক ঔষধ সিদ্ধ হয়। শতাৱৰী, ঘৃত, ভৃঙ্গরাজ, সিন্ধুবাৰ আদি দ্ৰব্যেৰে ভাবিত কৰিলেও ই সিদ্ধ হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter explicitly states that in womb/vaginal disorders, vāta-śamana is especially recommended. In classical Āyurveda, vāta governs pain, dryness, constriction, and irregular movement; many yoni-vyāpat presentations (śūla/pain, fissuring, spasmodic symptoms) are therefore approached by snehana-type measures (ghee-based preparations), warming spices, and stabilizing applications.
It names: pratimārśa, avapīḍa, nasya, pravapana, and śiro-virecana—presented as a fivefold set of nasal/head therapies.
It prescribes a convalescent sequence: at the end of fever, taking harītakī and vibhītaka, followed by a combination including honey, ghee, and dhātrī (āmalakī), framed as a means toward long life—illustrating rasāyana as post-illness rebuilding and longevity support.