Adhyaya 9
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
এই অধ্যায়ত ভগৱানে মানসসৃষ্টি আৰম্ভ কৰি প্ৰজাসকলৰ ধাৰণ-নিয়মনাৰ্থে পাঁচ ‘কৰ্তৃ’ তত্ত্ব—ৰুদ্ৰ, ধৰ্ম, মন, ৰুচি আৰু আকৃতি—প্ৰকাশ কৰে। ধৰ্মে শৃঙ্খলা ধাৰণ কৰে, মন জ্ঞানৰ সাধন, আকৃতিয়ে ৰূপ-সৌন্দৰ্য দিয়ে, আৰু ৰুচিয়ে শ্রদ্ধা/আসক্তিৰ প্ৰবৃত্তি জগায়। যজ্ঞ আৰু ছন্দ (গায়ত্ৰী, ত্ৰিষ্টুভ্, জগতি)ৰ সংযোগে ৰুদ্ৰক ত্ৰ্যম্বক বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। পাছত সৃষ্ট জীৱ বৃদ্ধি নোহোৱাত স্ৰষ্টাই বিবেকবুদ্ধিৰে দেখে যে তমোগুণৰ প্ৰাবল্যই ৰজস আৰু সত্ত্বক দমন কৰিছে। অপসাৰিত তমসৰ পৰা আৱৰণ-প্ৰতিবন্ধক লক্ষণযুক্ত এক ‘মিথুন’ জন্মে, যি অধৰ্মাচাৰৰ সৈতে যুক্ত হৈ হিংসা আৰু শোক উৎপন্ন কৰে। শেষত প্ৰজাবৃদ্ধি আৰু সৃষ্টিৰ ধাৰাবাহিকতাৰ বাবে স্ৰষ্টাৰ দেহৰ পৰা শতৰূপা নামৰ নাৰী-তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मानससृष्टिवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच रुद्रं धर्मं मनश्चैव रुचिं चैवाकृतिं तथा / पञ्च कर्तॄन् हि स तदा मनसा व्यसृजत्प्रभुः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণত, বায়ুপ্ৰোক্ত পূৰ্বভাগৰ দ্বিতীয় অনুষঙ্গপাদত ‘মানসসৃষ্টি-বৰ্ণন’ নাম অষ্টম অধ্যায়। সূতে ক’লে—তেতিয়া প্ৰভুৱে মনৰ দ্বাৰা ৰুদ্ৰ, ধৰ্ম, মন, ৰুচি আৰু আকৃতি—এই পাঁচ কৰ্তাক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 2
एते महाभुजाः सर्वे प्रजानां स्थितिहेतवः / औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणः पुनः पुनः
এই সকলো মহাবাহু প্ৰজাসকলৰ স্থিতিৰ হেতু; ৰুদ্ৰে পুনঃ পুনঃ ক্ষীণ হৈ ঔষধিসমূহক পুনৰ সংযোজিত কৰে।
Verse 3
प्राप्तौषधिफलैर्देवः सम्यगिष्टः फलार्थिभिः / त्रिभिरेव कपालैस्तु त्र्यंबकैरोषधीक्षये
ঔষধিৰ ফল লাভ কৰি ফলাৰ্থীসকলে দেৱক যথাবিধি সম্যক্ভাৱে যজনা কৰিলে। ঔষধি-ক্ষয় সময়ত ত্ৰ্যম্বকৰ যাগ কেৱল তিনিটা কপালেই সম্পন্ন হয়।
Verse 4
इज्यते मुनिभिर्यस्मात्तस्मात्त्त्र्यंबक उच्यते / गायत्रीं चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव ताः स्मृताः
মুনিসকলে যাক যজনা কৰে, সেই কাৰণে তেওঁ ‘ত্ৰ্যম্বক’ বুলি কোৱা হয়। গায়ত্ৰী, ত্ৰিষ্টুপ্ আৰু জগতী—এই ছন্দসমূহ স্মৃত।
Verse 5
अंबिकानां मया प्रोक्ता योनयः स्वनस्पतेः / ताभिरेकत्वभूता भिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः
অম্বিকাসকলৰ যোনিসমূহ মই বনস্পতিস্বৰূপ বুলি কৈছোঁ। সিহঁত স্ববীৰ্যৰ বলত ত্ৰিবিধ হ’লেও একত্বত একীভূত।
Verse 6
त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालस्ततः स्मृतः / त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनेह त्र्यंबकःस्मृतः
তিনিটা সাধনযুক্ত পুৰোডাশ ‘ত্ৰিকপাল’ বুলি স্মৃত। সেই পুৰোডাশেই ‘ত্ৰ্যম্বক’; সেয়ে ইয়াত ত্ৰ্যম্বক বুলি স্মৰণ কৰা হৈছে।
Verse 7
धत्ते धर्मः प्रजाः सर्वा मनो ज्ञानकरं स्मृतम् / आकृतिः सुरुचे रूपं रुचिः श्रद्धाकरः स्मृतः
ধৰ্মে সকলো প্ৰজাক ধাৰণ কৰে; মনক জ্ঞানকাৰক বুলি স্মৃত। আকৃতি সুৰুচিপূৰ্ণ ৰূপ, আৰু ৰুচি শ্ৰদ্ধা জগোৱা বুলি স্মৃত।
Verse 8
एवमेते प्रजापालाः प्रजानां स्थितिहेतवः / अथास्य सृजतः सर्गं प्रजानां परिवृद्धये
এইদৰে এই প্ৰজাপালসকল প্ৰজাসকলৰ স্থিতিৰ কাৰণ। তাৰ পাছত তেওঁ প্ৰজাসকলৰ পৰিবৃদ্ধিৰ বাবে সৃষ্টিৰ ক্ৰম ৰচনা কৰিলে।
Verse 9
न व्यवर्द्धत ताः सृष्टाः प्रजाः केनापि हेतुना / ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगा मिनीम्
