Shloka 51
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
इत्युक्तवन्तं रामं तु उन्मील्य नयने शनैः / दृष्ट्वा स्वागतमुच्चार्य तस्मायासनमादिशत्
Transliteration
ityuktavantaṃ rāmaṃ tu unmīlya nayane śanaiḥ / dṛṣṭvā svāgatamuccārya tasmāyāsanamādiśat
Translation
এনেদৰে কোৱা ৰামক দেখি মুনিয়ে ধীৰে ধীৰে চকু মেলিলে; তেওঁক দেখি ‘স্বাগতম’ বুলি কৈ আসন দিবলৈ আদেশ দিলে।
Word by Word
इतिthus
इति:
सम्बन्ध/निपात (Quotative/निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्यसमाप्ति/उद्धरणसूचक (quotative particle)
उक्तवन्तम्who had spoken
उक्तवन्तम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवच् (धातु) → उक्तवत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formक्तवत् (perfect active participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘having spoken’ qualifying रामम्
रामम्Rama
रामम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध/निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेषार्थक निपात (adversative/emphatic particle)
उन्मील्यhaving opened
उन्मील्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial action/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootउत् + मील् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive), अव्यय; पूर्वकालिक क्रिया (‘having opened’)
नयने(his) two eyes
नयने:
कर्म (Object of उन्मील्य/कर्म)
TypeNoun
Rootनयन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), द्विवचन; (eyes)
शनैःslowly
शनैः:
क्रियाविशेषण (Manner/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootशनैः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: slowly/gently)
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
क्रियाविशेषण (Adverbial action/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive), अव्यय; पूर्वकालिक क्रिया (‘having seen’)
स्वागतम्welcome (greeting)
स्वागतम्:
कर्म (Object of उच्चार्य/कर्म)
TypeNoun
Rootसु + आगत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; कर्मधारय (‘good arrival’ → welcome/greeting)
उच्चार्यhaving uttered
उच्चार्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial action/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootउत् + चर् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive), अव्यय; ‘having uttered’
तस्मैto him
तस्मै:
सम्प्रदान (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, चतुर्थी (सम्प्रदान/Dative), एकवचन
आसनम्a seat
आसनम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootआसन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
आदिशत्ordered/assigned
आदिशत्:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootआ + दिश् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद