Adhyaya 37
Pṛthivī-dohaṇa (The Milking of the Earth) and the Praise of King Pṛthu
এই অধ্যায়ত সূতে পৃথিৱীৰ নামব্যুৎপত্তি আৰু পুৰাণস্মৃতি বৰ্ণনা কৰে—বসুধা (ধন ধাৰণকাৰিণী), মেদিনী (মেদ/দ্ৰব্যৰ সৈতে সম্পৰ্ক; মধু‑কৈটভ বধৰ আগৰ প্ৰলয়জল-স্মৃতি), আৰু পৃথিৱী (ৰাজা পৃথু বৈন্যৰ অধিকাৰ স্থাপন আৰু শাসনব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত)। তাৰ পিছত পৃথুক আদিৰাজ ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হয়; তেওঁ পৃথিৱীক পট্টন আৰু আকৰ/খনিজস্থানত বিভাজন কৰি সুশৃঙ্খল কৰে, চাতুৰ্বৰ্ণ্য সমাজ ৰক্ষা কৰে, আৰু সকলো প্ৰাণী তথা বেদবিদ্ ব্ৰাহ্মণৰ বন্দনা লাভ কৰে। মুখ্য বিষয় ‘পৃথিৱী‑দোহন’—বিভিন্ন মন্বন্তৰত বৎস, দোহক আৰু পাত্ৰ নিৰ্দিষ্ট কৰি দেখুৱায় যে সমৃদ্ধি আকস্মিক নহয়; যুগানুসাৰে নিয়ন্ত্ৰিত আৰু যজ্ঞবিধিৰে বোধগম্য। ইয়াত মন্বন্তৰ আৰু সৃষ্টিৰ ব্যৱস্থাক কৃষি আৰু ৰাজধৰ্মৰ গাঁথনীৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्ग पादे शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच आसीदिह समुद्रान्ता वसुधेति यथा श्रुतम् / वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ুপ্ৰোক্ত পূৰ্বভাগৰ দ্বিতীয় অনুষঙ্গপাদত ‘শেষ মন্বন্তৰৰ আখ্যাণ আৰু পৃথিৱীদোহন’ নামৰ ছত্রিংশতম অধ্যায়। সূত ক’লে—শ্ৰুতি অনুসাৰে এই বসুধা সমুদ্ৰান্তলৈ বিস্তৃত আছিল; যিহেতু ই বসু (ধন-সম্পদ) ধাৰণ কৰে, সেয়ে ‘বসুধা’ বুলি গোৱা হয়।
Verse 2
मधुकैटभयोः पूर्वं मेदसा संपरिप्लुता / तेनेयं मेदिनीत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः
মধু আৰু কৈটভৰ পূৰ্বকালত এই পৃথিৱী মেদসা (চৰ্বিত) সম্পূৰ্ণ পৰিপ্লুত আছিল; সেয়ে ব্ৰহ্মবাদীসকলে নিৰুক্তি অনুসাৰে একে ‘মেদিনী’ বুলি ক’লে।
Verse 3
ततो ऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः / दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः
তাৰ পিছত ধীমান বৈন্য ৰজা পৃথুৱে গ্ৰহণ কৰাত পৃথিৱীয়ে কন্যাত্ব লাভ কৰিলে; সেয়ে তেতিয়াৰ পৰা তাইক ‘পৃথিৱী’ বুলি পাঠ কৰা হয়।
Verse 4
पृथुना प्रविभागश्चधरायाः साधितः पुरा / तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी
পূৰ্বকালত পৃথুৱে ধৰণীৰ প্ৰবিভাগ (বিভাজন-ব্যৱস্থা) সম্পন্ন কৰিলে; তেতিয়া তাই ৰজাৰ বাবে আকৰসমৃদ্ধ হৈ, পট্টন আৰু আকৰৰ মালাৰ দৰে শোভা পালে।
Verse 5
चातुर्वर्णमयसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता / एवंप्रभावोराजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः
সেই (পৃথিৱী) চাতুৰ্বৰ্ণে পৰিপূৰ্ণ আছিল আৰু সেই ধীমান (পৃথু)য়ে তাইক ৰক্ষা কৰিলে; হে সদ্বিজসত্তমসকল, বৈন্য ৰজাৰ প্ৰভাৱ এনেকুৱাই আছিল।
Verse 6
नमस्यश्चैव पूच्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः / ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
সেই সকলো ভূতসমূহৰ দ্বাৰা সৰ্বতোভাবে নমস্য আৰু পূজ্য; আৰু বেদ-বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী মহাভাগ ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰাও।
Verse 7
पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः / पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः
সনাতন ব্ৰহ্মযোনি পৃথুৱেই নমস্য; মহাভাগ পাৰ্থিৱসকলে প্ৰাৰ্থনা কৰা মহাযশস্বী।
Verse 8
आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् / योधैरपि च संग्रामे प्राप्तुकामैर्जयं युधि
আদিৰাজ প্ৰতাপৱান পৃথু বৈন্য নমস্য; যুদ্ধত জয় লাভ কৰিব খোজা যোদ্ধাসকলেও তেওঁক বন্দনা কৰে।
Verse 9
आदिकर्त्तारणानां वै नमस्यः पृथुरेव हि / यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्
ৰণসমূহৰ আদিকৰ্তা পৃথুৱেই নিশ্চয় নমস্য; যি যোদ্ধাই পৃথু নৃপৰ কীৰ্তন কৰি ৰণলৈ যায়।
Verse 10
स घोररूपात्संग्रामात्क्षेमी तरति कीर्त्तिमान् / वैश्यैरपि च राजर्षिर्वेश्यवृत्तिमिहास्थितैः
সেই কীৰ্তিমান ব্যক্তি সেই ভয়ংকৰ যুদ্ধৰ পৰা কুশলে পাৰ হয়; আৰু ইয়াত বৈশ্যবৃত্তিত স্থিত বৈশ্যসকলেও ৰাজর্ষি (পৃথু)ক বন্দনা কৰে।
Verse 11
पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदानान्महायशाः / एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च
বৃত্তিদানৰ বাবে মহাযশস্বী পৃথুৱেই নমস্য; এইসকল বিশেষ বৎস, এইসকল দোহনকাৰী, আৰু এইয়েই ক্ষীৰ (দুধ)।
Verse 12
पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् / ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना
মই যথাক্ৰমে সকলো পাত্ৰ ক’লোঁ; প্ৰাচীন কালত মহাত্মা ব্ৰহ্মাই প্ৰথমে পৃথিৱীক দোহিছিল।
Verse 13
वायुं कृत्वा तथा वत्सं बीजानि वसुधातले / ततः स्वायंभुवे पूर्वं तदा मन्वन्तरे पुनः
বায়ুক বৎস কৰি বসুধাতলত বীজসমূহ (প্ৰকট হ’ল); তাৰ পাছত প্ৰথমে স্বায়ম্ভুব মন্বন্তৰত, আৰু পিছত পুনৰ (অন্য) মন্বন্তৰত।
Verse 14
वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा सर्वसस्यानि चैव हि / ततः स्वारोचिषे वापि प्राप्ते मन्वन्तरे ऽधुना
স্বায়ম্ভুবক বৎস কৰি নিশ্চয়েই সকলো শস্য দোহা হ’ল; তাৰ পাছত এতিয়া প্ৰাপ্ত স্বাৰোচিষ মন্বন্তৰতো।
Verse 15
वत्सं स्वारोचिषं कृत्वा दुग्धा सस्यानि मेदिनी / उत्तमेन तु तेनापि दुग्धा देवानु जेन तु
স্বাৰোচিষক বৎস কৰি পৃথিৱীয়ে শস্যসম্ভাৰ দোহিলে; তেনেদৰে উত্তম (মনু)ৰ কালতো, আৰু দেবানুজ (মনু)ৰ কালতো দোহা হ’ল।
Verse 16
मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता / पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः
ধীমান জনে মনুক উত্তম বৎস কৰি সকলো শস্যৰ দোহন কৰিলে; পুনৰ পঞ্চম মন্বন্তৰত, তামস মনুৰ অন্তৰত, পৃথিৱীৰো দোহন হ’ল।
Verse 17
दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा वै बलबन्धुना / चारिष्टवस्य वै षष्ठे संप्राप्ते चान्तरे मनोः
বলবন্ধুৱে তামসক বৎস কৰি ইয়াৰ দোহন কৰিলে; আৰু চাৰিষ্টব মনুৰ ষষ্ঠ মন্বন্তৰ উপস্থিত হ’লে, মনুৰ সেই অন্তৰকালতো।
Verse 18
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं चारिष्टवं प्रति / चाक्षुषे चापि संप्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः
পুৰাণে চাৰিষ্টবক বৎস কৰি পৃথিৱীৰ দোহন কৰিলে; আৰু চাক্ষুষ মন্বন্তৰ উপস্থিত হ’লে, তেতিয়া পুনৰ সেই মন্বন্তৰতো।
Verse 19