কোনো কাৰণতেই সৃষ্ট প্ৰজাসকল বৃদ্ধি নাপালে। তেতিয়া তেওঁ অৰ্থ-নিশ্চয়লৈ নিবলৈ সক্ষম বুদ্ধি স্থাপন কৰিলে।
Verse 10
अथात्मनि समद्राक्षीत्तमोमात्रां तु चारिणीम् / रजः सत्त्वं परित्यज्य वर्तमानां स्वकर्मतः
তাৰ পাছত তেওঁ নিজৰ ভিতৰত তমোমাত্ৰাক বিচৰণ কৰা দেখিলে; ই ৰজঃ আৰু সত্ত্ব ত্যাগ কৰি স্বকৰ্ম অনুসাৰে বৰ্তমান আছিল।
Verse 11
ततः स तेन दुखेनशुचं चक्रे जगत्पतिः / तमश्च व्यनुदत्पश्चाद् रजसातु समावृणोत्
তেতিয়া জগত্পতিয়ে সেই দুখৰ পৰা শোক সৃষ্টি কৰিলে। পাছত তেওঁ তমসক আঁতৰাই ৰজসৰে আৱৰণ কৰিলে।
Verse 12
तत्तमः प्रतिनुत्तं वै मिथुनं संप्रसूयत / अधर्माचरणा त्तस्य हिंसा शोको व्यजायत
সেই তমস প্ৰতিনুত্ত হৈ এক মিথুন জন্ম দিলে। তাৰ অধৰ্মাচৰণৰ পৰা হিংসা আৰু শোক উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 13
ततस्तस्मिन्समुद्भूते मिथुने वरणात्मके / ततः स भगवानासीत् प्रीतश्चैतं हि शिश्रिये
তাৰ পিছত সেই বৰ-স্বভাৱ যুগল উদ্ভৱ হোৱাত ভগৱান অতি প্ৰীত হল আৰু সেইটিকেই আশ্ৰয় কৰিলে।
Verse 14
एवं प्रीतात्मनस्तस्य स्वदेहार्द्धाद्विनिःसृता / नारी परमकल्याणी सर्वभूतमनोहरा
এইদৰে প্ৰীতাত্মা সেইজনৰ নিজ দেহৰ অর্ধাংশৰ পৰা পৰমকল্যাণী, সৰ্বভূতৰ মনোহৰী নাৰী নিৰ্গত হ’ল।
Verse 15
सा हि कामात्मना सृष्टा प्रकृतेः सा सुरूपिणी / शतरूपेति सा प्रोक्ता सा प्रोक्तैव पुनः पुनः
সেই নাৰী কামাত্ম স্বভাৱৰে সৃষ্ট, প্ৰকৃতিৰ পৰা উদ্ভূত সুৰুপিণী; তেওঁক ‘শতৰূপা’ বুলি কোৱা হ’ল—সেই নামেই পুনঃপুনঃ উচ্চাৰিত হ’ল।
Verse 16
ततः प्रजाः समुद्भूता यथा प्रोक्ता मया पुरा / प्रक्रियायां यथा तुभ्यं त्रेतामध्ये महात्मनः
তাৰ পিছত প্ৰজাসকল উদ্ভৱ হ’ল, যেনেকৈ মই আগতে কৈছিলোঁ; হে মহাত্মন, ত্ৰেতাযুগৰ মধ্যভাগত তোমাক যি প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰিছিলোঁ, সেই অনুসাৰেই।
Verse 17
यदा प्रजास्तु ताः सृष्टा न व्यवद्धत धीमतः / ततो ऽन्यान्मानसान्पुत्रानात्मनः सदृशो ऽसृजत
যেতিয়া সেই প্ৰজাসকল সৃষ্ট হ’লেও সেই ধীমানেৰে বৃদ্ধি নাপালে, তেতিয়া তেওঁ নিজৰ সদৃশ আন মানসপুত্ৰসকল সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 18
भृग्वङ्गिरोमरीचींश्च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च निर्ममे मानसान्सुतान्
ব্ৰহ্মাই ভৃগু, অঙ্গিৰা, মৰীচি, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্ৰতু, দক্ষ, অত্রি আৰু বসিষ্ঠ—এইসকলক মানসপুত্ৰ ৰূপে সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 19
नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / ब्रह्मा यतात्मकानां तु सर्वेषामात्मयोनिनाम्
পুৰাণত নিশ্চিতভাৱে কোৱা হৈছে—এওঁলোক ‘নৱ ব্ৰহ্মা’; আৰু ব্ৰহ্মাই নিজৰ স্বৰূপৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সকলো আত্মযোনিৰ আদিমূল।
Verse 20
ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा धर्मं भूतसुखावहम् / प्रजापतिं रुचिं चैव पूर्वेषामेव पूर्वजौ
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই পুনৰ সকলো ভূতৰ সুখদায়ক ধৰ্ম সৃষ্টি কৰিলে; আৰু পূৰ্বসকলৰো পূৰ্বজ প্ৰজাপতি ৰুচিকো উৎপন্ন কৰিলে।
Verse 21
बुद्धितः ससृजे धर्मं सर्वभूतसुखावहम् / मनसस्तु रुचिर्नाम जज्ञे जो ऽव्यक्तजन्मनः
ব্ৰহ্মাই নিজৰ বুদ্ধিৰ পৰা সকলো ভূতৰ সুখদায়ক ধৰ্ম সৃষ্টি কৰিলে; আৰু তেওঁৰ মনৰ পৰা ‘ৰুচি’ নামৰ প্ৰজাপতি জন্মিল, যাৰ জন্ম অব্যক্তৰ পৰা।
Verse 22
भृगुस्तु त्दृदयाज्जज्ञे ऋषिः साललयोनिनः / प्राणाद्दक्षं सृजन्ब्रह्मा चक्षुर्भ्यां तु मरीचिनम्
ভৃগু ঋষি ব্ৰহ্মাৰ হৃদয়ৰ পৰা জন্মিল, যাৰ যোনি জলতত্ত্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; ব্ৰহ্মাই প্ৰাণৰ পৰা দক্ষক আৰু চকুৰ পৰা মৰীচিক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 23
अभिमानात्मकं रुद्रं निर्ममे नीललोहितम् / शिरसोंगिरसं चैव श्रोत्रादत्रिं तथैव च
অভিমান-স্বৰূপ ৰুদ্ৰ, নীললোহিতক তেওঁ সৃষ্টি কৰিলে। শিৰৰ পৰা অঙ্গিৰা আৰু কৰ্ণৰ পৰা অত্রিকো তেনেদৰে উৎপন্ন কৰিলে।
Verse 24
पुलस्त्यं च तथोदानाद्व्यानाच्च पुलहं पुनः / समानजो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम्
উদানৰ পৰা পুলস্ত্যক, আৰু ব্যানৰ পৰা পুনৰ পুলহক সৃষ্টি কৰিলে। সমানৰ পৰা বসিষ্ঠ জন্মিল; অপানৰ পৰা ক্রতুক নির্মাণ কৰিলে।
Verse 25
इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्रजादौ द्वादश स्मृताः / धर्मस्तेषां प्रथमजो देवतानां स्मृतस्तु वै
এইদৰে প্ৰজাসৃষ্টিৰ আদিতে ব্ৰহ্মাৰ দ্বাদশ পুত্ৰ বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়। তেওঁলোকৰ মাজত প্ৰথমজ ধৰ্ম; দেৱতাসকলৰ মাজতো তেওঁ স্মৃত।
Verse 26
भृग्वादयस्तु ये सृष्टास्ते वै ब्रह्मर्षयः स्मृताः / गृहमेधिपुराणास्ते धर्मस्तैः प्राक् प्रवर्त्तितः
ভৃগু আদি যিসকল সৃষ্টি হ’ল, তেওঁলোক ব্ৰহ্মর্ষি বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়। তেওঁলোক গৃহমেধী পৰম্পৰাৰ প্ৰাচীন; ধৰ্ম তেওঁলোকেই আগতেই প্ৰৱৰ্তিত কৰিলে।
Verse 27
द्वादशैते प्रसूयन्ते प्रजाः कल्पे पुनः पुनः / तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः
এই দ্বাদশজনে কল্পে কল্পে পুনঃ পুনঃ প্ৰজাসকলক উৎপন্ন কৰে। তেওঁলোকৰ দ্বাদশ দিব্য বংশ আছে, যিবোৰ দেৱগুণে সমন্বিত।
Verse 28
क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः / यदा तैरिह सृष्टैस्तु धर्म्माद्यैश्च महर्षिभिः
তেওঁলোক কৰ্মনিষ্ঠ আৰু প্ৰজাসম্পন্ন আছিল, মহর্ষিসকলৰ দ্বাৰা অলংকৃত। যেতিয়া ইয়াত সেই মহর্ষিসকলে ধৰ্ম আদি সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 29
सृज्यमानाः प्रजाश्चैव न व्यवर्द्धन्त धीमतः / तमोमात्रावृतः सो ऽभूच्छोकप्रतिहतश्च वै
সৃষ্টি হৈ থকা প্ৰজাসকলেও সেই ধীমানৰ বৃদ্ধি ঘটাব নোৱাৰিলে। তেওঁ কেৱল তমসে আৱৃত হৈ শোকে প্ৰতিহত হ’ল।
Verse 30
यथाऽवृतः स वै ब्रह्मा तमोमात्रा तु सा पुनः / पुत्राणां च तमोमात्रा अपरा निःसृताभवत्
যেনেকৈ সেই ব্ৰহ্মা তমোমাত্ৰাৰে আৱৃত হৈছিল, সেই তমোমাত্ৰাই পুনৰ তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ পৰাও অন্য ৰূপে নিৰ্গত হ’ল।
Verse 31
प्रतिस्रोतात्मको ऽधर्मो हिंसा चैवाशुभात्मिका / ततः प्रतिहते तस्य प्रतीते वरणात्मके
অধৰ্ম আছিল প্ৰতিস্ৰোত-স্বভাৱৰ, আৰু হিংসাও আছিল অশুভ-স্বভাৱিনী। তাৰ পাছত তেওঁৰ সেই আৱৰণ-স্বভাৱ প্ৰতিহত হৈ প্ৰকাশ পালে।
Verse 32
स्वां तनुं स तदा ब्रह्मा समपोहत भास्वराम् / द्विधा कृत्वा स्वकं देहमर्द्धेन पुरुषो ऽभवत्
তেতিয়া ব্ৰহ্মাই নিজৰ দীপ্তিময় তনু আঁতৰাই দিলে। নিজৰ দেহ দ্বিধা কৰি, অর্ধাংশে তেওঁ পুৰুষৰূপ হ’ল।
Verse 33
अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत / प्रकृतिर्भूतधात्री सा कामाद्वै सृजतः प्रभोः
তেওঁৰ অর্ধাংশৰ পৰা সেই নাৰী শতৰূপা জন্মিল। সৃষ্টিকৰ্তা প্ৰভুৰ ইচ্ছাৰে তেওঁৱেই প্ৰকৃতি, ভূতধাত্ৰী ৰূপে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 34
सा दिवं पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य सुस्थिता / ब्रह्माणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्य तिष्टतः
তেওঁ নিজৰ মহিমাৰে স্বৰ্গ আৰু পৃথিৱী ব্যাপি সুস্থিত হ’ল। তেওঁ ব্ৰহ্মাৰ পূৰ্বতন তনু, দ্যুলোক আৱৰি স্থিত আছিল।
Verse 35
या त्वर्द्धा सृज्यते नारी शतरूपा व्यजायत / सा देवी नियुतं तप्त्वा तपः परम दुश्चरम्
যি অর্ধাংশৰ পৰা সৃষ্ট নাৰী শতৰূপা জন্মিল, সেই দেৱীয়ে অতি দুৰূহ পৰম তপস্যা নিয়ুত কাল ধৰি কৰিলে।
Verse 36
भर्त्तारं दीप्तयशसं पुरुषं प्रत्यपद्यत / स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते
তেওঁ দীপ্ত যশস্বী সেই পুৰুষক স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে। সেই আদ্য স্বায়ম্ভুব পুৰুষেই ‘মনু’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 37
तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते / लब्ध्वा तु पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम्
তেওঁৰ মন্বন্তৰ ইয়াত একসপ্ততি (৭১) যুগৰ বুলি কোৱা হৈছে। আৰু সেই পুৰুষে অযোনিজা শতৰূপাক পত্নী ৰূপে লাভ কৰিলে।
Verse 38
तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते / प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत
সেই তাইৰ সৈতে ৰমণ কৰে; সেয়ে তাইক ‘ৰতি’ বুলি কোৱা হয়। সেই প্ৰথম সংযোগ কল্পৰ আদিত সংঘটিত হৈছিল।
Verse 39
विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽभवत्पुरुषो विराट् / सम्राट् सशतरूपस्तु वैराजस्तु मनुः स्मृतः
ব্ৰহ্মাই বিরাজক সৃষ্টি কৰিলে; সেয়াই বিরাট পুৰুষ হ’ল। তেওঁ সম্ৰাট আৰু শতৰূপো; আৰু বৈৰাজক মনু বুলি সোঁৱৰা হয়।
Verse 40
स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषो मनुः / वैराजात्पुरुषाद्वीरौ शतरूपा व्यजायत
সেই বৈৰাজ মনু-পুৰুষে প্ৰজাসৃষ্টি কৰিলে। বৈৰাজ পুৰুষৰ পৰা বীৰ্যৰূপে শতৰূপা জন্মিল।
Verse 41
प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ / कन्ये द्वे सुमहाभागे याभ्यां जाता इमाः प्रजाः
প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ—এই দুজন পুত্ৰ পুত্ৰৱানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। আৰু দুজনী অতি মহাভাগ্যৱতী কন্যা আছিল; যাৰ পৰা এই প্ৰজাসকল জন্মিল।
Verse 42
देवी नाम्ना तथाकूलिः प्रसूतिश्चैव ते शुभे / स्वायंभुवः प्रसूतिं तु दक्षाय व्यसृजत्प्रभुः
সেই শুভ কন্যাসকলৰ মাজত এজনীৰ নাম ‘দেৱী’; আনসকল আকূতি আৰু প্ৰসূতি। প্ৰভু স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে প্ৰসূতিক দক্ষলৈ অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 43
रुचेः प्रजापतेश्चैव आकूतिं प्रत्य पादयत् / आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्
প্ৰজাপতি ৰুচিয়ে আকূতিক গ্ৰহণ কৰিলে। আকূতিত ৰুচিৰ মানস-সংকল্পৰ পৰা এক শুভ যুগল জন্মিল।
Verse 44
यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमलौ तौ बभूवतुः / यज्ञस्य दक्षिणायां च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे
সেই যুগল যজ্ঞ আৰু দক্ষিণা নামে পৰিচিত হ’ল। যজ্ঞৰ পত্নী দক্ষিণাৰ গৰ্ভে বাৰোজন পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 45
यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेतरे / यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः
স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰৰ সেই দেৱসকল ‘যামা’ নামে খ্যাত। তেওঁলোক যজ্ঞৰ পুত্ৰ; সেয়ে ‘যামা’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 46
अजिताश्चैव शुक्राश्च द्वौ गणौ ब्रह्मणः स्मृतौ / यामाः पूर्वं परिक्रान्ता येषां संज्ञा दिवौकसः
অজিত আৰু শুক্ৰ—ব্ৰহ্মাৰ দুটা গণ বুলি স্মৃত। যিসকল যামা আগতে পৰিক্ৰমা কৰিছিল, তেওঁলোক ‘দিবৌকস’ নামে পৰিচিত হ’ল।
Verse 47
स्वायंभूव सुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः / तस्यां कन्याश्चतुर्विंशद्दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः
স্বায়ম্ভুৱৰ কন্যা প্ৰসূতিত লোকমাতৃসকল প্ৰকাশ পালে। সেই প্ৰসূতিতেই প্ৰভু দক্ষে চৌব্বিশ কন্যা জন্ম দিলে।
Verse 48
सर्वास्ताश्च महाभागाः सर्वाः कमललोचनाः / योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः
তেওঁলোক সকলোৱে মহাভাগ্যা, কমলনয়না; সকলোৱে যোগৰ পত্নী আৰু যোগৰ মাতৃ।
Verse 49
सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा विश्वस्य मातरः / श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया
তেওঁলোক সকলোৱে ব্ৰহ্মবাদিনী, বিশ্বৰ মাতৃ; তেওঁলোক—শ্ৰদ্ধা, লক্ষ্মী, ধৃতি, তুষ্টি, পুষ্টি, মেধা আৰু ক্ৰিয়া।
Verse 50
बुद्धिर्लज्जा वसुः शान्तिः सिद्धिः कीर्त्तिस्त्रयोदश / पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः
বুদ্ধি, লজ্জা, বসু, শান্তি, সিদ্ধি, কীৰ্তি—এইদৰে তেৰজনী দাক্ষায়ণীক প্ৰভু ধৰ্মে পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 51
द्वाराण्येतानि चैवास्य विहितानि स्वयंभुवा / यान्याः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः
এইবোৰেই তাৰ দ্বাৰ, স্বয়ম্ভূয়ে বিধান কৰা; আৰু যিসকল অৱশিষ্ট থাকিল, সেয়া কনিষ্ঠৰ একাদশ সুলোচনা কন্যা।
Verse 52
सती ख्यातिश्च संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा / सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
সতী, খ্যাতি, সম্ভূতি, স্মৃতি, প্ৰীতি, ক্ষমা; লগতে সন্নতি, অনসূয়া, ঊৰ্জা, স্বাহা আৰু স্বধা।
Verse 53
तास्तदा प्रत्यगृह्णन्त पुनरन्ये महार्षयः / रुद्रो भृगुर्मरीचिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः
তেতিয়া পুনৰ অন্য মহাৰ্ষিসকলে তেওঁলোকক গ্ৰহণ কৰিলে—ৰুদ্ৰ, ভৃগু, মৰীচি, অঙ্গিৰা, পুলহ আৰু ক্ৰতু।
Verse 54
पुलस्त्यो ऽत्रिर्वसिष्ठश्च पितरो ऽग्रिस्तथैव च / सतीं भवाय प्रायच्छत्ख्यातिं च भृगवे तथा
পুলস্ত্য, অত্রি, বসিষ্ঠ, পিতৃগণ আৰু অগ্নিয়েও—সতীক ভব (শিৱ)ক দিলে, আৰু খ্যাতিক ভৃগুক দিলে।
Verse 55
मरीचये तु संभूतिं स्मृतिमङ्गिरसे ददौ / प्रीतिं चैव पुलस्त्याय क्षमां वै पुलहाय च
মৰীচিক সংভূতি, অঙ্গিৰাক স্মৃতি; পুলস্ত্যক প্ৰীতি আৰু পুলহক ক্ষমা দিয়া হ’ল।
Verse 56
क्रतवे संततिं नाम अनसूयां तथात्रये / ऊर्जां ददौ वसिष्ठाय स्वाहां चैवाग्नये ददौ
ক্ৰতুক ‘সন্ততি’ নামৰ, অত্রিক অনসূয়া; বসিষ্ঠক ঊৰ্জা আৰু অগ্নিক স্বাহা দিয়া হ’ল।
Verse 57
स्वधां चैव पितृभ्यस्तु तास्वपत्यानि मे शृणु / एताः सर्वा महाभागाः प्रजास्त्वनुसृताः स्थिताः
আৰু পিতৃগণক স্বধা দিয়া হ’ল; এতিয়া সেই পত্নীসকলৰ সন্তানসমূহ মোৰ পৰা শুনা। এই সকলো মহাভাগ প্ৰজা পৰম্পৰাৰে অনুসৃত হৈ স্থিত আছে।
Verse 58
मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम् / श्रद्धा कामं प्रजज्ञे ऽथ दर्पो लक्ष्मी सुतः स्मृतः
