Adhyaya 41
Śrīcakra–Mantra–Pūjāvidhi: Agastya–Hayagrīva Saṃvāda (Lalitopākhyāna Context)
অধ্যায় ৪১ত অগস্ত্যই শ্ৰীচক্ৰৰ নিৰ্ণায়ক বিষয়সমূহ—যন্ত্ৰৰ স্বৰূপ, মন্ত্ৰ, প্ৰতিশ্ৰুত বৰ, আৰু উপদেশক গুৰু-শিষ্যৰ যোগ্যতা—বিনয়সহ প্ৰশ্ন কৰে। হয়গ্ৰীৱ উত্তৰ দি কয় যে মন্ত্ৰ-যন্ত্ৰৰ এই ঐক্য ত্ৰিপুৰাম্বিকা আৰু মহালক্ষ্মীৰ সৈতে অভিন্ন; শ্ৰীচক্ৰ দীপ্তিময়, অপৰিমেয় আৰু সাধাৰণ বোধৰ অতীত এক বিশ্ব-চিত্র। তাৰ পাছত পূজা-বিধি বৰ্ণিত হয়—বিষ্ণু, ঈশান আৰু ব্ৰহ্মা আদি দেবতাই শ্ৰীচক্ৰ-আৰাধনাৰে বিশেষ শক্তি/পদ লাভ কৰিছে বুলি কোৱা হয়, যাৰ দ্বাৰা সাধনাৰ সৰ্বসম্প্ৰদায়িক প্ৰামাণ্য স্থাপন হয়। দেবীৰ সন্মুখত ধাতুনিৰ্মিত চক্ৰ স্থাপন, সুগন্ধ অৰ্পণ, ষোড়শাক্ষৰী বিদ্যাৰ জপ, নিত্য তুলসীপাত পূজা, আৰু মধু, ঘী, চিনি, পায়স আদি নৈবেদ্যৰ বিধান আছে। ফুলৰ ৰং আৰু অৰ্পণৰ গুণ অনুসৰি ফলভেদ, শুচিতা আৰু মঙ্গল সুগন্ধৰ গুৰুত্ব, আৰু পৰম্পৰা-সংবেদনশীল দীক্ষাসহ শ্ৰীবিদ্যাক পৰম বিদ্যা বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने चत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच कीदृशं यन्त्रमेतस्या मन्त्रोवा कीदृशो वरः / उपदेष्टा च कीदृक्स्याच्छिष्यो वा कीदृशः स्मृतः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ উত্তৰভাগত হয়গ্ৰীৱ-অগস্ত্য সংবাদৰ ললিতোপাখ্যানত চল্লিশতম অধ্যায়। অগস্ত্য ক’লে—এই দেৱীৰ যন্ত্ৰ কেনেকুৱা, আৰু মন্ত্রৰূপ বৰ কেনেকুৱা? উপদেশক কেনেকুৱা হ’ব, আৰু শিষ্য কেনেকুৱা বুলি স্মৃত?
Verse 2
सर्वज्ञस्त्वं हयग्रीव साक्षात्परमपूरुषः / स्वामिन्मयि कृपादृष्ट्या सर्वमेतन्निवेदय
হে হয়গ্ৰীৱ, তুমি সৰ্বজ্ঞ, সাক্ষাৎ পৰমপুৰুষ। স্বামী, মোৰ ওপৰত কৃপাদৃষ্টি কৰি এই সকলো মোক নিবেদন কৰা।
Verse 3
हयग्रीव उवाच मन्त्रं श्रीचक्रगेवास्याः सेयं हि त्रिपुरांबिका / सैषैव हि महालक्ष्मीः स्फुरच्चैवात्मनः पुरा
হয়গ্ৰীৱে ক’লে—এইটো শ্ৰীচক্ৰদেৱীৰ মন্ত্ৰ; তেঁৱেই ত্ৰিপুৰাম্বিকা। তেঁৱেই মহালক্ষ্মী, যি প্ৰাচীন কালে নিজৰ আত্মস্বৰূপত স্ফুৰিত হৈ প্ৰকাশ পাইছিল।
Verse 4
पस्यति स्म तदा चक्रं ज्योतिर्मयविजृंभितम् / अस्य चक्रस्य माहात्म्यमपरिज्ञेयमेव हि
তেতিয়া তেওঁ জ্যোতিৰ্ময় ৰূপে বিস্তাৰিত হৈ উদ্ভাসিত সেই চক্ৰটো দেখিলে। এই চক্ৰৰ মাহাত্ম্য সঁচাকৈয়ে অপৰিজ্ঞেয়।
Verse 5
साक्षात्सैव महालक्ष्मीः श्रीचक्रमिति तत्त्वतः / यदभ्यर्च्य महाविष्णुः सर्वलोकविमोहनम् / कामसंमोहिनीरूपं भेजे राजीवलोचनः
তত্ত্বতঃ শ্ৰীচক্ৰ সাক্ষাৎ মহালক্ষ্মীয়ে। যাক আৰাধনা কৰি পদ্মনয়ন মহাবিষ্ণুৱে সৰ্বলোক-বিমোহন কাম-সংমোহিনী ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 6
अर्चयित्वा तदीशानः सर्वविद्येश्वरो ऽभवत् / तदाराध्य विशेषेण ब्रह्मा ब्रह्माण्डसूरभूत् / मुनीनां मोहनश्चासीत्स्मरो यद्वरिवस्यया
