Adhyaya 30
Reṇukā-vilāpa and the Aftermath of Jamadagni’s Slaying (अर्जुनोपाख्यान-प्रसङ्गः)
এই অধ্যায়ত অৰ্জুনোপাখ্যানৰ ধাৰা আগবাঢ়ে আৰু জমদগ্নি-বধৰ নৈতিক অভিঘাত আৰু ৰজাৰ অন্তৰ্মুখ ভাঙনি মুখ্য হয়। বশিষ্ঠে ৰজাৰ অস্থিৰতা আৰু আত্মনিন্দা বৰ্ণনা কৰে—ব্ৰাহ্মস্ব-হৰণ আৰু ব্ৰহ্মহত্যাই ইহলোক-পরলোক দুয়োটাৰে বিনাশ আনে বুলি ৰজাই উপলব্ধি কৰে। তাৰ পাছত দৃশ্য আশ্ৰমলৈ সলনি হয়; ৰজা উভতি আহোঁতেই ৰেণুকা হঠাৎ বাহিৰ ওলাই আহি জমদগ্নিৰ ৰক্তাক্ত, নিথৰ দেহ দেখে। তাইৰ বিলাপ শোক-আচাৰসদৃশ ভাষাত উন্মোচিত হয়—জমদগ্নিৰ সৌম্যতা আৰু ধৰ্মজ্ঞানৰ প্ৰশংসা, ভাগ্যক দোষাৰোপ, আৰু মৃত্যুতেও সহচৰ্য প্ৰাৰ্থনা কৰি দাম্পত্যবন্ধনৰ পবিত্ৰতা স্মৰণ কৰায়। শেষত বনৰ পৰা সমিধা লৈ ৰাম (পৰশুৰাম) উভতি আহে, পৰৱৰ্তী পৰিণামৰ ভূমিকা স্থাপন হয়। বংশগত দৃষ্টিত এই ঘটনা এক সন্ধিক্ষণ—ব্ৰাহ্মর্ষিৰ বিৰুদ্ধে অপৰাধে প্ৰতিধৰ্ম জাগাই ক্ষত্ৰিয় বৈধতাক পুনৰ্গঠন কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने एकोनत्रिंशत्तमो ऽध्यायः // २९// वासिष्ठ उवाच श्रुस्वैतत्सकलं राजा जमदग्निवधादिकम् / उद्विग्नचेताः सुभृशं चिन्तयामास नैकधा
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ুপ্ৰোক্ত মধ্যমভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদৰ অৰ্জুনোপাখ্যানত ঊনত্রিশতম অধ্যায়। বসিষ্ঠ ক’লে—জমদগ্নি-বধ আদি সকলো শুনি ৰজা অতি উদ্বিগ্নচিত্ত হৈ নানা ধৰণে গভীৰ চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 2
अहो मे सुनृसंसस्य लोकयोरुभयोरपि / ब्रह्मस्वहरणे वाञ्छा तद्धत्या चातिगर्हिता
হায়! মই কিমান নিষ্ঠুৰ; উভয় লোকতে মোৰ নিন্দা হ’ব—ব্ৰাহ্মণৰ ধন হৰণ কৰাৰ বাসনা আৰু তেওঁৰ হত্যা, দুয়োটাই অতি গৰ্হিত।
Verse 3
अहो नाश्रौषमस्याहं ब्राह्मणस्य विजानतः / वचनं तर्हि तां जह्यां विमूढात्मा गतत्रपः