সকলো মন্বন্তৰত, মহাপ্ৰলয়লৈকে, শ্ৰদ্ধাই কামক জন্ম দিলে; আৰু লক্ষ্মীৰ পুত্ৰ ‘দৰ্প’ বুলি স্মৃত।
Verse 59
धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते / पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा
ধৃতিৰ পুত্ৰ ‘নিয়ম’ বুলি কোৱা হয়; তুষ্টিৰ পুত্ৰ ‘সন্তোষ’ বুলি উচ্য। পুষ্টিৰ পুত্ৰ ‘লাভ’ো আছে; আৰু মেধাৰ পুত্ৰ ‘শ্ৰুত’ো প্ৰসিদ্ধ।
Verse 60
क्रियायास्तनयौ प्रोक्तौ दमश्च शम एव च / बुद्धेर्बोधः सुतश्चापि अप्रमादश्च तावुभौ
ক্ৰিয়াৰ দুজন পুত্ৰ ‘দম’ আৰু ‘শম’ বুলি প্ৰোক্ত। বুদ্ধিৰ পুত্ৰ ‘বোধ’ো আছে; আৰু ‘অপ্ৰমাদ’ো—এই দুয়ো।
Verse 61
लज्जाया विनयः पुत्रो व्यवसायो वसोः सुतः / क्षेमः शान्तेः सुतश्चापि सुखं सिद्धेर्व्यजायत
লজ্জাৰ পুত্ৰ ‘বিনয়’; আৰু বসুৰ পুত্ৰ ‘ব্যৱসায়’। শান্তিৰ পুত্ৰ ‘ক্ষেম’ো আছে; আৰু সিদ্ধিৰ পৰা ‘সুখ’ জন্মিল।
Verse 62
यशः कीर्तेः सुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः / कामस्य तु सुतो हर्षो देव्यां सिद्ध्यां व्यजायत
কীৰ্তিৰ পুত্ৰ ‘যশ’ো আছে—ইয়েই সকলো ধৰ্মৰ পুত্ৰ। আৰু কামৰ পুত্ৰ ‘হৰ্ষ’ দেৱী সিদ্ধিত জন্মিল।
Verse 63
इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य सात्त्विकः / जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्वै निकृतिं चानृतं च ते
এইদৰে ধৰ্মৰ এই সাত্ত্বিক সৃষ্টি সুখফলদায়ক; কিন্তু অধৰ্মৰ পৰা হিংসা জন্মিল, লগতে কপট আৰু অসত্যও।
Verse 64
निकृत्यनृतयोर्जज्ञ भयं नरक एव च / माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः
কপট আৰু অসত্যৰ পৰা ভয় আৰু নৰক জন্মিল; আৰু এই দুয়োৰ যুগলৰূপে মায়া আৰু বেদনাো উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 65
मयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् / वेदनायां ततश्चापि जेज्ञ दुःखं तु रौरवात्
মায়াৰ পৰা পুনৰ মায়া জন্মিল, আৰু জীৱ অপহৰণকাৰী মৃত্যুো; আৰু বেদনাৰ পৰা ৰৌৰৱ নৰকৰ দুখো উৎপন্ন হ’ল।
Verse 66
मृत्योर्व्याधिर्जराशोकक्रोधासूया विजज्ञिरे / दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः
মৃত্যুৰ পৰা ব্যাধি, জৰা, শোক, ক্ৰোধ আৰু অসূয়া জন্মিল; এই সকলো দুখবর্ধক আৰু অধৰ্মৰ লক্ষণ বুলি স্মৃত।
Verse 67
तेषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ह्यनिधनाः स्मृताः / इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनिया मकः
তেওঁলোকৰ পত্নী বা পুত্ৰো আছে, আৰু তেওঁলোক সকলেই অবিনাশী বুলি স্মৃত; এইদৰে ধৰ্মক নিয়মিত কৰা তামস সৃষ্টি জন্মিল।
Verse 68
प्रजाः सृचेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः / सो ऽभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे चात्मसंभवान्
ব্ৰহ্মাৰ আদেশত “প্ৰজা সৃষ্টি কৰা” বুলি নীললোহিতে সতি পত্নীক ধ্যান কৰি নিজৰ আত্মসম্ভৱ সৃষ্টিক নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 69
नाधिकान्न च हीनास्तान्मानसानात्मना समान् / सहस्रं च सहस्राणामसृजत्कृत्तिवाससः
সিহঁত ন অধিক ন হীন—মানসজাত, নিজৰেই সমান। কৃত্তিবাসে সহস্ৰৰ সহস্ৰ, অগণিত প্ৰজা সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 70
तुल्यानेवात्मना सर्वान् रूपतेजोबल श्रुतैः / पिङ्गलान्सनिषङ्गांश्च कपर्दी नीललोहितान्
কপৰ্দী নীললোহিতে সকলোকে নিজৰ সমান সৃষ্টি কৰিলে—ৰূপ, তেজ, বল আৰু শ্ৰুতিত; পিঙ্গলবৰ্ণ আৰু নিষঙ্গ (তূণীৰ)সহ।
Verse 71
विशिखान्हीनकेशांश्च दृष्टिघ्नास्तान्कपालिनः / महारूपान्विरूपांश्च विश्वरूपाश्च रूपिणः