তাক অর্চনা কৰি ঈশান সৰ্ববিদ্যাৰ ঈশ্বৰ হ’ল। তাক বিশেষভাবে আৰাধনা কৰি ব্ৰহ্মা ব্ৰহ্মাণ্ডৰ অধিপতি হ’ল। আৰু সেই উপাসনাৰ বলতেই স্মৰ (কামদেৱ) মুনিসকলকো মোহিত কৰিব পৰা হ’ল।
Verse 7
श्रीदेव्याः पुरतश्चक्रं हेमरौप्यादिनिर्मितम् / निधाय गन्धैरभ्यर्च्य षोडशाक्षरविद्यया
শ্ৰীদেৱীৰ সন্মুখত সোণ-ৰূপা আদি ধাতুৰে নিৰ্মিত চক্ৰ স্থাপন কৰি, সুগন্ধি দ্ৰব্যে অর্চনা কৰি, ষোড়শাক্ষৰী বিদ্যাৰে উপাসনা কৰিব লাগে।
Verse 8
प्रत्यहं तुलसीपत्रैः पवित्रैर्मङ्गलाकृतिः / सहस्रैर्मूलमन्त्रेण श्रीदेवीध्यानसंयुतः
প্ৰতিদিন পৱিত্ৰ তুলসীপাতৰে মঙ্গলময় হৈ, মূলমন্ত্ৰ সহস্ৰবাৰ জপ কৰি শ্ৰীদেৱীৰ ধ্যানসহ (পূজা কৰিব)।
Verse 9
अर्चयित्वा च मध्वाज्यशर्करापायसैः शुभैः / अनवद्यैश्च नैवेद्यैर्माषापूपैर्मनोहरैः
মধু, ঘিউ, চিনি আৰু পায়স আদি শুভ দ্ৰব্যে, আৰু নিৰ্দোষ নৈবেদ্য—মনোহৰ মাষাপূপ আদি—অৰ্পণ কৰি অর্চনা কৰি।
Verse 10
यः प्रीणति महालक्ष्मीं मतिमान्मण्डलत्रये / महसा तस्य सांनिध्यमाधत्ते परमेश्वरी
যি বুদ্ধিমান তিন মণ্ডলত মহালক্ষ্মীক প্ৰসন্ন কৰে, তাক পৰমেশ্বৰীয়ে নিজ মহিমাৰে সান্নিধ্য দান কৰে।
Verse 11
मनसा वाञ्छितं यच्च प्रसन्ना तत्प्रपूरयेत् / धवलै कुसुमैश्चक्रमुक्तरीत्या तु योर्ऽचयेत्
তেওঁ প্ৰসন্ন হৈ মনৰ কামনা কৰা সকলো পূৰ্ণ কৰে; যি ধৱল ফুলে চক্র-মুক্তি ৰীতি অনুসাৰে অর্চনা কৰে।
Verse 12
तस्यैव रसनाभागे नित्यं नृत्यति भारती / पाटलैः कुसुमैश्चक्रं योर्ऽचयेदुक्तमार्गतः / सार्वभौमं च राजानं दासवद्वशयेदसौ
তাৰ জিহ্বাৰ অংশত ভাৰতী (সৰস্বতী) নিত্য নৃত্য কৰে; যি কোৱা পথ অনুসাৰে পাটল ফুলে চক্রৰ অর্চনা কৰে, সি সাৰ্বভৌম ৰজাকো দাসৰ দৰে বশ কৰে।
Verse 13
पीतवर्णैः शुभैः पुष्पैः पूर्ववत्पूजयेच्च यः / तस्य वक्षस्थले नित्यं साक्षाच्छ्रीर्वसति ध्रुवम्
যি পীতবৰ্ণ শুভ পুষ্পেৰে পূৰ্বৱৎ পূজা কৰে, তাৰ বক্ষস্থলত সাক্ষাৎ শ্ৰী (লক্ষ্মী) নিত্যই নিশ্চিতভাৱে বাস কৰে।
Verse 14
दुर्गन्धैर्गन्धहीनैश्च सुवर्णैरपि नार्चयेत् / सुगन्धैरेव कुसुमैः पुष्पैश्चाभ्यर्चर्योच्छवाम्
দুৰ্গন্ধযুক্ত, গন্ধহীন বা সোণ দিয়েও অর্চনা কৰা উচিত নহয়; কেৱল সুগন্ধি কুসুম আৰু পুষ্পেৰে উৎসৱভাৱে অভ্যর্চনা কৰা উচিত।
Verse 15
कामाक्ष्यैव महालक्ष्मीश्चक्रं श्रीचक्रमेव हि / श्रीविद्यैषा परा विद्या नायिका गुरुनायिका
কামাক্ষীয়ে মহালক্ষ্মী; চক্র বুলিলে নিশ্চয় শ্ৰীচক্রই। এই শ্ৰীবিদ্যা পৰা বিদ্যা—নায়িকা আৰু গুরু-নায়িকা।
Verse 16
एतस्या मन्त्रराजस्तु श्रीविद्यैव तपोधन / कामराजान्तमन्त्रान्ते श्रीबीजेन समन्वितः
হে তপোধন! এই শ্ৰীবিদ্যাৰ মন্ত্রৰাজ মন্ত্রান্তত কামৰাজসহ আৰু শ্ৰীবীজেৰে সমন্বিত।
Verse 17
षोडशाक्षरविद्येयं श्रीविद्येति प्रकीर्तिता / इत्थं रहस्यमाख्यातं गोपनीयं प्रयत्नतः
এই ষোড়শাক্ষৰী বিদ্যা ‘শ্ৰীবিদ্যা’ বুলি প্ৰখ্যাত। এইদৰে ৰহস্য কোৱা হ’ল; ইয়াক যত্নসহ গোপনীয় কৰি ৰাখিব লাগে।
Verse 18
तिसृणामपि मूर्तीनां शक्तिर्विद्येयमीरिता / सर्वेषा मपि मन्त्राणां विद्यैषा प्राणरूपिणी
তিনিও মূৰ্তিৰ যি শক্তি, সেইয়েই এই বিদ্যা বুলি কোৱা হৈছে। এই বিদ্যা সকলো মন্ত্ৰৰ প্ৰাণস্বৰূপিণী।
Verse 19
पारंपर्येण विज्ञाता विद्येयं बन्धमोचिनी / संस्मृता पापहरणी जरामृत्युविनाशिनी
পৰম্পৰাৰে জনা এই বিদ্যা বন্ধনমোচিনী। স্মৰণ কৰিলে পাপহৰিণী, জৰা-মৃত্যুবিনাশিনী।
Verse 20
पूजिता दुःखदौर्भाग्यव्याधिदारिद्रयनाशिनी / स्तुता विघ्नौघशमिनी ध्याता सर्वार्थसिद्धिदा
পূজিত হলে এই বিদ্যা দুখ, দৌৰ্ভাগ্য, ব্যাধি আৰু দাৰিদ্ৰ্য নাশ কৰে। স্তৱ কৰিলে বিঘ্নসমূহ শমায়, ধ্যান কৰিলে সৰ্বাৰ্থসিদ্ধি দিয়ে।
Verse 21
मुद्राविशेषतत्त्वज्ञो दीक्षाक्षपितकल्मषः / भजेद्यः परमेशानीमभीष्टफलमाप्नुयात्
মুদ্ৰাৰ বিশেষ তত্ত্বজ্ঞানী আৰু দীক্ষাৰে যাৰ কল্মষ ক্ষয় হৈছে, সেয়ে পৰমেশানীৰ ভজন কৰক; তেওঁ অভীষ্ট ফল লাভ কৰে।
Verse 22
धवलांबरसंवीतां धवलावासमध्यगाम् / पूजयेद्धवलैः पुष्पैर्ब्रह्मचर्ययुतो नरः
ধৱল বস্ত্ৰে আৱৃত আৰু ধৱল আবাসৰ মধ্যস্থিত দেৱীক, ব্ৰহ্মচৰ্যযুক্ত নৰে শ্বেত পুষ্পে পূজা কৰক।
Verse 23
धवलैश्चैव नैवेद्यैर्दधिक्षीरौदनादिभिः / संकल्पधवलैर्वापि पूजयेत्परमेश्वरीम्
ধৱল (শুদ্ধ) নৈবেদ্য—দধি, ক্ষীৰ, অদন আদি—দিয়ে, অথবা শুদ্ধ সংকল্পৰ ধৱলতাৰে পৰমেশ্বৰীক পূজা কৰিব।
Verse 24
श्रीर्वालन्त्र्यक्षीबीजैः क्रमात्खण्डेषु योजिताम् / षोडशाक्षरविद्यां तामर्चयेच्छुद्धमानसः
শ্ৰী, বালন, ত্ৰ্যক্ষী আদি বীজক ক্ৰমে খণ্ডে খণ্ডে সংযোজিত কৰি গঠিত সেই ষোড়শাক্ষৰী বিদ্যাৰ শুদ্ধমনে অর্চনা কৰিব।
Verse 25
अनुलोमविलोमेन प्रजपन्मात्रिकाक्षरैः
মাতৃকা অক্ষৰসমূহক অনুলোম-বিলোম ক্ৰমে জপ কৰি (সেই বিদ্যাৰ) জপ কৰিব।
Verse 26
भावयन्नेव देवाग्रे श्रीदेवीं दीपरूपिणीम् / मनसोपांशुना वापि निगदेनापि तापस
হে তাপস! দেৱসন্মুখে দীপৰূপিণী শ্ৰীদেৱীক ভাবনা কৰি, মনে, উপাংশু জপে বা স্পষ্ট উচ্চাৰণেও (জপ/স্তৱ) কৰিব।
Verse 27
श्रीदेवीन्याससहितः श्रीदेवीकृतविग्रहः / एकलक्षजपेनैव महापापैः प्रमुच्यते
শ্ৰীদেৱী-ন্যাসসহিত আৰু শ্ৰীদেৱীস্বৰূপ ধাৰণ কৰি, কেৱল এক লক্ষ জপে মহাপাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 28
लक्षद्वयेन देवर्षे सप्तजन्मकृतान्यपि / पापानि नाशयत्येव साधकस्य परा कला
হে দেৱৰ্ষি! দু’লক্ষ জপে সাধকৰ পৰাকলা সাত জন্মত কৃত পাপসমূহো নিশ্চয় নাশ কৰে।
Verse 29
लक्षत्रितयजापेन सहस्रजनिपातकैः / मुच्यते नात्र संदेहो निर्मलो नितरां मुने / क्रमात्षोडशलक्षेण देवीसांनिध्यमाप्नुयात्
হে মুনি! তিন লক্ষ জপে সহস্ৰ জন্মৰ পাতকৰ পৰা মুক্তি হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই; আৰু ক্ৰমে ষোল লক্ষ জপে অতি নির্মল হৈ দেৱীৰ সান্নিধ্য লাভ কৰে।
Verse 30
पूजा त्रैकालिकी नित्यं जपस्तर्पणमेव च / होमो ब्राह्मणभुक्तिश्च पुरश्चरणमुच्यते
নিত্য ত্ৰিকাল পূজা, জপ আৰু তৰ্পণ, লগতে হোম আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন—ইয়াকেই পুরশ্চৰণ বোলা হয়।
Verse 31
होमतर्पणयोः स्वाहा न्यासपूजनयोर्नमः / मन्त्रान्ते पूजयेद्देवीं जपकाले यथोचितम्
হোম আৰু তৰ্পণত ‘স্বাহা’, ন্যাস আৰু পূজাত ‘নমঃ’; জপকালত মন্ত্ৰান্তে যথোচিতভাৱে দেৱীৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 32
जपाद्दशांशो होमः स्यात्तद्दशांशं तु तर्पणम् / तद्दशांशं ब्राह्मणानां भोजनं विन्ध्यमर्दन
হে বিন্ধ্যমৰ্দন! জপৰ দশমাংশ হোম হ’ব; তাৰ দশমাংশ তৰ্পণ; আৰু তাৰ দশমাংশ ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰোৱা হ’ব।
Verse 33
देशकालोपघाते तु यद्यदङ्गं विहीयते / तत्संख्याद्विगुणं जप्त्वा पुरश्चर्यां समापयेत्
দেশ-কালজনিত বিঘ্নত যদি পুৰশ্চৰণৰ কোনো অংগ বাদ পৰে, তেন্তে তাৰ সংখ্যাৰ দ্বিগুণ জপ কৰি পুৰশ্চৰণ সম্পূৰ্ণ কৰিব।
Verse 34
ततः काम्यप्रयोगार्थं पुनर्लक्षत्रयं जपेत् / व्रतस्थो निर्विकारश्च त्रिकालं पूजनेरतः / पश्चाद्वश्यादिकर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यति
তাৰপিছত কাম্যপ্ৰয়োগৰ বাবে পুনৰ তিন লক্ষ জপ কৰিব; ব্ৰতস্থ হৈ, নিৰ্বিকাৰভাৱে, ত্ৰিকাল পূজাত ৰত থাকিব। তাৰ পাছত বশ্যাদি কৰ্ম কৰিলে সিদ্ধি লাভ কৰিব।
Verse 35
अभ्यर्च्य चक्रमध्यस्थो मन्त्री चिन्तयते यदा / सर्वमात्मानमरुणं साध्यमप्यरुणीकृतम्
যেতিয়া মন্ত্ৰী চক্ৰৰ মধ্যত অৱস্থিত হৈ বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰি ধ্যান কৰে, তেতিয়া সি আত্মাক অৰুণ (তেজোময়) আৰু সাধ্যকো অৰুণীকৃত ৰূপে চিন্তা কৰে।
Verse 36
ततो भवति विन्ध्यारे सर्वसौभाग्यसुन्दरः / वल्लभः सर्वलोकानां वशयेन्नात्रसंशयः
তেতিয়া সি বিন্ধ্যাৰণ্যত সৰ্ব সৌভাগ্যৰে সুন্দৰ হৈ, সৰ্বলোকৰ ওচৰত প্ৰিয় (ৱল্লভ) হয়; আৰু ইয়াত সন্দেহ নাই—সি সকলোকে বশ কৰিব পাৰে।
Verse 37
रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु समभागं तु चन्दनम् / शतमष्टोत्तरं जप्त्वा तिलकं कारयेद् बुधः
ৰোচনা আৰু কুঙ্কুম সমভাগে লৈ চন্দনৰ সৈতে মিহলাই, বুদ্ধিমান ব্যক্তি ১০৮ বাৰ জপ কৰি তিলক ধাৰণ কৰিব।
Verse 38
ततो यमीक्षते वक्ति स्पृशते चिन्तयेच्च यम् / अर्धेन च शरीरेण स वशं याति दासवत्
তাৰ পাছত সি যাক চায়, যাৰ সৈতে কথা কয়, যাক স্পৰ্শ কৰে আৰু যাক মনতে চিন্তা কৰে—সেই পুৰুষ অর্ধেক দেহসহো দাসৰ দৰে তাৰ বশলৈ যায়।
Verse 39
तथा पुष्पं फलं गन्धं पानं वस्त्रं तपोधन / शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्यै संप्रोष्यते स्त्रियै / सद्य आकृष्यते सा तु विमूढहृदया सती
হে তপোধন! তেনেদৰে পুষ্প, ফল, সুগন্ধ, পানীয় আৰু বস্ত্ৰ লৈ একশ আঠবাৰ জপ কৰি যি স্ত্ৰীলৈ অৰ্পণ কৰা হয়, সেই সতি-নাৰীও হৃদয়ত মোহিত হৈ তৎক্ষণাৎ আকৃষ্ট হয়।
Verse 40
लिखेद्रोचन यैकान्ते प्रतिमामवनीतले / सुरूपां च सशृङ्गारवेषाभरणमण्डिताम्
তাৰ পাছত ৰোচনাৰে একান্তত ভূমিতলত এটা প্ৰতিমা আঁকিব—সুৰূপা, শৃঙ্গাৰ-বেশ আৰু অলংকাৰৰে মণ্ডিত।
Verse 41
