Adhyaya 8
लोकज्ञान-वर्णन (Lokajñāna-varṇana) — Description of World-Knowledge / Cosmogonic Classification
এই অধ্যায়ত সূতৰ বচনৰ জৰিয়তে বায়ু-প্ৰোক্ত ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণৰ পৰম্পৰাত সৃষ্টিৰ ক্ৰম আৰু জীৱবৰ্গৰ শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণিত হৈছে। প্ৰজাপতিৰ মানস সংকল্প আৰু দেহোৎসৰ্গৰ পৰা ‘ক্ষেত্ৰ’ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ‘ক্ষেত্ৰজ্ঞ’সকল উদ্ভৱ হয়; তাৰ পাছত দেৱ, অসুৰ, পিতৃ আৰু মানুহ—এই চতুৰ্বিধ গোষ্ঠীৰ উল্লেখ আছে। সৃষ্টিৰ বাবে প্ৰজাপতি ক্ৰমে বিভিন্ন ‘তনু’ গ্ৰহণ কৰে: তমোগুণ-প্ৰধান অৱস্থাত অসুৰৰ পাছত ৰাত্ৰিৰ জন্ম; তাৰ পাছত সত্ত্বগুণ-প্ৰধান অৱস্থাত মুখৰ পৰা দেৱসকলৰ উৎপত্তি, ‘দিব্য’ (প্ৰকাশ/ক্ৰীড়া) অৰ্থৰ সৈতে নাম-সম্পৰ্ক সূচিত, আৰু ত্যাগ কৰা দেৱতনুৰ পৰা দিন (অহঃ) হয়। পুনৰ সত্ত্বৰ পৰা পিতৃসকলৰ সৃষ্টি, আৰু ত্যাগ কৰা তনু সন্ধ্যা হয়। এইদৰে গুণভেদ অনুসাৰে সৃষ্টিক্ৰমক ৰাত্ৰি-দিন-সন্ধ্যা আদি কালবিভাগৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः / तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ, বায়ুপ্ৰোক্ত পূৰ্বভাগৰ দ্বিতীয় অনুষঙ্গপাদত ‘লোকজ্ঞান-বৰ্ণন’ নাম সপ্তম অধ্যায়। সূত ক’লে—তাৰ ধ্যানৰ পৰা মানস প্ৰজা জন্মিল, আৰু তাৰ দেহজাত কাৰ্য-কাৰণসমূহসহ।
Verse 2
क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः / ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्
সেই ধীমন্তৰ এই ক্ষেত্ৰত ক্ষেত্ৰজ্ঞসকল প্ৰকাশ পালে; তাৰ পাছত দেৱ, অসুৰ, পিতৃ আৰু মানুহ—এই চাৰি শ্ৰেণী হ’ল।
Verse 3
सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् / युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः
অসংখ্য সৃষ্টি গঢ়িবলৈ ইচ্ছা কৰি তেওঁ নিজৰ আত্মাক সংযম কৰিলে; আৰু যুক্তচিত্ত হোৱাত তেওঁৰ পৰা তমোমাত্ৰাৰ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 4
तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः
তেতিয়া সৃষ্টিৰ ধ্যান কৰি থকা প্ৰজাপতিৰ সৰ্গৰ বাবে মহা প্ৰচেষ্টা জাগিল। তাৰ পাছত তেওঁৰ জঘনভাগৰ পৰা প্ৰথমে অসুৰ পুত্ৰসকল জন্মিল।
Verse 5
असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः / सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत
বিজ্ঞানীসকলে ‘অসু’ক প্ৰাণ বুলি সোঁৱৰণ কৰে; সেই প্ৰাণৰ পৰা জন্ম হোৱা বাবে তেওঁলোক ‘অসুৰ’ নামে পৰিচিত। যি দেহেৰে সুৰসকল সৃষ্টি হৈছিল, সেই তনু প্ৰজাপতিয়ে ত্যাগ কৰিলে।
Verse 6
सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका
তেওঁ ত্যাগ কৰা সেই তনু তৎক্ষণাৎ ‘ৰাত্ৰি’ হৈ জন্মিল। সি তমসেৰে ভৰপূৰ আছিল বাবে ৰাত্ৰিক ‘ত্ৰিযামিকা’ বোলা হয়।
Verse 7
आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः / सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
ৰাত্ৰিত তমসেৰে আৱৃত প্ৰজাসকল সেইটোৰ পৰাই স্বয়ং পুনৰ প্ৰকাশ পালে। অসুৰসকল সৃষ্টি কৰি তাৰ পাছত প্ৰজাপতিয়ে আন এটা তনু গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 8
अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल
তাৰ পাছত তেওঁ অব্যক্ত আৰু সত্ত্ববহুল সেই তনু গ্ৰহণ কৰিলে। সেই তনুত যুক্ত হওঁতে প্ৰভুৰ মন তাত প্ৰসন্ন হৈছিল বুলি কোৱা হয়।
Verse 9
ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः / यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः
তাৰ পাছত তেওঁৰ দিব্য মুখৰ পৰা দেৱতাসকল উৎপন্ন হ’ল; যিহেতু তেওঁলোক তেওঁৰ দিব্য জ্যোতিৰ পৰা জন্মিল, সেয়ে তেওঁলোক ‘দেৱ’ বুলি প্ৰখ্যাত।
Verse 10
धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते / तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः
যাক ‘ধাতা দিব্য’ বুলি কোৱা হয়, সি লীলাত প্ৰকাশ পায়; সেই দিব্য দেহৰ পৰাই দেৱতাসকল জন্মিল।
Verse 11
देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत / उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा
দেৱসকলক সৃষ্টি কৰি তেওঁ নিজৰ দিব্য দেহ ত্যাগ কৰিলে; তেওঁ ত্যাগ কৰা সেই দেহেই তেতিয়া ‘অহঃ’ অৰ্থাৎ দিন হৈ উঠিল।
Verse 12
तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते / देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
সেইবাবে দেৱতাসকল দিনৰ কৰ্মত যুক্ত হৈ তেওঁৰ উপাসনা কৰে; দেৱসৃষ্টি কৰি তেওঁ পাছত আন এটা দেহ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 13
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै / पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः
তাৰ পাছত তেওঁ সত্ত্বমাত্ৰ-স্বভাৱযুক্ত আন এটা দেহ গ্ৰহণ কৰিলে; প্ৰভুৱে তেওঁলোকক পুত্ৰ বুলি ভাবি পিতাৰ দৰে ধ্যান কৰিলে।
Verse 14
पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् / तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्
সেই সন্ধ্যাৰ পৰা ৰাতি আৰু দিন পৃথক হোৱাত পিতৃসকল উৎপন্ন হ’ল। সেয়ে তেওঁলোক পিতৃ-দেৱ; তেওঁলোকত পিতৃত্ব স্মৃত।
Verse 15
ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत
যি তনুৰে পিতৃসকল সৃষ্টি হৈছিল, সেই তনু তেওঁ আঁতৰাই দিলে। তেওঁৰ দ্বাৰা পৰিত্যক্ত সেই তনু তৎক্ষণাৎ সন্ধ্যা ৰূপে জন্মিল।
Verse 16
तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता / तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी
সেয়ে দেৱতাসকলৰ বাবে দিন; ৰাতি অসুৰী বুলি স্মৃত। দুয়োৰ মাজত থকা পৈতৃক তনুই শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 17
तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा / युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्
সেয়ে দেৱ, অসুৰ, ঋষি আৰু মানুহ—সকলেই নিয়মযুক্ত হৈ উষা আৰু ব্যুষ্টিৰ মাজৰ সেই ৰূপৰ উপাসনা কৰে।
Verse 18
तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः / ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत
সেয়ে দ্বিজসকলেও ৰাতি আৰু দিনৰ সন্ধিৰ উপাসনা কৰে। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই পুনৰ অন্য এক তনু গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 19
रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः / मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः
যি ৰজোগুণময় সৃষ্টিধাৰা, প্ৰভুৱে তাক মনৰ দ্বাৰা সৃষ্টি কৰিলে। তেওঁৰ মনোজ পুত্ৰসকলৰ প্ৰজননৰ পৰা প্ৰজাসকল জন্মিল।
Verse 20
मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः / सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत
মননৰ বাবে তেওঁলোক ‘মানৱ’ বুলি পৰিচিত হ’ল, আৰু প্ৰজননৰ পৰা তেওঁলোক প্ৰথিত প্ৰজা হ’ল। পুনৰ প্ৰজা সৃষ্টি কৰি তেওঁ নিজৰ দেহ আঁতৰাই দিলে।
Verse 21
सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत / तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः
তেওঁ ত্যাগ কৰা সেই দেহৰ পৰা তৎক্ষণাৎ ‘জ্যোৎস্না’ জন্মিল। সেয়েহে জ্যোৎস্নাৰ উদয়ত প্ৰজাসকল আনন্দিত হয়।
Verse 22
इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना / सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे
এইদৰে মহাত্মাই ত্যাগ কৰা সেই দেহসমূহৰ পৰা তৎক্ষণাৎ ৰাতি, দিন, সন্ধ্যা আৰু জ্যোৎস্না জন্মিল।
Verse 23
ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् / तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका
জ্যোৎস্না, সন্ধ্যা আৰু দিন—এই তিনিও সত্ত্বময়। ৰাতি তমোময়; সেয়েহে সেয়াই নিয়ামিকা।
Verse 24
तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै / यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा
সেয়ে দেৱসকল দিব্য দেহধাৰী, তুষ্টিৰে আৰু সুখেৰে সৃষ্ট হ’ল। যিহেতু তেওঁলোকৰ জন্ম দিবাত আৰু তেওঁলোক বলৱান, সেয়ে তেওঁলোক ‘দিবা’ নামে খ্যাত।
Verse 25
तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः / प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते
যেতিয়া প্ৰভুৱে ৰাত্ৰিত নিজৰ দেহেৰে অসুৰসকলক সংহাৰ কৰিলে, তেতিয়াই তেওঁলোকক সৃষ্টিও কৰিলে। তেওঁলোক প্ৰাণৰ পৰা ৰাত্ৰিজন্মা আৰু নিশাত অজেয়; সেয়ে তেওঁলোক তেনেদৰেই খ্যাত।
Verse 26
एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह / पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै
এইবোৰেই ভৱিষ্যতে হ’বলগীয়া দেৱসকলৰ, অসুৰসকলৰ সৈতে; আৰু পিতৃসকল আৰু মানুহৰো—অতীতত পাৰ হৈ যোৱা কালসমূহতো—নিমিত্ত বুলি গণ্য।
Verse 27
मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि / ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा
সকলো মন্বন্তৰত নিমিত্ত থাকে—জ্যোৎস্না, ৰাতি, দিন আৰু সন্ধ্যা; এই চাৰিটাই।
Verse 28
भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु / अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्
যিহেতু সিহঁতে দীপ্ত হয়, সেয়ে ‘ভা’ শব্দটো ব্যাপ্তি আৰু দীপ্তিৰ অৰ্থত ব্যৱহৃত। এই ‘অম্ভাংসি’ সৃষ্টি কৰি (প্ৰভুৱে) দেৱ, দানৱ আৰু মানুহক উৎপন্ন কৰিলে।
Verse 29
पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः / तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः
সেই প্ৰভুৱে পিতৃসকলক আৰু নানাবিধ অন্য প্ৰজাক সৃষ্টি কৰিলে। তাৰ পিছত সেই সৃষ্টিক ত্যাগ কৰি তেওঁ জ্যোৎস্না (আলোক) লাভ কৰি, পুনৰ অন্য সৃষ্টিত প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 30
मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततो ऽन्याः सोंऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्
তাৰ পিছত তেওঁ ৰজ-তম অধিক থকা সেই ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। তাৰপিছত অন্ধকাৰত, ক্ষুধাত ব্যাকুল প্ৰজাসকলক তেওঁ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 31
ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः / अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये
সৃষ্টি হোৱা সেই প্ৰজাসকল ক্ষুধাত আচ্ছন্ন হৈ জল ল’বলৈ উদ্যত হ’ল। তেওঁলোকৰ মাজৰ কিছুমানে ক’লে—“এই জলসমূহ আমি ৰক্ষা কৰোঁ।”
Verse 32
राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः / ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्
“ৰক্ষা কৰোঁ” বুলি কোৱাৰ বাবে তেওঁলোক ‘ৰাক্ষস’ বুলি স্মৃত—ক্ষুধা-স্বভাৱ, নিশাচৰ। আৰু যিসকলে ক’লে “আমি জলসমূহ ক্ষীণ কৰিম”, তেওঁলোকে পৰস্পৰক চালে।
Verse 33
तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः / रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते
সেই কৰ্মৰ ফলত তেওঁলোক যক্ষ আৰু গুহ্যক বুলি পৰিচিত হ’ল—ক্ৰূৰ কৰ্মী। ইয়াত ‘ৰক্ষ্’ ধাতুৰ অৰ্থ ‘পালন/ৰক্ষা’ বুলিও বিবেচিত হয়।
Verse 34
य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते / रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत
এই ক্ষিতিধাতু ক্ষপণ (ক্ষয়) হেতু এইদৰে নিৰুক্ত হয়। ৰক্ষণৰ পৰা ‘ৰক্ষ’ আৰু ক্ষপণৰ পৰা ‘যক্ষ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 35
तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः / ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः
তেওঁলোকক অপ্ৰিয় ৰূপে দেখি সেই ধীমানৰ কেশ ঝৰি পৰিল। ঝৰা কেশবোৰ পুনঃপুনঃ ওপৰলৈ উঠি থিয় হ’ল, যেন আঘাত কৰিবলৈ উদ্যত।
Verse 36
हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः / बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः
যিসকল শিৰোহীন আছিল তেওঁলোক ‘বাল’ বুলি কোৱা হ’ল; আৰু যিসকল সৰি সৰি সৰ্পিল তেওঁলোক ‘পন্ন’ বুলি। বাল-স্বভাৱৰ বাবে ‘ব্যাল’, আৰু হীনতাৰ বাবে ‘অহয়’ বুলি স্মৃত।
Verse 37
पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता / तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः
পন্নত্বৰ বাবে তেওঁলোক ‘পন্নগ’ও হ’ল, আৰু সৰি সৰি আঁতৰি যোৱাৰ বাবে ‘সৰ্প’ বুলি কোৱা হ’ল। তেওঁলোকৰ যি লয় পৃথিৱীত, সেয়াই সূৰ্য-চন্দ্ৰৰ ঘন তেজৰূপে প্ৰকাশিত।
Verse 38
तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः / स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः
তেওঁৰ ক্ৰোধৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা অতি দাৰুণ ‘অগ্নিগৰ্ভ’ বিষস্বভাৱ হৈ, সহোত্পন্ন সেই সৰ্পসমূহৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 39
सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः / वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः
সাপ সৃষ্টি কৰি তাৰ পিছত ক্ৰোধৰ পৰা ক্ৰোধস্বভাৱ উগ্ৰ ভূতসকল উৎপন্ন হ’ল; সিহঁত কপিশ বৰ্ণৰ মাংসভোজী।
Verse 40
भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् / गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः
ভূতত্বৰ বাবে সিহঁত ‘ভূত’ বুলি, আৰু মাংসভোজনৰ বাবে ‘পিশাচ’ বুলি কোৱা হ’ল; তাৰ পাছত তাৰ গীতৰ পৰা গন্ধৰ্ব পুত্ৰসকল জন্মিল।
Verse 41
धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते / पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः
কবিসকলে ‘ধয়ে’ ধাতুক পানাৰ্থে পঢ়ে; পিয়াই থাকোঁতে তাৰ পৰা বাণী জন্মিল, সেয়ে সিহঁত ‘গন্ধৰ্ব’ বুলি স্মৃত।
Verse 42
अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः / छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्
আঠটা দেৱযোনি সৃষ্টি হোৱাৰ পাছত সেই প্ৰভুৱে ছন্দ অনুসাৰে ছন্দসমূহ আৰু বয়স অনুসাৰে পক্ষীসকল সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 43
पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् / मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्
তেওঁ প্ৰথমে পক্ষী সৃষ্টি কৰিলে; তাৰ পাছত পশুগণ সৃষ্টি কৰিলে। তাৰ পিছত মুখৰ পৰা ছাগলী আৰু বক্ষৰ পৰা ভেড়া সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 44
गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे / पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्
ব্ৰহ্মাই নিজৰ উদৰৰ পৰা গাভীসমূহ আৰু পাৰ্শ্বদ্বয়ৰ পৰা অন্য প্ৰাণী সৃষ্টি কৰিলে; আৰু পদদেশৰ পৰা অশ্ব, মহাহস্তী, গৰ্দভ, গবয় আৰু মৃগ উৎপন্ন কৰিলে।