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् / चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः
পুৰাণে চাক্ষুষক বৎস কৰি পৃথিৱীৰ দোহন কৰিলে; চাক্ষুষ মনুৰ অন্তৰ অতীত হোৱাৰ পিছত, পুনৰ বৈবস্বত মন্বন্তৰ আহিলে।
Verse 20
वैन्येनेयं पुरा दुग्धा यथा ते कथितं मया / एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै
মই তোমাক কোৱা মতে, আগতে বৈন্য (পৃথু) এই পৃথিৱীৰ দোহন কৰিছিল; আৰু এইসকলৰ দ্বাৰাও, অতীত মন্বন্তৰ-অন্তৰসমূহত, পৃথিৱী দোহিত হৈছিল।
Verse 21
देवादिभिर्मनुष्यैश्च ततो भूतादिभिश्च ह / एवं सर्वेषु विज्ञेया अतीतानागतेष्विह
দেৱ, মানুহ আৰু তাৰ পিছত ভূতাদি সত্তাসকলৰ দ্বাৰাও—এইদৰে ইয়াত অতীত আৰু অনাগত কালত সকলোতে ই জ্ঞেয়।
Verse 22
देवा मन्वन्तरे स्वस्थाः पृथोस्तु शृणुत प्रजाः / पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञाते ऽन्तर्द्धिपाषनौ
মন্বন্তৰত দেৱসকল সুস্থভাৱে স্থিত আছিল। হে প্ৰজাসকল, পৃথুৰ কথা শুনা—পৃথুৰ দুজন মহাপৰাক্ৰমী পুত্ৰ ‘অন্তৰ্ধ্ধি’ আৰু ‘পাষণ’ জন্মিল।
Verse 23
शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्द्धानाव्द्यजायत / हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान्
শিখণ্ডিনীয়ে অন্তৰ্ধ্ধানৰ পৰা হবিদ্ধানক জন্ম দিলে। আৰু হবিদ্ধানৰ পৰা অগ্নিবংশীয়া ধিষণাই ছয় পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 24
प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं प्रजाचिनौ / प्राचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः
প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ পুত্ৰ শুক্ল, গয়, কৃষ্ণ আৰু প্ৰজাচিন আছিল। ভগৱান প্ৰাচীনবৰ্হি নিজে মহান প্ৰজাপতি আছিল।
Verse 25
बलश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराडसौ / प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीनबर्ह्यसौ
বল, শ্ৰুতি, তপ আৰু বীৰ্যৰ দ্বাৰা তেওঁ পৃথিৱীত একচ্ছত্ৰ সম্ৰাট আছিল। তেওঁৰ কুশৰ অগ্ৰভাগ পূৰ্বমুখী আছিল; সেয়েহে তেওঁ ‘প্ৰাচীনবৰ্হি’ নামে খ্যাত।
Verse 26
समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः / महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः
সমুদ্ৰকন্যাৰ সৈতে সেই প্ৰভুৱে বিবাহ কৰিলে; মহাতপস্যাৰ পাৰলৈ সৱৰ্ণাৰ পৰা তেওঁ প্ৰজাপতি হ’ল।
Verse 27
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः / सर्वान्प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्
সৱৰ্ণাই সামুদ্ৰীৰ পৰা প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ দহ পুত্ৰ ধাৰণ কৰিলে; তেওঁলোক ‘প্ৰচেতস’ নামে খ্যাত, ধনুৰ্বেদত পাৰদৰ্শী।
Verse 28
अपृथग्धर्मचरणास्ते ऽतप्यन्त महात्तपः / दशवर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
ধৰ্মাচৰণত একমন হৈ তেওঁলোকে সমুদ্ৰজলত শুই দহ হাজাৰ বছৰ মহাতপস্যা কৰিলে।
Verse 29
तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः / अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः
তেওঁলোকে তপস্যা কৰোঁতে পৃথিৱী তপিবলৈ ধৰিলে; ৰক্ষা নথকাৰ বাবে গছ-লতা বিস্তাৰ হৈ ঢাকি পেলালে, তেতিয়া প্ৰজাৰ ক্ষয় হ’ল।
Verse 30
प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः
তেতিয়া চাক্ষুষ মনুৰ অন্তৰকালত, সেয়া প্ৰত্যাহৃত হোৱাত, বতাহো ব’ব নোৱাৰিলে; আকাশ গছ-গছনিয়ে ঘেৰ খাই পৰিল।
Verse 31
दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः / तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः
দশ হাজাৰ বছৰ ধৰি প্ৰজাসকলে কোনো চেষ্টা কৰিব নোৱাৰিলে। সেয়া শুনি প্ৰচেতসসকল সকলো তপস্যাত যুক্ত হ’ল।
Verse 32
मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः / उन्मूलानथ वृक्षांस्तान्कृत्वा वायुरशोषयत्
ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ তেওঁলোকে মুখৰ পৰা বায়ু আৰু অগ্নি নিৰ্গত কৰিলে। তাৰ পাছত বায়ুৱে সেই গছবোৰ মূলসহ উপৰি শুকুৱাই দিলে।
Verse 33
तानग्निरदहद्धोर एवमासीद्दुमक्षयः / द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु
ভয়ংকৰ অগ্নিয়ে সিহঁতক দগ্ধ কৰিলে; এইদৰে গছ-নাশ ঘটিল। গছক্ষয় বুজি, অলপ বাকি থকা শাখাযুক্ত গছসমূহত…
Verse 34
उपगम्याब्रवी देतान्राजा सोमः प्रचेतसः / दृष्ट्वा प्रयोजनं सत्यं लोकसंतानकारणात्
তাৰ পাছত ৰজা সোম প্ৰচেতসসকলৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে—লোকসন্তানৰ কাৰণে সত্য উদ্দেশ্য দেখি…
Verse 35
कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः / वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्यतामग्निमारुतौ
হে প্ৰাচীনবৰ্হিষ ৰজাসকল, ক্ৰোধ ত্যাগ কৰক। পৃথিৱীত পুনৰ গছ জন্মিব; অগ্নি আৰু বায়ু শান্ত হওক।
Verse 36
रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनीः / भविष्यज्जनता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया
এই কন্যাটি ৰত্নময়ী, বৃক্ষসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠবৰ্ণিনী। এইয়েই ভৱিষ্যৎ প্ৰজা; মই একে গৰ্ভত ধাৰণ কৰিছোঁ।
Verse 37
मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता / भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भा विवर्द्धिता
এই কন্যাৰ নাম ‘মাৰিষা’; বৃক্ষসমূহেই একে নিৰ্মাণ কৰিছে। সোমগৰ্ভে পুষ্ট এই কন্যা তোমালোকৰ ধৰ্মপত্নী হওক।
Verse 38
युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चार्धेन तेजसा / अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः
তোমালোকৰ তেজৰ অর্ধাংশ আৰু মোৰ তেজৰ অর্ধাংশে, এইজনীৰ পৰা ‘দক্ষ’ নামৰ জ্ঞানী প্ৰজাপতি জন্মিব।
Verse 39
स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै / अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति
সেইজন, তোমালোকৰ তেজোময় শক্তিৰে অতি দগ্ধ হোৱা এই পৃথিৱীক, অগ্নিসম অগ্নি হৈ পুনৰ প্ৰজাৰে সমৃদ্ধ কৰিব।
Verse 40
ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः / संत्दृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्
তাৰ পাছত সোমৰ বচনত সেই প্ৰচেতাসকলে, বৃক্ষসমূহৰ প্ৰতি ক্ৰোধ সংযম কৰি, মাৰিষাক ধৰ্মমতে পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 41
मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः / दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः
তাৰ পাছত তেওঁলোকে মাৰিষাত মনৰে গৰ্ভ স্থাপন কৰিলে; দহ প্ৰচেতাৰ পৰা মাৰিষাতেই প্ৰজাপতি জন্মিল।
Verse 42
दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् / असृजन्मनसा त्वादौ प्रजा दक्षो ऽथ मैथुनात्
সোমৰ অংশে মহাতেজস্বী, বীৰ্যবান দক্ষ জন্মিল; প্ৰথমে তেওঁ মনৰে প্ৰজা সৃষ্টি কৰিলে, তাৰ পাছত মৈথুনে।
Verse 43
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः / विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः
দক্ষই প্ৰথমে মনৰে স্থাবৰ-জংগম, দ্বিপদ আৰু চতুষ্পদ সৃষ্টি কৰিলে; তাৰ পাছত তেওঁ নাৰীসকলক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 44
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयां दश / कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे
তেওঁ ধৰ্মক দহ আৰু কশ্যপক তেৰ কন্যা দিলে; কালৰ নয়নৰ দৰে সাতাইশ কন্যা ইন্দু (চন্দ্ৰ)ক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 45
एभ्यो दत्त्वा ततो ऽन्या वै चतस्रो ऽरिष्टनेमिने / द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा
এইবোৰ দিয়া পাছত তেওঁ অৰিষ্টনেমিক আন চাৰ কন্যা দিলে; বহুপুত্ৰক দুটা আৰু অঙ্গিৰসকো দুটা দিলে।
Verse 46
कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्यो ऽपत्यं बभूव ह / अन्तरं चाक्षुषस्याथ मनोः षष्ठं तु गीयते
কৃশাশ্বলৈ এটা কন্যা দিয়া হ’ল; তেওঁলোকৰ পৰা সন্তান জন্মিল। চাক্ষুষ মন্বন্তৰৰ পাছত মনুৰ ষষ্ঠ মন্বন্তৰ বুলি গোৱা হয়।
Verse 47
मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः / वसुदेवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः
সপ্তম প্ৰজাপতি বৈৱস্বত মনুৰ যুগত বসুদেৱসকল, খগ, গাভী, নাগ আৰু দিতিপুত্ৰ-দানৱসকল প্ৰকাশ পালে।
Verse 48
गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरे ऽन्याश्च जातयः / ततः प्रभृति लोके ऽस्मिन्प्रजा मैथुनसंभवाः / संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वासां सृष्टिरुच्यते
গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা আৰু আন আন জাতিও জন্মিল। তেতিয়াৰ পৰা এই লোকত প্ৰজা মৈথুন-সম্ভৱ হ’ল; পূৰ্বৰ সৃষ্টি সংকল্প, দর্শন আৰু স্পৰ্শৰ দ্বাৰা হৈছিল বুলি কোৱা হয়।
Verse 49
ऋषिरुवाच देवानां दानवानां च देवर्षिणां च ते शुभः / संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः
ঋষিয়ে ক’লে—দেৱ, দানৱ আৰু দেৱর্ষিসকলৰ যি শুভ উৎপত্তি, সেয়া আগতেই কোৱা হৈছে; মহাত্মা দক্ষৰ কথাও তেনেদৰে।
Verse 50
प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया / कथं प्राचे तस्त्वं च पुनर्लेभे महातपाः
তুমি ক’লা যে প্ৰজাপতিৰ প্ৰাণৰ পৰা দক্ষৰ জন্ম। হে মহাতপস্বী, তেন্তে প্ৰাচেতস (দক্ষ) তুমি কেনেকৈ পুনৰ লাভ কৰিলে?
Verse 51
एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि / दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्र्वशुरतां गतः
হে সূত! আমাৰ এই সংশয় তুমি ইয়াত ব্যাখ্যা কৰা উচিত—সোমৰ দৌহিত্ৰ কেনেকৈ শ্বশুৰত্বলৈ গ’ল?
Verse 52
सूत उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः / ऋषयो ऽत्र न सुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः
সূতে ক’লে—হে সত্তমসকল! ভূতসমূহত উৎপত্তি আৰু নিৰোধ নিত্য ঘটে; ইয়াত ঋষি আৰু বিদ্যাৱান লোক মোহিত নহয়।
Verse 53
युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः / पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति
যুগে যুগে দক্ষ আদি সকলো দ্বিজ জন্মে আৰু পুনৰ লয় পায়; এই বিষয়ে বিদ্বান মোহিত নহয়।
Verse 54
ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः / तप एव गरीयो ऽभूत्प्रभावश्चैव कारणम्
হে দ্বিজোত্তমসকল! আগতে সিহঁতৰ মাজত জ্যেষ্ঠ-কনিষ্ঠ ভেদো আছিল; কিন্তু তপস্যাই শ্ৰেষ্ঠ হৈছিল, আৰু সেই প্ৰভাৱেই কাৰণ হৈছিল।
Verse 55
इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम् / प्रजावानायुषस्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते
যিয়ে চাক্ষুষ মন্বন্তৰৰ এই স্থাবৰ-জংগম সৃষ্টিক জানে, সি প্ৰজাৱান হৈ দীঘলীয়া আয়ু অতিক্ৰম কৰে আৰু স্বৰ্গলোকত মহিমান্বিত হয়।
Verse 56
एवं सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समासतः / इत्येते षट् निसर्गाश्च क्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः
এইদৰে চাক্ষুষ মন্বন্তৰৰ সৰ্গ সংক্ষেপে কোৱা হ’ল। এইদৰে মন্বন্তৰাত্মক এই ছয় নিসৰ্গ অতিক্ৰান্ত হৈছে।
Verse 57
स्वायंभुवाद्याः संक्षेपाच्चाशुषान्ता यथाक्रमम् / एते सर्गा यथा प्राज्ञैः प्रोक्ता ये द्विजसत्तमाः
স্বায়ম্ভুৱ আদি পৰা চাক্ষুষান্তলৈ সৰ্গসমূহ ক্ৰমে সংক্ষেপে কোৱা হৈছে। হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, প্ৰাজ্ঞসকলে যিদৰে কৈছে তেনেদৰেই এই সৰ্গসমূহ।
Verse 58
वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः / अन्यूनानतिरिक्तास्ते सर्वे सर्गा विवस्वतः
তেওঁলোকৰ বিস্তাৰ বৈৱস্বত নিসৰ্গৰ দ্বাৰা জানিব লাগে। বিবস্বানৰ এই সকলো সৰ্গ ন কম, ন অধিক।
Verse 59
आरोग्यायुः प्रमाणेभ्यो धर्मतः कामतोर्ऽथतः / एतानेव गुणानेति यः पठन्ननसूयकः
যি অনসূয়া নথাকৈ ইয়াক পাঠ কৰে, সি আৰোগ্য, দীঘল আয়ু, যশ, ধৰ্ম, কাম আৰু অৰ্থ—এই গুণসমূহ লাভ কৰে।
Verse 60
वैवस्वतस्य वक्ष्यामि सांप्रतस्य महात्मनः / समासव्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत
এতিয়া মই বৰ্তমান মহাত্মা বৈৱস্বতৰ সৰ্গ সংক্ষেপ আৰু বিস্তাৰে ক’ম; মই কোৱা কথা মনোযোগে শুনা।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds King Pṛthu Vainya as the ādi-rāja (archetypal sovereign). Rather than a long dynastic catalogue, it encodes kingship as a cosmological function: partitioning, protecting, and making the earth productive for the varṇa-ordered society.
They function as compressed cosmological memory: Vasudhā highlights the earth as the bearer of ‘vasu’ (wealth/substance); Medinī recalls an early state of material inundation (medas) associated with the Madhu-Kaiṭabha prelude; Pṛthivī links the earth to Pṛthu’s ordering claim, portraying geography as politically and ritually constituted.
The earth’s ‘milking’ is presented as epoch-sensitive: different manvantaras are associated with specific calves (vatsa), milkers (dogdhṛ), and vessels (pātra), implying that prosperity and resource-availability are governed by cyclical cosmic administration rather than a single, timeless event.