तद्भालगलहृन्नाभिजानुमण्डलयोजितम् / जन्मनाममहाविद्यामङ्कुशान्तर्विदर्भितम्
সেই প্ৰতিমাৰ ভাল, গলা, হৃদয়, নাভি আৰু জানুৰ মণ্ডলত ‘জন্ম-নাম-মহাবিদ্যা’ক অঙ্কুশৰ ভিতৰত নিক্ষিপ্ত কৰি স্থাপন কৰিব।
Verse 42
सर्वाङ्गसंधिसंलीनामालिख्य मदनाक्षरैः / तदाशाभिमुखो भूत्वा त्रिपुरीकृतविग्रहः
তাৰ পাছত মদন-অক্ষৰেৰে তাক সৰ্বাঙ্গৰ সন্ধিস্থলত লীন হোৱা দৰে লিখিব; আৰু সেই দিশালৈ মুখ কৰি ত্ৰিপুৰী-ভাবত দেহ একাগ্ৰ কৰিব।
Verse 43
बद्ध्वा तु क्षोभिणीं मुद्रां विद्यामष्टशतं जपेत् / संयोज्य दहनागारे चन्द्रसूर्यप्रभाकुले
ক্ষোভিণী মুদ্ৰা বান্ধি বিদ্যা-মন্ত্ৰ অষ্টশতবাৰ জপ কৰিব। তাৰ পাছত চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ প্ৰভাৰে পূৰ্ণ দহনাগাৰত তাক সংযোজিত কৰিব।
Verse 44
ततो विह्वलितापाङ्गीमनङ्गशरपीडिताम् / प्रज्वलन्मदनोन्मेषप्रस्फुरज्जघनस्थलाम्
তেতিয়া তাই অপাংগচলনত বিহ্বল, অনঙ্গৰ শৰপীড়িত, আৰু জ্বলি উঠা মদনোন্মেষে যাৰ জঘনস্থল স্পন্দিত—এনেকুৱা হয়।
Verse 45
शक्तिचक्रे लसद्रश्मिवलनाकवलीकृताम् / दूरीकृतसुचारित्रां विशालनयनाम्बुजाम्
শক্তিচক্ৰত লসিত ৰশ্মিৰ ঘূৰ্ণনত তাই যেন গ্ৰসিত হয়; সুশীলতা দূৰ হয় আৰু তাৰ বিশাল নয়ন পদ্মসম হয়।
Verse 46
आकृष्टनयनां नष्टधैर्यसंलीनव्रीडनाम् / मन्त्रयन्त्रौषधमहामुद्रानिगडबन्धनाम् / दूरीकृतसुचारित्रां विशालनयनाम्बुजाम्
যাৰ নয়ন আকৃষ্ট, ধৈৰ্য নষ্ট, লাজ অন্তৰ্লীন; যি মন্ত্ৰ-যন্ত্ৰ-ঔষধ আৰু মহামুদ্ৰাৰ নিগড়বন্ধনত আবদ্ধ; যাৰ সুশীলতা দূৰ আৰু বিশাল নয়ন পদ্মসম।
Verse 47
मनो ऽधिकमहामन्त्रजपमानां हृतांशुकाम् / विमूढामिव विक्षुब्धामिव प्लुष्टामिवाद्भुताम्
মনক অধীন কৰা মহামন্ত্ৰ জপ কৰি থাকোঁতে, যাৰ বস্ত্ৰ হৰণ হৈছে; তাই যেন মোহিত, যেন ক্ষুব্ধ, যেন দগ্ধ—অদ্ভুত ৰূপে দেখা যায়।
Verse 48
लिखितामिव निःसंज्ञामिव प्रमथितामिव / निलीनामिव निश्चेष्टामिवान्यत्वं गतामिव
যেন লিখা, যেন অচেতন, যেন প্ৰমথিত; যেন লুকাই থকা, যেন নিশ্চেষ্ট, যেন নিজস্বতা এৰি অন্যত্বলৈ গৈছে।
Verse 49
भ्रमन्मन्त्रानिलोद्धूतवेणुपत्राकृतिं च खे / भ्रमन्तीं भावयेन्नारीं योजनानां शतादपि
মন্ত্ৰচালিত বায়ুত উৰি যোৱা বেণুপত্ৰৰ দৰে আকাশত ঘূৰি থকা নাৰীক—শত যোজন দূৰৰ পৰাও ধ্যানে ভাবিব।
Verse 50
चक्रमध्यगतां पृथ्वीं सशैलवनकाननाम् / चतुःसमुद्रपर्यन्तं ज्वलन्तीं चिन्तयेत्ततः
তাৰ পাছত চক্ৰমধ্যস্থিত, পৰ্বত-অৰণ্য-কাননসহ, চাৰি সমুদ্ৰ পৰ্যন্ত বিস্তৃত, জ্বলন্ত পৃথিৱীক ধ্যান কৰিব।
Verse 51
षण्मासाभ्यासयोगेन जायते मदनोपमः / दृष्ट्वा कर्षयते लोकं दृष्ट्वैव कुरुते वशम्
ছয় মাহৰ অভ্যাস-যোগে সি মদনৰ সদৃশ হয়; দৃষ্টিমাত্ৰে লোকক আকর্ষে, আৰু দেখামাত্ৰে বশ কৰে।
Verse 52
दृष्ट्वा संक्षोभयेन्नारीं दृष्ट्वैव हरते विषम् / दृष्ट्वा करीति वागीशं दृष्ट्वा सर्वं विमोहयेत् / दृष्ट्वा चातुर्थिकादींश्च ज्वरान्नाशयते क्षणात्