হায়! জ্ঞানী সেই ব্ৰাহ্মণৰ কথা মই নুশুনিলোঁ; তেতিয়াই তো তেওঁক এৰি দিব লাগিছিল—মই মূঢ়াত্মা, লজ্জাহীন হৈ পৰিলোঁ।
Verse 4
इति संचितयन्नंव हृदयेन विदूयता / स्वपुरं प्रतिचक्राम सबलः सानुगस्ततः
এনেদৰে চিন্তা কৰি থাকোঁতে তেওঁৰ হৃদয় দগ্ধ হ’ল; তাৰ পাছত তেওঁ সৈন্য আৰু অনুচৰসহ নিজ নগৰলৈ উভতি গ’ল।
Verse 5
पुरीं प्रतिगते राज्ञि तस्मिन्सपरिवारके / आश्रमात्सहसा राजन्विनिश्चक्राम रेणुका
ৰাজা পৰিয়ালসহ নগৰলৈ উভতি গ’ল; হে ৰাজন, ৰেণুকা আশ্ৰমৰ পৰা হঠাৎ ওলাই আহিল।
Verse 6
अथ सक्षतसर्वाङ्गं रुधिरेण परिप्लुतम् / निश्चेष्टं परितं भूमौ ददर्श पतिमात्मनः
তেতিয়া তেওঁ নিজৰ স্বামীক দেখিলে—সৰ্বাঙ্গে ক্ষত, ৰক্তে ভিজা, মাটিত নিস্তেজ হৈ পৰি আছে।
Verse 7
ततः सा विहतं मत्वा भर्त्तारं गतचेतनम् / अन्वाहतेवाशनिना मूर्छितान्यपतद्भुवि
তাৰ পিছত স্বামীক চেতনাহীন, নিহত বুলি ভাবি, যেন বজ্ৰাঘাত লাগিল—তেওঁ মূৰ্ছিত হৈ মাটিত পৰি গ’ল।
Verse 8
चिरादिव पुनर्भूमेरुत्थायातीव दुःखिता / पतित्वोत्थाय सा भूयः सुस्वरं प्ररुरोद ह
বহু সময়ৰ পিছত তেওঁ অতি দুখেৰে মাটিৰ পৰা উঠিল; পৰি পুনৰ উঠি, সুমধুৰ কৰুণ স্বৰে আকৌ কান্দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 9
विललाप च सात्यर्थं धरणीधूलिधूसरा / अश्रुपूर्ममुखी दीना पतिता शोकसागरे
তেওঁ মাটিৰ ধূলিত ধূসৰ, অশ্ৰুভৰা মুখেৰে, দীন হৈ শোকসাগৰত পৰি থকা যেন—অত্যন্ত বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 10
हा नाथ पिय धर्मज्ञ दाक्षिण्यामृतसागर / हा धिगत्यन्तशान्त त्वं नैव काङ्क्षेत चेदृशम्
হায় নাথ, প্ৰিয় ধৰ্মজ্ঞ, তুমি দাক্ষিণ্য-অমৃতৰ সাগৰ। ধিক্! ইমান পৰম-শান্ত হৈও কি তুমি এনেকুৱা দুখ কামনা কৰিবা?
Verse 11
आश्रमादभिनिष्क्रान्तः सहसा व्यसानर्णवे / क्षिप्त्वानाथामगाधे मां क्व च यातो ऽसि मानद
আশ্ৰমৰ পৰা হঠাৎ ওলাই তুমি বিপদৰ সাগৰত পৰিলা; মোক অনাথাক এই অগাধত পেলাই, হে মানদ, তুমি ক’লৈ গ’লা?
