Adhyaya 22

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे आदित्यव्यूहकीर्त्तनं नामैकविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच स्वायंभूवनिसर्गे तु व्याख्यातान्यन्तराणि च / भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम्

এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ুপ্ৰোক্ত পূৰ্বভাগৰ দ্বিতীয় অনুষঙ্গপাদত ‘আদিত্যব্যূহকীৰ্তন’ নামৰ একবিংশ অধ্যায়। সূত ক’লে—স্বায়ম্ভুৱ সৃষ্টিত ব্যাখ্যাত মন্বন্তৰসমূহ আৰু ভৱিষ্যতে হ’বলগীয়া সকলো মন্বন্তৰৰ অনুক্ৰম মই ক’ম।

Verse 2

एतच्छ्रुतवा तु मुनयः पप्रच्छू रोमहर्षणम् / सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः

এই কথা শুনি মুনিসকলে ৰোমহর্ষণক সুধিলে—সূৰ্য-চন্দ্ৰৰ গতি আৰু সকলো গ্ৰহৰ বিচৰণ কেনেকুৱা?

Verse 3

ऋषय ऋचुः / भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतीषि दिवमण्डलम् / अव्यूहेन च सर्वाणि तथैवासंकरेण वा

ঋষিসকলে ক’লে—এই জ্যোতিসকল দিৱমণ্ডলত কেনেকৈ ভ্ৰমণ কৰে? সিহঁত সকলো কোনো ব্যূহ নোহোৱাকৈ, বা পৰস্পৰ সংকৰ নোহোৱাকৈ কেনেকৈ চলে?

Verse 4

कश्चिद्भामयते तानि भ्रमन्ते यदि वा स्वयम् / एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम

কোনোৱে কি এইবোৰ ঘূৰাইছে, নে এইবোৰ নিজে নিজেই ঘূৰে? আমি এই কথা জানিব খোজোঁ; হে সত্তম, আমাক সত্য কওক।

Verse 5

सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद्वदतो मे निबोधत / प्रत्यक्षमपि दृश्यं च संमोहयति यत्प्रजाः

সূতে ক’লে—ই জীৱসমূহক মোহিত কৰা বিষয়; মোৰ কথা শুনা। যি প্ৰত্যক্ষ আৰু দৃশ্য হ’লেও প্ৰজাক বিভ্ৰমিত কৰে।

Verse 6

यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः / उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि

যি এই শৈশুমাৰৰ পুচ্ছত চাৰিও দিশে স্থিত, সেয়াই উত্তানপাদৰ পুত্ৰ ধ্ৰুৱ; আকাশত সি ধুৰিৰ দৰে স্থিৰ।

Verse 7

स वै भ्रामयते नित्यं चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह / भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्

সেই ধ্ৰুৱেই নিত্য চন্দ্ৰ-সূৰ্যক গ্ৰহসমেত ঘূৰাই; আৰু নক্ষত্ৰসমূহ চকাৰ দৰে ঘূৰি ঘূৰি তাক অনুসৰণ কৰে।

Verse 8

ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्वते ज्योतिषां गणः / सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह

ধ্ৰুৱৰ মনৰ সংকল্পতেই সকলো জ্যোতিষৰ গণ—সূৰ্য-চন্দ্ৰ, তৰা, নক্ষত্ৰ আৰু গ্ৰহসমেত—ভ্ৰমণ কৰে।

Verse 9

वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै / तेषां योगश्च भेदश्च कालश्चारस्तथैव च

সেইবোৰ বায়ুমণ্ডলীয় বন্ধনে ধ্ৰুৱত আবদ্ধ। সিহঁতৰ যোগ, ভেদ, কাল আৰু গতি—সকলো তেনেদৰেই নিয়ত।

Verse 10

अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षणोत्तरे / विषुवद्ग्रहवर्णाश्च द्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

অস্ত-উদয় আৰু উৎপাত, দক্ষিণ-উত্তৰ অয়ন, বিষুব আৰু গ্ৰহৰ বৰ্ণ—এই সকলো ধ্ৰুৱৰ পৰাই প্ৰৱৰ্তে।

Verse 11

वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा / शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

বৰ্ষা, ঘৰ্ম, হিম, ৰাতি, সন্ধ্যা আৰু দিন; লগতে প্ৰজাৰ শুভ-অশুভ—সকলো ধ্ৰুৱৰ পৰাই প্ৰৱৰ্তে।