দেখামাত্ৰ নাৰীক সংক্ষোভিত কৰে, দেখামাত্ৰ বিষ হৰণ কৰে; দেখামাত্ৰ বাগীশক ‘কৰীতি’ কৰে, দেখামাত্ৰ সকলোকে বিমোহিত কৰে; আৰু দেখামাত্ৰ চাতুৰ্থিক আদি জ্বৰ ক্ষণতে নাশ কৰে।
Verse 53
पीतद्रव्येण लिखितं चक्रं गूढं तु धारयेत् / वाक्स्तंभं वादिनां क्षिप्रं कुरुते नात्र संशयः
পীত দ্ৰব্যে লিখা চক্ৰ গোপনে ধাৰণ কৰিব লাগে। ই তৰ্ককাৰীৰ বাক্ শীঘ্ৰে স্তম্ভিত কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 54
महानीलीरसेनापि शत्रुनामयुतं लिखेत् / दक्षिणाभिमुखो वह्नौ दग्ध्वा मारयते रिपून्
মহানীলীৰ ৰসে শত্রুৰ নাম লিখিব লাগে। তাৰ পাছত দক্ষিণাভিমুখ হৈ অগ্নিত দগ্ধ কৰিলে ৰিপু বিনষ্ট হয়।
Verse 55
महिषाश्वपुरीषाभ्यां गोमूत्रैर्नाम टङ्कितम् / आरनालस्थितं चक्रं विद्वेषं कुरुते द्विषाम्
মহিষ আৰু অশ্বৰ গোবৰ আৰু গোমূত্ৰে নাম অঙ্কিত কৰিব লাগে। আৰনালত স্থাপিত সেই চক্ৰে দ্বেষীসকলৰ মাজত পৰস্পৰ বিদ্বেষ জন্মায়।
Verse 56
युक्त्वा रोचनया नाम काकपक्षेण मध्यगम् / लंबमानस्तदाकारो उच्चाटनकरं परम्
ৰোচনাৰে নাম লিখি কাকপক্ষৰ মধ্যভাগত স্থাপন কৰিব লাগে। সি সেই আকাৰতে লম্বমান হৈ পৰম উচ্ছাটন সাধন কৰে।
Verse 57
दुग्धलाक्षारोचनाभिर्महानीलीरसेन च / लिखित्वा धारयंश्चक्रं चातुर्वर्ण्यं वशं नयेत्
দুগ্ধ, লাখ, ৰোচনা আৰু মহানীলীৰ ৰসে লিখি চক্ৰ ধাৰণ কৰিব লাগে। সেই চক্ৰে চাতুৰ্বৰ্ণ্যক বশ কৰে।
Verse 58
अनेनैव विधानेन जलमध्ये यदि क्षिपेत् / सौभाग्यमतुलं तस्य स्नानपानान्न संशयः
এই একে বিধানেই যদি জলের মাজত তাক নিক্ষেপ কৰে, তেন্তে তাৰ স্নান‑পান আদি কৰ্মত অতুল সৌভাগ্য হয়—সন্দেহ নাই।
Verse 59
चक्रमध्यगतं देशं नगरीं वा वराङ्गनाम् / ज्वलन्तीं चिन्तयेन्नित्यं सप्ताहात्क्षोभयेन्मुने
চক্ৰমধ্যগত দেশ, নগৰী বা সুন্দৰী নাৰীক জ্বলন্ত ৰূপে নিত্য ধ্যান কৰিব; হে মুনি, সাত দিনতে ক্ষোভ জাগে।
Verse 60
लिखित्वा पीतवर्णं तु चक्रमेतद्यदाचरेत् / पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा स्तंभयेत्सर्ववादिनः
পীতবৰ্ণ এই চক্ৰ লিখি যেতিয়া আচৰণ কৰে, তেতিয়া পূৰ্বমুখী হৈ সকলো বাদীক স্তম্ভিত কৰে।
Verse 61
सिंदूरवर्णलिखितं पूजयेदुत्तरामुखः / यदा तदा स्ववशगो लोको भवति नान्यथा
সিন্দূৰবৰ্ণে লিখিতটোক উত্তৰমুখী হৈ পূজা কৰিব; তেতিয়া লোক নিশ্চিতভাৱে তাৰ বশ হয়, অন্যথা নহয়।
Verse 62
चक्रं गौरिकयालिख्यपूजयेत्पश्चिमामुखः / यः ससर्वाङ्गनाकर्षवश्यक्षोभकरो भवेत्
গৌৰিকাৰে চক্ৰ লিখি পশ্চিমমুখী হৈ পূজা কৰিলে, সি সকলো নাৰীক আকৰ্ষণ, বশীকৰণ আৰু ক্ষোভ সৃষ্টিত সক্ষম হয়।
Verse 63
पूजयेद्विन्ध्यदर्पारे रहस्येकचरो गिरौ / अजरामरतां मन्त्री लभते नात्र संशयः
বিন্ধ্য-দৰ্পাৰ তীৰত, সেই গিৰিৰ গূঢ় স্থানত একান্তে যি পূজা কৰে, সেই মন্ত্ৰসাধকে অজৰা-অমৰত্ব লাভ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 64
रहस्यमेतत्कथितं गोपितव्यं महामुने / गोपनात्सर्वसिद्धिः स्याद्भ्रंश एव प्रकाशनात्
হে মহামুনে! এই ৰহস্য কোৱা হ’ল; ইয়াক গোপনে ৰাখিব লাগে। গোপন ৰাখিলে সৰ্বসিদ্ধি হয়, আৰু প্ৰকাশ কৰিলে কেৱল ভ্ৰংশ হয়।
Verse 65
अविधाय पुरश्चर्यां यः कर्म कुरुते मुने / देवताशापमाप्नोति न च सिद्धिं स विन्दति
হে মুনে! পুৰশ্চৰ্যা নকৰাকৈ যি কৰ্ম কৰে, সি দেৱতাৰ শাপ পায় আৰু সিদ্ধি নাপায়।
Verse 66
प्रयोगदोषशान्त्यर्थं पुनर्लक्षं जपेद्बुधः / कुर्याच्च विधिवत्पूजां पुनर्योग्यो भवेन्नरः
প্ৰয়োগদোষ শান্ত কৰিবলৈ বুধজনে পুনৰ এক লক্ষ জপ কৰিব। আৰু বিধিমতে পূজা কৰিব; তেতিয়া নৰ পুনৰ যোগ্য হয়।
Verse 67
निष्कामो देवतां नित्यं योर्ऽचयेद्भक्तिनिर्भरः
যি নিষ্কাম হৈ, ভক্তিত পৰিপূৰ্ণ হৈ, নিত্য দেৱতাৰ অৰ্চনা কৰে—সি পুণ্যফলৰ ভাগী হয় আৰু প্ৰসাদ লাভ কৰে।
Verse 68
तामेव चिन्तयन्नास्ते यथाशक्ति मनुं जपन्
সেই দেৱীকেই চিন্তা কৰি, যথাশক্তি মন্ত্ৰ জপ কৰি তেওঁ স্থিৰ হৈ থাকে।
Verse 69
सैव तस्यैहिकं भारं वहेन्मुक्तिं च साधयेत् / सदा संनिहिता तस्य सर्वं च कथयेत सा
সেই দেৱীয়ে তেওঁৰ ইহলোকীয় ভাৰ বহন কৰে আৰু মুক্তিও সাধন কৰায়; সদায় ওচৰত থাকি সকলো কথা জনায়।
Verse 70
वात्सल्यसहिता धेनु यथा वत्समनुव्रजेत् / तथानुगच्छेत्सा देवी स्वभक्तं शरणागतम्
যেনেকৈ স্নেহভৰা গাই বাছুৰৰ পিছে পিছে যায়, তেনেকৈ সেই দেৱী শৰণাগত নিজৰ ভক্তক অনুসৰণ কৰে।
Verse 71
अगस्त्य उवाच शरणागतशब्दस्य कोर्ऽथो वद हया नन / वत्सं गौरिव यं गौरी धावन्तमनुधावति
অগস্ত্য ক’লে— হয়ানন! ‘শৰণাগত’ শব্দৰ অৰ্থ কোৱা; যেনেকৈ গাই দৌৰা বাছুৰৰ পিছে পিছে দৌৰে, তেনেকৈ গৌৰীয়ো অনুসৰণ কৰে।
Verse 72
हयग्रीव उवाच यः पुमानखिलं भारमैहिकामुष्मिकात्मकम् / श्रीदेवतायां निक्षिप्य सदा तद्गतमानसः
হয়গ্ৰীৱ ক’লে— যি পুৰুষ ইহলোক-পরলোকসম্বন্ধীয় সকলো ভাৰ শ্ৰীদেৱীত অৰ্পণ কৰি, সদায় তেওঁৰেই প্ৰতি মন নিবদ্ধ ৰাখে।
Verse 73
सर्वानुकूलः सर्वत्र प्रतिकूलविवर्जितः / अनन्यशरणो गौरीं दृढं सम्प्रार्थ्य रक्षणे
যি সৰ্বত্ৰ সকলোৰে অনুকূল আৰু প্ৰতিকূলতা-বর্জিত, সি অনন্য শৰণ লৈ গৌৰীক দৃঢ়ভাৱে ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Verse 74
रक्षिष्यतीति विश्वासस्तत्सेवैकप्रयोजनः / वरिवस्यातत्परः स्यात्सा एव शरणागतिः
‘সি ৰক্ষা কৰিব’ এই দঢ় বিশ্বাস, তেওঁৰ সেৱাকেই একমাত্ৰ উদ্দেশ্য কৰা, আৰু তেওঁৰ পূজাত তৎপৰ থাকা—ইয়াই শৰণাগতি।
Verse 75
यदा कदाचित्स्तुतिनिन्दनादौ निन्दन्तु लोकाः स्तुवतां जनो वा / इति स्वरूपं सुधिया समीक्ष्य विषादखेदौ न भजेत्प्रपन्नः
কেতিয়াবা স্তুতি-নিন্দাৰ সময়ত লোকে নিন্দা কৰক বা স্তুতি কৰা জনে স্তুতি কৰক—ই লোকস্বভাৱ; ইয়াক বিবেকে চাবলৈ শৰণাগত যেন বিষাদ-খেদ নকৰে।
Verse 76
अनुकूलस्य संकल्पः प्रतिकूलस्य वर्जनम् / रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा
অনুকূলৰ সংকল্প, প্ৰতিকূলৰ বর্জন, ‘সি ৰক্ষা কৰিব’ এই বিশ্বাস, আৰু তেওঁক ৰক্ষক ৰূপে বৰণ কৰা।
Verse 77
आत्मनिक्षेपकार्पण्ये षड्विधा शरणागतिः / अङ्गीकृत्यात्मनिक्षेपं पञ्चाङ्गानि समर्पयेत् / न ह्यस्य सदृशं किञ्चिद्भुक्तिमुक्त्योस्तु साधनम्
আত্মনিক্সেপ আৰু কাৰ্পণ্যসহ শৰণাগতি ছয়বিধ। আত্মনিক্সেপ গ্ৰহণ কৰি বাকী পাঁচ অংগ সমৰ্পণ কৰিব লাগে। ভোগ আৰু মোক্ষৰ সাধনত ইয়াৰ তুলনা নাই।
Verse 78
अमानित्वमदंभित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् / आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
অমানিত্ব, অদম্ভিত্ব, অহিংসা, ক্ষমা আৰু সৰলতা; আচার্যৰ উপাসনা, শৌচ, স্থৈৰ্য আৰু আত্মসংযম—এইবোৰ ধৰ্মলক্ষণ।
Verse 79
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च / जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् / असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु
ইন্দ্ৰিয়বিষয়ত বৈৰাগ্য আৰু অহংকাৰহীনতা; জন্ম-মৃত্যু-জৰা-ব্যাধিৰ দুঃখদোষ সদায় দেখা; আৰু পুত্ৰ, পত্নী, গৃহ আদি বিষয়ত আসক্তি-মোহ নথকা।
Verse 80
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु / मयि चानन्यभावेन भक्तिख्यभिचारिणी
ইষ্ট-অনিষ্ট লাভত সদায় সমচিত্ত থাকা; আৰু মোৰ প্ৰতি অনন্যভাৱে অচল, অব্যভিচাৰিণী ভক্তি ধাৰণ কৰা।
Verse 81
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि / अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् / एतानि सर्वदा ज्ञानसाधनानि समभ्यसेत्
নির্জন স্থানৰ আশ্ৰয়, জনসমাজত অনাসক্তি; অধ্যাত্মজ্ঞানচৰ্চাত নিত্যতা আৰু তত্ত্বজ্ঞানৰ অৰ্থদৰ্শন—এই জ্ঞানসাধনসমূহ সদায় অভ্যাস কৰা উচিত।
Verse 82
तत्कर्मकृत्तत्परमस्तद्भक्तः संगवर्जितः / निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स याति परां श्रियम्
যি তেওঁৰেই কৰ্ম কৰে, তেওঁকেই পৰম মানে, তেওঁৰেই ভক্ত, সংগবর্জিত আৰু সকলো ভূতৰ প্ৰতি নিৰ্বৈৰ—সেই পৰম শ্ৰী লাভ কৰে।
Verse 83
गुरुस्तु मादृशो धीमान्ख्यातो वातापितापन / शिष्यो ऽपि त्वादृशः प्रोक्तो रहस्याम्नायदेशिकः
মোৰ দৰে ধীমান গুৰু ‘বাতাপি-তাপন’ নামে খ্যাত; আৰু তোমাৰ দৰে শিষ্যক ‘ৰহস্য-আম্নায় দেশিক’ বুলি কোৱা হৈছে।
Frequently Asked Questions
Hayagrīva equates Śrīcakra with the Goddess herself—Tripurāmbikā/Mahālakṣmī—presenting it not merely as a diagram but as a luminous, divine cosmogram whose essence is inseparable from Śakti.
Key elements include installing the cakra before the Goddess (often described as made of metals like gold/silver), offering fragrances and flowers, japa with the mūlamantra and ṣoḍaśākṣarī vidyā, daily tulasī-leaf worship, and auspicious naivedyas such as honey, ghee, sugar, and payasa.
Because Śrīvidyā is framed as parā vidyā requiring adhikāra: the efficacy and legitimacy of the practice depend on correct transmission, ethical/purity constraints, and a properly authorized initiation context.