সিহঁত শিখাহীন, অল্পকেশ আৰু দৃষ্টিহৰণকাৰী ভয়ংকৰ; কপালধাৰী। কোনো মহাৰূপ, কোনো বিরূপ, আৰু কোনো বিশ্বৰূপ—ৰূপবান।
Verse 72
रथिनो वर्मिणश्चैव धन्विनो ऽथ वरूथिनः / सहस्रशतबाहूंश्च दिव्यभौमान्तरिक्षगान्
সিহঁত ৰথী, বর্মধাৰী, ধনুৰ্ধৰ আৰু বৰূথিন (দল-আৱৰণসহ) আছিল; সহস্ৰ-শত বাহুবিশিষ্ট, দিব্য—ভূমি আৰু অন্তৰিক্ষত বিচৰণকাৰী।
Verse 73
स्थूल शीर्षानष्टदंष्ट्रान् द्विजिह्वांस्तु त्रिलोचनान् / अन्नादान्पिशितादांश्च आज्यपान्सोमपोस्तथा
তেওঁলোক স্থূল-মস্তক, দংশনহীন, দ্বিজিহ্বা আৰু ত্ৰিনয়ন; অন্নভোজী, মাংসভোজী, ঘৃতপায়ী আৰু সোমপায়ীও আছিল।
Verse 74
अतिमेढ्रोग्रकायांश्च शितिकण्ठोग्रमन्युकान् / सनिषङ्गतनुत्रांश्च धन्विनो ह्यसिचर्मिणः
অতিমেধ্ৰ, উগ্ৰদেহী, শিতিকণ্ঠ আৰু উগ্ৰক্ৰোধী; তূণীৰ আৰু বর্মসহ ধনুৰ্ধৰ, আৰু তৰোৱাল-ঢালধাৰীও আছিল।
Verse 75
आसीनान् धावतश्चापि जृंभतश्चाप्यधिष्ठितान् / अधीयानाश्च जपतो युञ्जतो ध्यायतस्तथा
কিছুমান বহি আছিল, কিছুমান দৌৰি আছিল, কিছুমান জঁভাই তুলিছিল, কিছুমান আসনত স্থিত; কিছুমান অধ্যয়নত, কিছুমান জপত, কিছুমান যোগত যুক্ত, কিছুমান ধ্যানত নিমগ্ন।
Verse 76
ज्वलतो वर्षतश्चैव द्योतमानान्प्रधूपितान् / बुद्धान्बुद्धतमांश्चैव ब्रह्मस्वान् ब्रह्मदर्शिनः
কিছুমান জ্বলি আছিল, কিছুমান বৰষুণৰ দৰে বৰ্ষাই আছিল, কিছুমান দীপ্তিমান আৰু কিছুমান ধূপ-ধোঁৱাত আৱৃত; কিছুমান বুদ্ধ, কিছুমান অতিবুদ্ধিমান, ব্ৰহ্মময় আৰু ব্ৰহ্মদৰ্শী।
Verse 77
नीलग्रीवान्सहस्राक्षान् सर्वांश्चैव क्षमाचरान् / अदृश्यान्सर्वभूतानां महायोगान्महौजसः
তেওঁলোক নীলগ্ৰীৱ, সহস্ৰনয়ন আৰু সকলোয়ে ক্ষমাশীল আচৰণসম্পন্ন; সকলো ভূতৰ বাবে অদৃশ্য, মহাযোগী আৰু মহাতেজস্বী আছিল।
Verse 78
रुदतो द्रवतश्चैव एवं युक्तान्सहस्रशः / अयातयामान् सृजतं रुद्रमेतान्सुरोत्तमान्
কান্দি কান্দি আৰু দৌৰি দৌৰি, এইদৰে সহস্ৰ সহস্ৰকৈ যুক্ত হৈ—ৰুদ্ৰই এই অযাতযাম (অক্ষয়) শ্ৰেষ্ঠ দেৱসকলক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 79
दृष्ट्वा ब्रह्माब्रवीदेनं मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः / न स्रष्टव्यात्मन स्तल्या प्रजा नैवाधिका तथा
এইটো দেখি ব্ৰহ্মাই তেওঁক ক’লে—“এনেকুৱা প্ৰজাক সৃষ্টি নকৰিবা; নিজৰ স্বভাৱৰ পৰা তেনে প্ৰজা সৃষ্টি কৰা ন যোজ্য, নোচিত।”
Verse 80
अन्याः सृजस्व भद्रं ते प्रजास्त्वं मृत्युसंयुताः / नारभन्ते हि कर्माणि प्रजा विगतमृत्यवः
তোমাৰ মঙ্গল হওক—মৃত্যুসংযুক্ত অন্য প্ৰজাক সৃষ্টি কৰা; কিয়নো মৃত্যুহীন প্ৰজাই কৰ্ম আৰম্ভ নকৰে।
Verse 81
एवसुक्तो ऽब्रवीदेनं नाहं मृत्युजरान्विताः / प्रजाः स्रक्ष्यामि भद्रं ते स्थितो ऽहं त्वं सृज प्रभो
এনেদৰে কোৱা হ’লে সি ক’লে—“তোমাৰ মঙ্গল হওক; মই মৃত্যু আৰু জৰা-যুক্ত প্ৰজাক সৃষ্টি নকৰোঁ। মই স্থিত আছোঁ; হে প্ৰভু, তুমিয়েই সৃষ্টি কৰা।”
Verse 82
एते ये वै मया सृष्टा विरूपा नीललोहिताः / सहस्रं हि सहस्राणामात्मनो मम निःसृताः
এইসকলেই মই সৃষ্টি কৰা—বিৰূপ, নীল-লোহিত; মোৰ নিজৰ আত্মস্বৰূপৰ পৰা সিহঁত সহস্ৰৰ সহস্ৰ ৰূপে নিৰ্গত হৈছে।
Verse 83
एते देवा भविष्यन्ति रुद्रा नाम महाबलाः / पृथिव्यामन्तरिक्षे च रुद्राण्यस्ताः परिश्रुताः
এই দেৱসকল ভৱিষ্যতে ‘ৰুদ্ৰ’ নামে মহাবলবান হ’ব; পৃথিৱী আৰু অন্তৰীক্ষত সেই ৰুদ্ৰাণীসকলও প্ৰসিদ্ধ বুলি শ্ৰুত।
Verse 84
शतरुद्रे समाम्नाता भविष्यन्तीह यज्ञियाः / यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवगणैः सह
শতৰুদ্ৰত যিসকল সমাম্নাত, তেওঁলোক ইয়াত যজ্ঞযোগ্য হ’ব; সকলো দেৱগণৰ সৈতে তেওঁলোক যজ্ঞৰ ভাগী হ’ব।
Verse 85
मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह छन्दजाः / तैः सार्द्धमिज्यमानास्ते स्थास्यन्तीहायुगक्षयात्
মন্বন্তৰসমূহত যিসকল ছন্দোজাত দেৱ ইয়াত হ’ব, তেওঁলোকৰ সৈতে পূজিত হৈ তেওঁলোকে যুগক্ষয় পৰ্যন্ত ইয়াত স্থিত থাকিব।
Verse 86
एवमुक्तस्ततो ब्रह्मा महादेवेन स प्रभुः / प्रत्युवाच तथा भीमं त्दृष्यमाणः प्रजापतिः
মহাদেৱে এনেদৰে ক’লে, প্ৰভু ব্ৰহ্মা—প্ৰজাপতি—ভীমক চাই তেনেদৰেই প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 87
एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्यात्दृतं प्रभो / ब्रह्मणा समनु ज्ञाते ततः सर्वमभूत्किल
এনেদৰেই হওক; তোমাৰ মঙ্গল হওক, প্ৰভো—যেনেকৈ তুমি কৈছা। ব্ৰহ্মাৰ অনুমতি পোৱাৰ লগে লগে তেতিয়া সকলো তেনেদৰেই হ’ল।
Verse 88
ततः प्रभृति देवः स न प्रासूयत वै प्रजाः / ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्
তাৰ পিছৰ পৰা সেই দেৱে প্ৰজাসকলক আৰু উৎপন্ন নকৰিলে। ঊৰ্ধ্বৰেতা হৈ স্থাণু ৰূপে তেওঁ মহাপ্ৰলয়লৈকে স্থিত থাকিল।
Verse 89
यस्मात्प्रोक्तं स्थितो ऽस्मीति तस्मात्स्थाणुर्बुधैः स्मृतः / ज्ञानं तपश्च सत्यं च ह्यैश्वर्यं धर्म एव च
যিহেতু তেওঁ কৈছিল—“মই স্থিত আছোঁ”, সেয়েহে জ্ঞানীসকলে তেওঁক ‘স্থাণু’ বুলি স্মৰে। জ্ঞান, তপ, সত্য, ঐশ্বৰ্য আৰু ধৰ্ম—এই সকলো তেওঁৰ মাজতে আছে।
Verse 90
वैराग्यमात्मसंबोधः कृत्स्नान्येतानि शङ्करे / सर्वान्देवानृषींश्चैव समेतानसुरैः सह
বৈৰাগ্য আৰু আত্মবোধ—এই সকলো শংকৰত সম্পূৰ্ণ। দেৱ, ঋষি আৰু অসুৰসহ যিসকল সমবেত হৈছিল, তেওঁলোকৰ সকলোতে ই প্ৰকাশ পালে।
Verse 91
अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः / अत्येति देवा नैश्वर्याद्वलेन च महासुरान्
তেওঁ তেজে সকলোকে অতিক্ৰম কৰে, সেয়েহে ‘মহাদেৱ’ বুলি স্মৃত। ঐশ্বৰ্যত দেৱসকলকো, আৰু বলত মহাসুৰসকলকো তেওঁ অতিক্ৰম কৰে।
Verse 92
ज्ञानेन च मुनीन्सर्वान्योगाद्भूतानि सर्वशः / एवमेव महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः / प्रजामनु द्यामां सृष्ट्वा सर्गादुपरराम ह
জ্ঞানৰে তেওঁ সকলো মুনিক, আৰু যোগৰে সকলো ভূতক সম্পূৰ্ণৰূপে অতিক্ৰম কৰে। এইদৰে সৰ্বদেৱ-নমস্কৃত মহাদেৱে প্ৰজাসকলৰ বাবে দ্যামাঁ (লোক-ব্যৱস্থা) সৃষ্টি কৰি সৃষ্টিকাৰ্যৰ পৰা বিৰত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Five functional agents are projected—Rudra, Dharma, Manas, Ruci, and Ākṛti—each serving as a stabilizing cause for creatures (order, cognition, form, and affective inclination/faith), setting conditions for the world’s maintenance and growth.
The chapter links the epithet to triadic sacrificial/metrical structures (e.g., threefold implements/“kapālas” and the Vedic meters gāyatrī, triṣṭubh, jagatī), presenting Tryambaka as a ritual-cosmological designation rather than a purely mythic nickname.
Beings do not proliferate; the creator observes a tamas-dominant movement, repels it, and from that repulsion arises a paired emergence associated with adharma leading to hiṃsā and śoka. Subsequently a feminine generative principle—Śatarūpā—manifests, indicating the needed complement for increase of beings.