Verse 12

ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति / तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः

ধ্ৰুৱৰ অধিষ্ঠানত সূৰ্যই জল গ্ৰহণ কৰি বৰষুণ বৰ্ষায়। সেই দীপ্ত কিৰণধাৰী দিবাকৰ কালাগ্নিৰ সদৃশ।

Verse 13

परिवर्त्तक्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः / सूर्यः किरमजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः

হে বিপ্ৰসকল! পৰিভ্ৰমণৰ ক্ৰমে সূৰ্যই বায়ুযুক্ত কিৰণজালৰে সৰ্বদিশ নিজৰ প্ৰভাৰে আলোকিত কৰে।

Verse 14

जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः / आदित्यपीतं सकलं सोमः संक्रमते जलम्

হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, আদিত্যই সমগ্ৰ জগতৰ জল গ্ৰহণ কৰে; আদিত্যপীত সেই সকলো জল সোম (চন্দ্ৰ) পুনৰ জলৰূপে পৰিণত কৰে।

Verse 15

नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकधारा प्रवर्त्तते / यत्सोमात्स्रवते ह्यंबु तदन्नेष्वेव तिष्ठति

বায়ুযুক্ত নাড়ীৰ দ্বাৰা লোকধাৰা প্ৰবাহিত হয়; সোমৰ পৰা যি জল স্ৰৱে, সেয়া অন্নতেই স্থিত থাকে।

Verse 16

मेघा वायुविघातेन विसृजन्ति जलं भूवि / एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते चासकृज्जलम्

মেঘে বায়ুৰ আঘাতে ভূমিত জল বৰষায়; এইদৰে জল ওপৰলৈ উঠোৱা হয় আৰু বাৰে বাৰে পৰে।

Verse 17

न नाश उदकस्यास्ति तदेव परिवर्त्तते / संधारणार्थं लोकानां मायैषा विश्वनिर्मिता

জলৰ নাশ নাই; সেয়া কেৱল ৰূপান্তৰিত হয়। লোকসমূহক ধাৰণ কৰিবলৈ বিশ্বে নিৰ্মিত এই মায়া।

Verse 18

अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् / विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः

এই মায়াৰে চল-অচলসহ ত্ৰিলোক ব্যাপ্ত; বিশ্বেশ, লোককৰ্তা দেৱ, সহস্ৰাক্ষ প্ৰজাপতি (ইন্দ্ৰ)।

Verse 19

धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुर्दिवाकरः / सार्वलोकिकमंभो यत्तत्सोमान्नभसश्व्युतम्

সমগ্ৰ লোকৰ ধাতা দিবাকৰ (সূৰ্য) প্ৰভাৱশালী; আৰু যি সৰ্বলোকব্যাপী জল, সেয়া সোমৰ পৰা আকাশৰ পৰা চ্যুত হৈ উৎপন্ন।

Verse 20

सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् / सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते

ইয়াক সত্য বুলি কীৰ্তিত—সমগ্ৰ জগত সোমৰ আধাৰত স্থিত; সূৰ্যৰ পৰা উষ্ণতা নিঃসৃত হয়, সোমৰ পৰা শীতলতা প্ৰবাহিত হয়।

Verse 21

शीतोष्णवीर्यौं द्वावेतौ युक्त्या धारयतो जगत् / सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका

শীত আৰু উষ্ণ—এই দুয়ো শক্তিয়ে যুক্তিৰে জগত ধাৰণ কৰে; সোমাধাৰা গঙ্গা নদী পবিত্ৰ, তাৰ জল নিৰ্মল।

Verse 22

भद्रसोमपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः / सर्वभूतशरीरेषु ह्यापो ह्यनुसृताश्च याः

হে দ্বিজোত্তম! ভদ্ৰসোম আদি মহানদীসমূহ অগ্ৰগামী; আৰু যি জল সকলো জীৱৰ দেহত সৰ্বত্ৰ অনুপ্ৰবিষ্ট হৈ বিয়পি আছে।

Verse 23

तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च / धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्कामन्तीह सर्वशः

যেতিয়া চলমান আৰু স্থাৱৰ সত্তা দগ্ধ হয়, তেতিয়া সেই জল ধোঁৱাৰূপ ধৰি ইয়াত সৰ্বত্ৰ বাহিৰলৈ ওলাই যায়।

Verse 24

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् / तेजोर्ऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्

তেনে মেঘ জন্মে; সেই স্থান ‘অভ্ৰময়’ বুলি স্মৃত। তেজোময় সূৰ্য ৰশ্মিৰে সৰ্বভূতৰ পৰা জল আহৰণ কৰে।

Verse 25

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः / संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्

সমুদ্ৰৰ সৈতে বায়ুৰ সংযোগে সূৰ্যৰ ৰশ্মিয়ে জল বহন কৰে। সেই জলেই শস্যৰ সংজীৱন; অমৃতসম।

Verse 26

ततस्त्वृतुवशात्काले परिवत्य दिवाकरः / यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः

তাৰপিছত ঋতুৰ বশত সময় আহিলে দিবাকৰ পৰিবৰ্তিত হৈ শ্বেত-অশ্বেত ৰশ্মিৰে মেঘলৈ জল দান কৰে।

Verse 27

अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः / सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः

মেঘস্থ জল বায়ুৰে প্ৰেৰিত হৈ তললৈ পৰে; বায়ুমিশ্ৰিত হৈ চাৰিওফালে সৰ্বভূতৰ হিতাৰ্থে বৰ্ষে।

Verse 28

ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये / वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्

তাৰপিছত সৰ্বভূতৰ বৃদ্ধি হেতু ছয় মাহ বৰষুণ হয়; বায়ুজাত গর্জন, বিদ্যুৎৰ ঝলক আৰু অগ্নিসম্ভৱ তেজো প্ৰকাশ পায়।

Verse 29

मेहनाच्च मिहेधातोमघत्वं व्यजयन्ति हि / न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः

মেহনা আৰু মিহেধাতুৰ পৰা সিহঁতে মেঘত্ব লাভ কৰে; য’ৰ পৰা জল কেতিয়াও ক্ষয় নহয়, তাক কবিসকলে ‘অভ’ বুলি জানে।

Verse 30

मेघानां पुनरुत्पत्तिश्त्रिविधा योनिरुच्यते / आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः

মেঘৰ পুনৰুৎপত্তিৰ যোনি তিনিধৰণৰ বুলি কোৱা হয়—আগ্নেয়, ব্ৰহ্মজ আৰু পক্ষজ; এইবোৰ পৃথক পৃথক।

Verse 31

त्रिधा मेघाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् / आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्

মেঘ তিনিধৰণৰ বুলি কোৱা হৈছে; এতিয়া মই সিহঁতৰ সম্ভৱ ক’ম। আগ্নেয় মেঘক ‘স্তূষ্ণজ’ বুলি কয়; সিহঁতৰ প্ৰৱৰ্তন ধোঁৱাৰ পৰা হয়।

Verse 32

शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः / महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः

শীত, দুৰ্দিন আৰু বতাহ—এইবোৰ সিহঁতৰ স্বগুণ স্থিৰ; সিহঁতে মহিষ, বাৰাহ আৰু মত্ত হাতীৰ ৰূপ ধৰে।

Verse 33

भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च / जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः

সিহঁতে ৰূপ ধৰি ধৰণীৰ ওচৰলৈ আহি আনন্দে বিচৰণ কৰে। সেই মেঘক ‘জীমূত’ বুলি কোৱা হয়; এইবোৰৰ পৰাই জীৱসম্ভৱ হয়।

Verse 34

विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारा विलंबिनः / मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः

যিসকল মেঘত বিদ্যুৎ-গুণ নাই আৰু যাৰ জলধাৰা ধীৰে ধীৰে পৰে; সেই নীৰৱ, মহাকায় মেঘ ‘আৱহ’ৰ বশানুগ।

Verse 35

क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः / पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च

সিহঁতে এক ক্রোশ দূৰৰ পৰা, বা পুনৰ অর্ধ ক্রোশৰ পৰাও বৰষুণ দিয়ে; পৰ্বতৰ শিখৰ আৰু ঢালত বৰষে আৰু গর্জে।

Verse 36

बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः / ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः

সিহঁতে বলাকা (বক) গৰ্ভ দানকাৰী আৰু বলাকা-গৰ্ভ ধাৰণকাৰী; ‘ব্ৰহ্মজা’ নামৰ সেই মেঘ ব্ৰহ্মাৰ নিশ্বাসৰ পৰা উৎপন্ন।