Verse 45
उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः / ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
উষ্ট্ৰ, বৰাহ, কুকুৰ আৰু অন্য জাতিসমূহো জন্মিল; আৰু তেওঁৰ ৰোমৰ পৰা ফল-মূলধাৰী ঔষধিসমূহ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 46
एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै / अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा
এইদৰে পাঁচ প্ৰকাৰ ঔষধি সৃষ্টি কৰি, সিহঁত নিশ্চয়েই যজ্ঞসমূহত ব্যৱহৃত হ’ল; আৰু এই কল্পৰ আদিতে, পুৰাতন কালে, ত্ৰেতাযুগৰ আৰম্ভণিত।
Verse 47
गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः / एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे
গৌৰজ, পুৰুষ, অৱিৰ, অশ্ব, অশ্বতৰ (খচ্চৰ) আৰু গৰ্দভ—এইসকলক সাতটা গ্ৰাম্য (পালিত) বুলি গণ্য কৰা হয়; আৰু আন সাতটা আৰণ্য (বনীয়া) বুলিও কোৱা হৈছে।
Verse 48
श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः / औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः
শ্বাপদ, দ্বীপিন, হস্তী, বানৰ—পঞ্চমত পক্ষী; ষষ্ঠত ঔদক (জলচৰ) প্ৰাণী; আৰু সপ্তমত সৰীসৃপ (ৰেঙা) জীৱ।
Verse 49
महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः / मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते
মহিষ, গবয়, উষ্ট্ৰ, দ্বিখুৰ, শৰভ, দ্বিষ আৰু সপ্তম মর্কট—এইসকলেই অৰণ্যৰ পশু।
Verse 50
गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
প্ৰথম মুখৰ পৰা তেওঁ গায়ত্ৰী, ঋক্, ত্ৰিবৃত্-স্তোম, ৰথন্তৰ আৰু যজ্ঞসমূহৰ অগ্নিষ্টোম সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 51
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्
দক্ষিণ মুখৰ পৰা তেওঁ যজুঃ, ত্ৰৈষ্টুভ ছন্দ, পঞ্চদশ স্তোম আৰু বৃহৎসামো সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 52
सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्
পশ্চিম মুখৰ পৰা তেওঁ সাম, জগতী ছন্দ, সপ্তদশ স্তোম, বৈৰূপ্য আৰু অতিরাত্ৰ যজ্ঞ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 53
एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च / अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्
চতুৰ্থ মুখৰ পৰা তেওঁ একবিংশ স্তোম, অথৰ্ববেদ, আপ্তোৰ্যাম, অনুষ্টুভ ছন্দ আৰু বৈৰাজো সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 54
विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च / सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्
সেই ভগৱান দেৱে বিদ্যুৎ, বজ্ৰ, মেঘ আৰু ৰোহিত ইন্দ্ৰধনু সৃষ্টি কৰিলে; আৰু তেওঁ ‘পৰ্জন্য’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 55
ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये / उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
যজ্ঞসিদ্ধিৰ বাবে তেওঁ ঋক্, যজুঃ আৰু সাম মন্ত্র ৰচনা কৰিলে; আৰু তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ পৰা নানা প্ৰকাৰ জীৱ জন্মিল।
Verse 56
ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः / सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्
প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাই প্ৰজাসৃষ্টি কৰিবলৈ ধৰোঁতে, প্ৰথমে দেৱ, ঋষি, পিতৃ আৰু মানব—এই চতুষ্টয় সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 57
ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च / सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा
তাৰ পিছত তেওঁ চল আৰু স্থাৱৰ জীৱ সৃষ্টি কৰিলে; আৰু তেতিয়াই যক্ষ, পিশাচ, গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসকলকো সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 58
नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
নর, কিন্নৰ, ৰাক্ষস, পখী, পশু, মৃগ আৰু সৰ্প সৃষ্টি কৰিলে; আৰু স্থাৱৰ-জংগম ৰূপে অব্যয় আৰু ব্যয়—উভয় ধৰণকো স্থাপন কৰিলে।
Verse 59
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः
তেওঁলোকৰ যি যি কৰ্ম পূৰ্বসৃষ্টিত নিৰ্ধাৰিত হৈছিল, পুনঃপুনঃ সৃষ্ট হওঁতে তেওঁলোকে সেই কৰ্মফলেই বাৰে বাৰে লাভ কৰে।
Verse 60
हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
হিংসা-অহিংসা, ক্ৰূৰতা, ধৰ্ম-অধৰ্মে আৱৃত সত্য-অসত্য এই সকলো সৃষ্টি কৰি; যি ভাবত তেওঁলোক গঠিত, তেওঁলোক তাতেই প্ৰৱৃত্ত হয়, সেয়ে সেয়াই তেওঁলোকৰ ৰুচি।
Verse 61
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्
মহাভূতসমূহত বৈচিত্ৰ্য, ইন্দ্ৰিয়যুক্ত মূৰ্তিসমূহত ভিন্নতা, আৰু ভূতসমূহৰ বিনিয়োগ—এই সকলো ধাতাই স্বয়ং বিধান কৰিলে।
Verse 62
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः / दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः
কিছুমান মানুহে পুৰুষকাৰ আৰু কৰ্মক কাৰণ বুলি কয়; আন কিছুমান বিপ্ৰে একে দৈৱ বুলি কয়; আৰু ভূতচিন্তকে একে স্বভাৱ বুলি মানে।
Verse 63
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः / न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः
ফলৰ প্ৰবাহ-স্বভাৱ অনুসাৰে পুৰুষকাৰ, কৰ্ম আৰু দৈৱ—তিনিও কাৰ্য কৰে; কিন্তু জ্ঞানীয়ে ইহঁতক পৃথক কৰি কোনো এটাক অধিক বুলি নধৰে।
Verse 64
एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च / स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
তেওঁলোকে ‘এইদৰে’ বুলিও নকয়, ‘এইদৰে নহয়’ বুলিও নকয়; ন উভয়, ন উভয়‑নহয়। সত্ত্বত স্থিত সমদৰ্শীয়ে নিজৰ কৰ্মবিষয়েই কয়।
Verse 65
नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
মহেশ্বৰে আদিতে বেদশব্দৰ পৰাই সৃষ্ট ভূতসমূহৰ নানা ৰূপ আৰু কৃত জগতৰ বিস্তাৰ নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 66
आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः
ঋষিপ্ৰদত্ত নামসমূহ আৰু দেৱতাসকলত দেখা দৃষ্টিসমূহ—ৰাত্ৰিৰ অন্তত প্ৰসূত প্ৰজাসকলক অজ (ব্ৰহ্মা) সেয়া পুনৰ সেই ঠাইৰ পৰাই দান কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter’s sampled sequence foregrounds asuras first (from a tamas-linked phase), then devas (from a sattva-dominant ‘divine’ body), and then pitṛs (from a further sattvic emanation), alongside a fourfold classification that includes humans as a category in the overall grouping.
Each arises from a ‘discarded’ creative body (tanu): after producing asuras the rejected body becomes night (tamas-bahulā), after producing devas the rejected divine body becomes day, and after producing pitṛs the rejected body becomes twilight (saṃdhyā).
It signals a metaphysical framing in which beings (kṣetrajña-s, ‘knowers’) are related to the manifested field (kṣetra), allowing creation to be read not only as material production but also as the emergence of embodied consciousness within an ordered cosmos.