Verse 12
सतां साप्तपदे मैत्रे मुषिताहं त्वया सह / यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र मां नेतुमर्हसि
সত্পুৰুষৰ সপ્તপদীৰে যি মৈত্ৰী দৃঢ় হয়, সেয়া তোমাৰ সৈতে মোৰ পৰা যেন কেঢ়ি লোৱা হ’ল; তুমি য’তে একাকী যাওঁ, ত’তে মোকো লৈ যোৱা উচিত।
Verse 13
दृष्ट्वा त्वामीदृशावस्थमचिराद्धृदयं मम / न दीर्यते महाभाग कठिनाः खलु योषितः
তোমাক এনেকুৱা অৱস্থাত দেখিো মোৰ হৃদয় সোনকালে ফাটি নাযায়, হে মহাভাগ! সঁচাকৈয়ে নাৰীসকল কঠোৰ।
Verse 14
इत्येवं विलपन्ती सा रुदती च मुहुर्मुहुः / चुक्रोश रामरामेति भृशं दुःखपरिप्लुता
এনেদৰে বিলাপ কৰি তাই বাৰে বাৰে কান্দি থাকিল; গভীৰ দুখত ডুবি ‘ৰাম! ৰাম!’ বুলি জোৰে আৰ্তনাদ কৰিলে।
Verse 15
तावद्रामो ऽपि स वनात्समिद्भारसमन्वितः / अकृतव्रणसंयुक्तः स्वाश्रमाय न्यवर्त्तत
তেতিয়া ৰামো বনৰ পৰা সমিধাৰ ভাৰ লৈ, কোনো আঘাত নোহোৱাকৈ, নিজৰ আশ্ৰমলৈ উভতি আহিল।
Verse 16
अपश्यद्भयशंसीनि निमित्तानि बहूनि सः / पश्यन्नुद्विग्नहृदयस्तूर्णं प्रापाश्रमं विभुः
সিয়ে ভয় সূচোৱা বহু অশুভ নিমিত্ত দেখিলে; দেখি হৃদয় উদ্বিগ্ন হৈ, সেই মহাবিভু তৎক্ষণাৎ আশ্ৰমত উপস্থিত হ’ল।
Verse 17
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य रुदती सा भृशातुरा / नविभूतेव शोकेन प्रारुदद्रेणुका पुनः
তাক আহি থকা দেখি তাই অতি ব্যাকুল হৈ কান্দিবলৈ ধৰিলে; শোকত যেন বোধ হেৰাই ৰেণুকাই পুনৰ বিলাপ কৰিলে।
Verse 18
रामस्य पुरतो राजन्भर्तृव्यसनपीडिता / उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
হে ৰাজন, ৰামৰ সন্মুখত স্বামীৰ বিপদে পীড়িতা সেই নাৰী দুয়ো হাতে নিজৰ উদৰ পিটিবলৈ ধৰিলে।
Verse 19
मार्गे विदितवृत्तान्तः सम्यग्रामो ऽपि मातरम् / कुररीमिव शोकार्त्ता दृष्ट्वा दुःखमुपेयिवान्
পথতে বৃত্তান্ত জানিও ৰামে মাতৃক কুৰৰী পখীৰ দৰে শোকাৰ্ত দেখিলে, আৰু নিজেও দুখত নিমজ্জিত হ’ল।
Verse 20
धैर्यमारोप्य मेधावी दुःशशोकपरिप्लुतः / नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां तस्थौ भूमावर्धोमुखः
ধৈৰ্য ধৰি সেই মেধাৱী ভয়ংকৰ শোকত প্লাৱিত হ’ল। অশ্ৰুপূৰ্ণ দুটা নয়নে ভূমিত আধোমুখ হৈ থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 21
तं तथागतमालोक्य रामं प्राहाकृतव्रणः / किमिदं भृगुशार्दूल नैतत्वय्युपपाद्यते
তাক তেনেকৈ অহা দেখি, আঘাতপ্ৰাপ্তচিত্তে ৰামক ক’লে— “হে ভৃগুশাৰ্দূল! এইটো কি? এইটো তোমাৰ যোগ্য নহয়।”
Verse 22
न त्वादृशा महाभाग भृशं शोचन्ति कुत्रचित् / धृतिमन्तो महान्तस्तु दुःखं कुर्वति न व्यये
হে মহাভাগ! তোমাৰ দৰে লোক ক’তো অত্যধিক শোক নকৰে। ধৈৰ্যবান মহাপুৰুষে দুখক ক্ষয়ৰ কাৰণ হ’বলৈ নিদিয়ে।
Verse 23
शोकः सर्वेन्द्रियाणां हि परिशोषप्रदायकः / त्यज शोकं महाबाहो न तत्पात्रं भवदृशाः
শোক সকলো ইন্দ্ৰিয়ক শুকাই পেলায়। হে মহাবাহো! শোক ত্যাগ কৰা; তোমাৰ দৰে লোক তাৰ পাত্ৰ নহয়।
Verse 24
एहिकामुष्मिकार्थानां नूनमेकान्तरोधकः / शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं त्दृदि नियच्छसि
এই শোক নিশ্চয় ইহলোক আৰু পৰলোকৰ উদ্দেশ্যসমূহৰ একান্ত বাধা। তেন্তে তুমি তাক হৃদয়ত দৃঢ়ভাৱে কেনেকৈ ঠাই দিছা?