Verse 37

ते हि विद्युद्गुणोपेतास्तनयित्नुप्रियस्वनाः / तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा

সিহঁতে বিদ্যুৎ-গুণে যুক্ত আৰু গর্জনৰ প্ৰিয় স্বৰযুক্ত; সিহঁতৰ নিৰন্তৰ নাদে পৃথিৱী নিজৰ অঙ্গৰ পৰা অঙ্কুৰ উগায়।

Verse 38

राज्ञी राज्याभिषिक्तेव पुनर्यौंवनमश्नुते / तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा

ৰাজ্যাভিষেকপ্ৰাপ্ত ৰাণী যেন পুনৰ যৌৱন লাভ কৰে, তেনেদৰে এই মেঘসমূহত আসক্ত প্ৰাৱৃৎ সকলো ভূতৰ জীৱনৰ উৎস।

Verse 39

द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः / एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि

দ্বিতীয় ‘প্ৰৱহ’ বায়ু; মেঘসমূহ তাতেই আশ্ৰয় লয়। এক যোজন পৰিমাণ অতিক্ৰম কৰি সি সাধ্যলোকৰ অর্ধ-পৰিধি পৰ্যন্ত, নিষ্কৃতি সীমাৰো ওপৰে প্ৰবাহিত হয়।

Verse 40

वृष्टिर्गर्भस्त्रिधा तेषां धारासारः प्रकीर्त्तितः / पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः

সেই মেঘসমূহৰ বৃষ্টি-গৰ্ভ ত্ৰিবিধ; তাক ‘ধাৰাসাৰ’ বুলি কীৰ্তিত। সিহঁত পাখাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ‘পুষ্কৰাৱর্ত্তক’ নামৰ মেঘ।

Verse 41

शक्रेण पक्षच्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् / कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता

যিসকল মহৌজস্বী পৰ্বতৰ পাখা আছিল, শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)য়ে সিহঁতৰ পাখা কাটি পেলালে—সিহঁত ইচ্ছামতে গমনকাৰী, অতিশয় প্ৰবৃদ্ধ ভূতস্বৰূপ আছিল—এই কাৰ্য শিৱৰ মঙ্গল-ইচ্ছাৰে সংঘটিত।

Verse 42

पुष्करा नाम ते मेघा बृंहन्तस्तोयमत्सराः / पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः

সিহঁত ‘পুষ্কৰ’ নামৰ মেঘ; জলেৰে পূৰ্ণ হৈ গর্জে। সেই কাৰণেই ইয়াত সিহঁতক ‘পুষ্কৰাৱর্ত্তক’ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 43

नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते / कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः

সিহঁত নানাৰূপ ধাৰণ কৰে আৰু মহাভয়ংকৰ গর্জনে নিনাদিত। সিহঁত কল্পান্তৰ বৰ্ষাৰ স্ৰষ্টা আৰু সংৱৰ্ত অগ্নিৰ নিয়ামক।

Verse 44

वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः / अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्

যুগান্তত এই তৃতীয় মেঘসমূহ বৰ্ষণ কৰে; নানা ৰূপ-আকাৰ লৈ পৃথিৱীতল পূৰ্ণ কৰে।

Verse 45

वायुं पुरा वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः / यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा

পূৰ্বে তেওঁলোকে বায়ু বহন কৰা, কল্পসাধক আশ্ৰিত শক্তি আছিল; তেতিয়া ভিন্ন হৈ প্ৰাকৃত অণ্ডৰ অংগসমূহ ৰূপে উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 46

यस्मिन्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयंप्रभुः / तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः

যি অণ্ডত স্বয়ংপ্ৰভু চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মা উৎপন্ন হ’ল, সেই অণ্ডৰ কপাল-খণ্ডসমূহেই সকলো ‘মেঘ’ বুলি কীৰ্তিত।

Verse 47

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः / तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः

সকলোৰে পুষ্টি ধূম (বাষ্প) দ্বাৰা একেদৰে হয়; তেওঁলোকৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ পর্জন্য, আৰু চাৰি দিগ্গজো (প্ৰসিদ্ধ)।

Verse 48

गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह / कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्

গজ, পৰ্বত, মেঘ আৰু ভোগী (নাগ) — সিহঁতৰ কুল এক, যদিও পৃথকভাৱে প্ৰকাশিত; সিহঁতৰ একমাত্ৰ যোনি ‘জল’ বুলি স্মৃত।

Verse 49

पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः / तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये

হেমন্তত শীতৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পৰ্জন্য আৰু দিগ্গজসকলে তুষাৰবৃষ্টি কৰে, যাতে শস্যৰ বৃদ্ধি হয়।

Verse 50

षष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः / यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्

ষষ্ঠ ‘পৰিবহ’ নামৰ বায়ু জলৰ আশ্ৰয়; সেই ভগৱানেই আকাশগামী গংগাক ধাৰণ কৰে।

Verse 51

दिव्यामृतजला पुण्यां त्रिधास्वातिपथे स्थिताम् / तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः

দিব্য অমৃতজলযুক্ত পুণ্য গংগা স্বাতিপথত ত্ৰিধা অৱস্থিত; তেখেতৰ পৰা ঝৰি অহা জল দিগ্গজে বিস্তৃত শুঁড়ে প্ৰবাহিত কৰে।

Verse 52

शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः / दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः

তেওঁলোকে সূক্ষ্ম জলকণা মুকলি কৰে—সেয়া ‘নীহাৰ’ বুলি স্মৃত; আৰু দক্ষিণফালে থকা সেই পৰ্বত ‘হেমকূট’ বুলি প্ৰসিদ্ধ।

Verse 53

उदग्घिमवतः शैल उत्तरप्रायदक्षिणे / पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्

হিমৱতৰ উত্তৰত, দক্ষিণাভিমুখ সেই শৈলপ্ৰদেশত ‘পুণ্ড্ৰ’ নামে খ্যাত এক বিস্তৃত নগৰ আছে।

Verse 54

तस्मिन्निपतितं वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् / ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्

সেই ঠাইত তুষাৰজাত বৰষুণ পৰিল; তেতিয়া বোৱা বায়ুৱে তাক বহন কৰি হিমৱন্ত পৰ্বতৰ ফালে লৈ গ’ল।

Verse 55

आनयत्यात्मयोगेन सिंचमानो महागिरिम् / हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्

সি আত্মযোগবলে তাক আনি মহাগিৰিক সিঞ্চিত কৰে; হিমৱন্ত অতিক্ৰম কৰি পাছত অৱশিষ্ট বৰষুণো আগলৈ লৈ যায়।

Verse 56

इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये / वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये

তাৰ পাছত সি ইয়ালৈ আহে, অপৰান্ত দেশৰ বৃদ্ধি কৰিবলৈ; দুবিধ বৰষুণ কোৱা হৈছে, দুবিধ শস্যৰ বৃদ্ধিৰ নিমিত্তে।

Verse 57

मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्त्तितम् / सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते

মেঘৰ পুষ্টি আদি—এই সকলো বৰ্ণিত হৈছে; কিন্তু বৰষুণৰ স্ৰষ্টা বুলি সূৰ্যকেই উপদেশ দিয়া হয়।

Verse 58

सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते / ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते

বৰষুণৰ মূল সূৰ্য; জল সূৰ্যৰ পৰাই প্ৰবাহিত হয়। ধ্ৰুৱে অধিষ্ঠিত কৰা সূৰ্য সেই বৰষুণতেই প্ৰৱৰ্তে।

Verse 59

ध्रुवेणाधिष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः / ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले

ধ্ৰুৱৰ অধিষ্ঠানত বায়ুৱে পুনৰ বৰষুণ সংহাৰ কৰে। সূৰ্যৰ পৰা নিৰ্গত গ্ৰহ সমগ্ৰ নক্ষত্ৰমণ্ডলত বিচৰণ কৰে।

Verse 60

चरित्वान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समाधिष्ठितम् / ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत

বিচৰণৰ অন্তত সি ধ্ৰুৱে সমধিষ্ঠিত অৰ্কত প্ৰৱেশ কৰে। তাৰ পাছত সূৰ্যৰথৰ বিন্যাস জানিবা।

Verse 61

संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना / हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा

ভগৱান সূৰ্য একচক্ৰ, পাঁচ আৰা আৰু তিন নাভিযুক্ত, হিৰণ্ময় আৰু হৰিতবৰ্ণ প্ৰভাসম্পন্ন (ৰথত) স্থিত।

Verse 62

अष्टापदनिबद्धेन षट्प्रकारैकनेमिना / चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति

অষ্টপাদে নিবদ্ধ, ষট্‌প্ৰকাৰ এক নেমিযুক্ত, ভাস্বৰ চক্ৰেৰে সূৰ্য নিজৰ স্যন্দনত প্ৰসৰিত হয়।

Verse 63

दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः / द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः

তাৰ প্ৰস্থ আৰু দৈৰ্ঘ্য দহ সহস্ৰ যোজন বুলি স্মৃত। ৰথোপস্থৰ পৰা তাৰ ঈষাদণ্ড পৰিমাণত দ্বিগুণ।

Verse 64

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु / असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः

তাঁৰ বাবে ব্ৰহ্মাই প্ৰয়োজনবশে এটা ৰথ সৃষ্টি কৰিলে। সেই ৰথ দিব্য, সোণময়, আসক্তিহীন আৰু পৱনগামী অশ্বে যুক্ত আছিল।

Verse 65

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः / वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः

ছন্দসমূহ অশ্বৰূপে আৰু চক্ৰ য’ত স্থিত আছিল সেই বিন্যাসৰ বাবে এই ৰথটো ইয়াত বৰুণৰ স্যন্দনৰ লক্ষণৰ সৈতে সদৃশ হ’ল।

Verse 66

तेनासौ सर्वते व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः / अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह

সেই ৰথৰ দ্বাৰাই সেই দীপ্তিমান দিবাকৰ আকাশত সৰ্বদিশে গমন কৰে। এতিয়া সূৰ্যৰ ৰথৰ এই অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গসমূহ কোৱা হৈছে।

Verse 67

संवत्सरस्यावयवैः कल्पि तस्य यथाक्रमम् / अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः

সংবৎসৰৰ অঙ্গসমূহেৰে তাৰ বিন্যাস ক্ৰমে কল্পিত হৈছে। সূৰ্যৰ সেই একচক্ৰ ৰথৰ নাভি ‘অহঃ’—দিন—বুলি স্মৃত।

Verse 68

अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः / रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ

তাৰ আৰা পাঁচ আৰ্তৱকাল বুলি ধৰা হৈছে আৰু নেমি ছয় ঋতু বুলি স্মৃত। এইটোৱেই ৰথনীড় (আসন), আৰু দুয়ো অয়ন কূবৰ (ধুৰ) বুলি গণ্য।

Verse 69

मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य रम्याश्चास्य कलाः स्मृताः / तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै

তাৰ মুহূর্তসমূহ শোভাময় বুলি কোৱা হৈছে আৰু তাৰ কলাসমূহ ৰমণীয় বুলি স্মৃত। তাৰ কাষ্ঠা ‘ঘোণা’ নামে স্মৃত, আৰু ‘অক্ষদণ্ড’কেই ক্ষণ বুলি ধৰা হয়।

Verse 70

निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य हीषा चास्य लवाःस्मृताः / रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः

তাৰ নিমেষ ‘অনুকর্ষ’ বুলি স্মৃত, আৰু ‘হীষা’ক তাৰ লৱ বুলি কোৱা হয়। ৰাতি তাৰ কবচ, আৰু ধৰ্ম তাৰ ঊৰ্ধ্বে উত্থিত ধ্বজা।

Verse 71

युगाक्षकोडी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ / सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्

তাৰ ‘যুগাক্ষ’ আৰু ‘কোড়ী’—এই দুয়ো অৰ্থ আৰু কাম বুলি স্মৃত। সাত অশ্বৰূপ ছন্দ বাওঁফালৰ ধুৰ বহন কৰে।

Verse 72

गायत्री चैव त्रिष्टुप्य ह्यनुष्टुब्जगती तथा / पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी

গায়ত্ৰী, ত্ৰিষ্টুপ্, অনুষ্টুপ্, জগতি; লগতে পঙ্ক্তি, বৃহতী আৰু উষ্ণিক—এই সাত ছন্দ স্মৃত।

Verse 73

चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः / सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः

চক্ৰ অক্ষত নিবদ্ধ, আৰু ধ্ৰুৱত অক্ষ স্থাপিত। চক্ৰসহ অক্ষ ঘূৰে, আৰু অক্ষসহ ধ্ৰুৱো ঘূৰে।

Verse 74

अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः / एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु

ধ্ৰুৱৰ প্ৰেৰণাৱে সেই চক্রাধিপতি অক্ষসহ ঘূৰে। এই উদ্দেশ্যবশত তাৰ ৰথৰ বিন্যাসো তেনেকৈ স্থিৰ হয়।

Verse 75

तथा संयोगभावेन संसिद्धो भासुरो रथः / तेनासौ तरणिर्देवो भास्वता सर्पते दिवि

তেনেকৈ সংযোগভাবৰ দ্বাৰা সেই দীপ্তিমান ৰথ সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ হয়। সেই ৰথতেই দেৱ-তৰণি সূৰ্য জ্যোতিময় হৈ আকাশত গতি কৰে।

Verse 76

युगाक्षकोटिसन्नद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु / ध्रुवे तौ भ्राम्यते रश्मी च चक्रयुगयोस्तु वै

সেই স্যন্দনৰ দুটা ৰশ্মি যুগ-অক্ষৰ প্ৰান্তত বান্ধা। সিহঁতে ধ্ৰুৱক কেন্দ্ৰ কৰি ঘূৰে, আৰু চক্রযুগলৰ সৈতে ৰশ্মিসকলেও পৰিভ্ৰমণ কৰে।

Verse 77

भ्रमतो मण्डलान्यस्य खेचरस्य रथस्य तु / युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि

আকাশচাৰী সেই ৰথৰ ঘূৰণীয়া মণ্ডলসমূহত, তাৰ যুগ-অক্ষৰ প্ৰান্তসমূহ নিশ্চয় ৰথৰ দক্ষিণ দিশত অৱস্থিত।

Verse 78

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् / भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ

ধ্ৰুৱে ধৰি ৰাখিলে, সি চক্রবিহীন হ’লেও যেন অশ্বযুক্ত হয়। ঘূৰণীয়া ধ্ৰুৱক অনুসৰণ কৰি সেই দুটা ৰশ্মি চলি থাকে।

Verse 79

युगाक्षकोटिस्तत्तस्य रश्मिभिः स्यन्दनस्य तु / कीलासक्ता यथा रज्जुर्भ्रंमते सर्वतो दिशम्

সেই ৰথৰ যুগধুৰাৰ আগভাগত বাঁধা ৰশ্মিসকলৰ দ্বাৰা, কীলত আটকোৱা ৰছীৰ দৰে সি সকলো দিশে ঘূৰি ফুৰে।

Verse 80

ह्रसतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे / वर्द्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु

উত্তৰায়ণৰ মণ্ডলসমূহত তাৰ ৰশ্মি ক্ষীণ হয়; দক্ষিণায়ণত সেয়া বৃদ্ধি পায়, আৰু মণ্ডলসমূহ ঘূৰি থাকে।

Verse 81

युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य तु / ध्रुवेण प्रगृहीतौ वै तौ रश्मी नयतो रविम्

সেই ৰথৰ যুগধুৰাৰ আগভাগত সংবদ্ধ দুটা ৰশ্মি আছে; ধ্ৰুৱে সিহঁতক ধৰি ৰাখে, আৰু সেই ৰশ্মিসকলেই ৰবিক নায়।

Verse 82

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण सम धिष्ठितौ / तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु

ধ্ৰুৱে সমভাবে অধিষ্ঠিত কৰা সেই দুটা ৰশ্মি যেতিয়া টানি ধৰা হয়, তেতিয়া সূৰ্য অন্তৰ্ভাগত মণ্ডলসমূহত ভ্ৰমণ কৰে।

Verse 83

अशीतिर्मण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं स्मृतम् / ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु

কাষ্ঠদ্বয়ৰ মাজৰ ব্যৱধান ‘অশীতি মণ্ডলশতং’ (আঠ হাজাৰ) বুলি স্মৃত; আৰু ধ্ৰুৱে মুকলি কৰা সেই ৰশ্মিদ্বয়ৰ দ্বাৰা পুনৰো (চলন) ঘটে।

Verse 84

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु / उद्वेषाटयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति

সেইদৰে বাহিৰফালে সূৰ্য মণ্ডলসমূহত পৰিভ্ৰমণ কৰে; বেগে গমন কৰি যেন উদ্বেষে মণ্ডলবোৰ কঁপাই তোলে।