Verse 25
तत्त्वं धैर्यधनो भूत्वा परिसांत्वय मातरम् / रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम्
সেয়েহে তুমি ধৈৰ্য্যকে ধন বুলি মানি, বৈধব্যৰ শোকত মূৰ্ছিত আৰু ক্ৰন্দনৰতা তোমাৰ মাতৃক সান্ত্বনা দিয়া।
Verse 26
नैवागमनमस्तीह व्यतिक्रान्तस्य वस्तुनः / तस्मादतीतमखिलं त्यक्त्वा कृत्यं विचिन्तय
এই জগতত যি ঘটি গৈছে, সেয়া কেতিয়াও উভতি নাহে। সেয়েহে অতীতক সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰি কৰ্তব্যৰ বিষয়ে চিন্তা কৰা।
Verse 27
इत्येवं सांत्वमानश्च तेन दुःशसमन्वितः / रामः संस्तंभयामास शनैरात्मानमात्मना
এইদৰে সান্ত্বনা পোৱাৰ পাছত, যদিও তেওঁ অসহ্য দুখত মগ্ন আছিল, ৰামে লাহে লাহে নিজকে নিজে চম্ভালি ললে।
Verse 28
दुःखशोकपरीता हि रेणुका त्वरुदन्मुहः / त्रिःसप्तकृत्वो हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
দুখ আৰু শোকত আচ্ছন্ন ৰেণুকা বাৰে বাৰে কান্দিবলৈ ধৰিলে আৰু একৈশ বাৰ নিজৰ হাতেৰে নিজৰ পেটত আঘাত কৰিলে।
Verse 29
तावत्तदन्तिकं रामः समभ्येत्याश्रुलोचनः / रुदतीमलमंबेति सांत्वयामास मातरम्
তেতিয়া চকুৰ পানীৰে ভৰা ৰামে তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ, কান্দি থকা মাতৃক 'মা, আৰু নেকান্দিবা' বুলি সান্ত্বনা দিলে।
Verse 30
उवाचापनयन्दुःखाद्भर्तृशोकपरायणाम् / त्रिःसप्तकृत्वो यदिदं त्वया वक्षः समाहतम्
স্বামীৰ শোকত মগ্ন মাতৃৰ দুখ দূৰ কৰি তেওঁ ক’লে: 'তুমি যে একৈশবাৰ নিজৰ বুকুত আঘাত কৰিছা...'
Verse 31
तावतसंख्यमहं तस्मात्क्षत्त्रजारमशेषतः / हनिष्ये भुवि सर्वत्र सत्यमेतद्ब्रविमि ते
'...সেয়েহে মই পৃথিৱীত ক্ষত্ৰিয় বংশক সিমানবাৰেই (২১ বাৰ) নিঃশেষ কৰিম। মই তোমাক এই সত্য কৈছো।'
Verse 32
तस्मात्त्वं शोकमुत्सृज्य धैर्यमातिष्ट सांप्रतम् / नास्त्येव नूनमायातमतिक्रान्तस्य वस्तुनः
'সেয়েহে তুমি শোক ত্যাগ কৰি এতিয়া ধৈৰ্য্য ধৰা। যি পাৰ হৈ গৈছে, সেয়া নিশ্চয়কৈ আৰু ঘূৰি নাহে।'
Verse 33
इत्युक्ता रेणुका तेन भृशं दुःखान्वितापि सा / कृच्छ्राद्धैर्यं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत
তেওঁ এইদৰে কোৱাত, ৰেণুকা অত্যন্ত দুখিত হ’লেও, কষ্টৰে ধৈৰ্য্য ধৰি 'সেয়াই হওক' বুলি উত্তৰ দিলে।
Verse 34
ततो रामो महाबाहुः पितुः सह सहोदरैः / अग्नौ सत्कर्त्तुमारेभे देहं राजन्यथविधि
হে ৰাজন! তাৰ পাছত মহাবাহু ৰামে (পৰশুৰাম) নিজৰ ভাইসকলৰ সৈতে মিলি যথাবিধি পিতৃৰ দেহৰ অগ্নি সংস্কাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 35
भर्तृशोकपरिताङ्गी रेणुकापि दृढव्रता / पुत्रान्सर्वान्समाहूय त्विदं वचनमब्रवीत्
স্বামীৰ শোকত ব্যাকুল, দৃঢ়ব্ৰতা ৰেণুকাই সকলো পুত্ৰক মাতি এই বাক্য ক’লে।
Verse 36
रेणुकोवाच / अहं व-पितरं पुत्राः स्वर्गतं पुण्यशीलिनम् / अनुगन्तुमिहेच्छामि तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हथ
ৰেণুকাই ক’লে— হে পুত্ৰসকল, তোমালোকৰ পুণ্যশীল পিতা স্বৰ্গলৈ গৈছে; মই তেওঁক অনুসৰণ কৰিব খোজোঁ, সেয়ে মোক অনুমতি দিয়া।
Verse 37
असह्यदुःशं वैधव्यं सहमाना कथं पुनः / भर्त्रा विरहिता तेन प्रवर्त्तिष्ये विनिन्दिता
অসহ্য দুখময় বৈধব্য সহি মই পুনৰ কেনেকৈ থাকিম? স্বামীৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ নিন্দিত হৈ কেনেকৈ জীৱন চলাম?
Verse 38
तस्मादनुगमिष्यामि भर्त्तारं दयितं मम / यथा तेन प्रवर्त्तिष्ये परत्रापि सहानिशम्
সেয়ে মই মোৰ প্ৰিয় স্বামীৰ অনুসৰণ কৰিম, যাতে পৰলোকোও দিন-ৰাতি তেওঁৰ সৈতে থাকিব পাৰোঁ।
Verse 39
ज्वलन्तमिममेवाग्निं संप्रविश्य चिरादिव / भर्तुर्मम भविष्यामि पितृलोकप्रियातिथिः
এই জ্বলন্ত অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰি, যেন বহুদিনৰ পাছত, মই মোৰ স্বামীৰ বাবে পিতৃলোকত প্ৰিয় অতিথি হ’ম।
Verse 40
अनुवादमृते पुत्रा भवद्भिस्तत्र कर्मणि / प्रतिभूय न वक्तव्यं यदि मत्प्रियमिच्छथ
হে পুত্ৰসকল, তাত সেই কৰ্মত অনুমতি নোহোৱাকৈ মাজত পৰি একো নক’বাঁ; যদি তোমালোকে মোৰ প্ৰিয় বিচাৰা।
Verse 41
इत्येवमुक्त्वा वचनं रेणुका दृढनिश्चया / अग्निं प्रविश्य भर्त्तारमनुगन्तुं मनोदधे
এইদৰে কথা কৈ দৃঢ়নিশ্চয়ী ৰেণুকাই অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰি স্বামীৰ অনুগমন কৰিবলৈ মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 42
एतस्मिन्नेव काले तु रेणुकां तनयैः सह / समाभाष्यातिगंभीरा वागुवाचाशरीरीणी
সেই সময়তে ৰেণুকাক পুত্ৰসকলৰ সৈতে সম্বোধন কৰি অতি গম্ভীৰ এক অশৰীৰী বাণী উচ্চাৰিত হ’ল।
Verse 43
हे रेणुके स्वतनयैर्गिरं मे ऽवहिता शृणु / मा कार्षीः साहसं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं तव
হে ৰেণুকে, নিজৰ পুত্ৰসকলৰ সৈতে মনোযোগে মোৰ বাণী শুনা। ভদ্ৰে, এনে দুঃসাহস নকৰিবা; মই তোমাৰ মঙ্গলৰ প্ৰিয় কথা ক’ম।
Verse 44
साहसो नैव कर्त्तव्यः केनाप्यात्महितैषिणा / न मर्त्तव्यन्त्वया सर्वो जीवन्भद्राणि पश्यति
যি নিজৰ হিত বিচাৰে, সি কেতিয়াও এনে দুঃসাহস নকৰিব। তোমাৰ মৰিব নালাগে; জীৱিত থাকিলেহে সকলো মঙ্গল দেখা যায়।
Verse 45
तस्माद्धैर्यधना भूत्वा भव त्वं कालकाङ्क्षिणी / निमित्तमन्तरीकृत्य किञ्चिदेव शुचिस्मिते
সেয়ে ধৈৰ্যকেই ধন কৰি, হে কাল-প্ৰতীক্ষিণী শুচিস্মিতে, তুমি স্থিৰ হোৱা; নিমিত্তক মধ্যস্থ কৰি অলপ সময় মাত্ৰ অপেক্ষা কৰা।
Verse 46
अचिरेणैव भर्त्ता ते भविष्यति सचेतनः / उत्पन्नजीवितेन त्वं कामं प्राप्स्यसि शोभने / भवित्री चिररात्राय बहुकल्याण भाजनम्
হে শোভনে, অচিৰেই তোমাৰ স্বামী সচেতন হৈ উঠিব; নবজীৱন লাভ কৰি তুমি ইচ্ছামতে সুখ পাবা, আৰু দীঘল ৰাতিৰ অন্তলৈ বহু কল্যাণৰ পাত্ৰ হ’বা।
Verse 47
वसिष्ठ उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा धृतिमालंब्य रेणुका / तद्वाक्यगौरवाद्धर्षमवापुस्तनयाश्च ते
বসিষ্ঠ ক’লে—সেই বাক্য শুনি ৰেণুকাই ধৈৰ্য ধৰি ল’লে; আৰু সেই বাক্যৰ গৌৰৱৰ বাবে তেওঁৰ পুত্ৰসকলেও হৰ্ষ লাভ কৰিলে।
Verse 48
ततोनीत्वा पितुर्देहमाश्रमाभ्यन्तरं मुनेः / शाययित्वा निवाते तु परितः समुपाविशन्
তাৰ পাছত তেওঁলোকে পিতৃৰ দেহ মুনিৰ আশ্ৰমৰ ভিতৰলৈ নিলে; নিৰ্বাত শান্ত ঠাইত শুৱাই দি চাৰিওফালে বহি ৰ’ল।
Verse 49
तेषां तत्रोपविष्टानामप्रहृष्टात्मचेतसाम् / निमत्तानि शुभान्यासन्ननेकानि महान्ति च
তেওঁলোক তাতে বহি আছিল, মন-চিত্ত আনন্দিত নাছিল; তথাপি বহু আৰু মহান শুভ নিমিত্ত প্ৰকাশ পালে।
Verse 50
तेन ते किञ्चिदाश्वस्तचेतसो मुनिपुङ्गवाः / निषेदुः सहिता मात्रा काङ्क्षन्तो जीवितं पितुः
সেয়েহে সেই মুনিপুঙ্গৱসকল কিছু আশ্বস্তচিত্ত হ’ল। মাতৃৰ সৈতে বহি পিতৃৰ জীৱনৰ কামনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 51
एतस्मिन्नन्तरे राजन्भृगुवंशधरो मुनिः / विधेर्बलेन मतिमांस्तत्रागच्छद्यदृच्छया
এই অন্তৰত, হে ৰাজন, ভৃগুবংশধৰ বুদ্ধিমান মুনি বিধিৰ বলত যাদৃচ্ছাকৈ তাত আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 52
अथर्वणां विधिः सा क्षाद्वेदवेदाङ्गपारगः / सर्वशास्त्रार्थवित्प्राज्ञः सकलासुरवन्दितः
সেইজন অথৰ্বণসকলৰ বিধি-আচাৰ্য, সঁচাকৈ বেদ-বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী; সকলো শাস্ত্ৰাৰ্থ-বিদ্ প্ৰাজ্ঞ, আৰু সমগ্ৰ অসুৰে বন্দিত।
Verse 53
मृतसंजीविनीं विद्यां यो वेद मुनिदुर्लभाम् / यथाहतान्मृतान्देवैरुत्थापयति दानवान्
মুনিসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ ‘মৃতসংজীৱিনী’ বিদ্যা যিজনে জানে, সি দেৱসকলে বধ কৰা মৃত দানৱসকলকো যথাৰীতি উঠাই জীৱন্ত কৰে।
Verse 54
शास्त्रमोशनसं येन राज्ञां राज्यफलप्रदम् / प्रणीतमनुजीवन्ति सर्वे ऽद्यापीह पार्थिवाः
যিজনে ৰজাসকলক ৰাজ্যফল প্ৰদানকাৰী ‘শাস্ত্ৰমোশন’ নীতিশাস্ত্ৰ প্ৰণীত কৰিলে, সেই অনুসাৰেই আজিও ইয়াত সকলো পাৰ্থিৱ ৰজা চলি থাকে।
Verse 55
स तदाश्रममासाद्य प्रविष्टो ऽन्तर्महामुनिः / ददर्श तदवस्थांस्तान्सर्वान्दुःखपरिप्लुतान्
মহামুনিয়ে সেই আশ্ৰমত উপস্থিত হৈ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰি সকলোকে দুখে আচ্ছন্ন অৱস্থাত দেখিলে।
Verse 56
अथ ते तु भृगुं दृष्ट्वा वंशम्य पितरं मुदा / उत्थायास्मै ददुश्चापि सत्कृत्य परमासनम्
তাৰ পিছত তেওঁলোকে বংশপিতা ভৃগুক দেখি আনন্দে উঠি সৎকাৰ কৰি তেখেতক শ্ৰেষ্ঠ আসন দিলে।
Verse 57
स चाशीर्भिस्तु तान्सर्वानभिनन्द्य महामुनिः / पप्रच्छ किमिदं वृत्तं तत्सर्वं ते न्यवेदयन्
মহামুনিয়ে সকলোকে আশীৰ্বাদ দি অভিনন্দন কৰি সুধিলে—“এইটো কি ঘটিল?” তেতিয়া তেওঁলোকে সকলো কথা তেখেতক জনালে।
Verse 58
तच्छ्रुत्वा स भृगुः शीघ्रं जलमादाय मन्त्रवित् / संजीविन्या विनया तं सिषेच प्रोच्चरन्निदम्
এই কথা শুনি মন্ত্রবিদ ভৃগুৱে তৎক্ষণাৎ জল লৈ সংজীৱিনী বিদ্যাৰে তেওঁক সিঞ্চন কৰি এইদৰে উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 59
यज्ञस्य तपसो वीय ममापि शुभमस्ति चेत् / तेनासौ जीवताच्छीघ्रं प्रसुप्त इवचोत्थितः
যদি যজ্ঞ আৰু তপস্যাৰ শক্তি আৰু মোৰো শুভ পুণ্য থাকে, তেন্তে তাৰ বলত সি শীঘ্ৰে জীৱিত হওক—যেন নিদ্ৰাৰ পৰা উঠি আহিল।
Verse 60
एवमुक्ते शुभे वाक्ये भृगुणा साधुकारिणा / समुत्तस्थावथार्चीकः साक्षाद्ग्ररुरिवापरः
ভৃগু মুনিৰ শুভ আৰু সাধুকাৰক বাক্য কোৱা হতেই আৰ্চীক তৎক্ষণাৎ উঠি দাঁড়াল; যেন সাক্ষাৎ আন এজন গৰুড়।
Verse 61
दृष्ट्वा तत्र स्थितं वन्द्यं भृगुं स्वस्य पितामहम् / ननाम भक्त्या नृपते कृताञ्जलिरुवाच ह
তাত অৱস্থিত বন্দনীয় নিজৰ পিতামহ ভৃগুক দেখি সি ভক্তিৰে নমস্কাৰ কৰিলে; হাত জোৰ কৰি (হে নৃপতে) এইদৰে ক’লে।
Verse 62
जमदग्निरुवाच धन्यो ऽहं कृतकृत्यो ऽहं सफलं जीवितं च मे
জমদগ্নিয়ে ক’লে—মই ধন্য, মই কৃতকৃত্য; মোৰ জীৱনো সাৰ্থক হ’ল।
Verse 63
यत्पश्ये चरणौ ते ऽद्य सुरासुरनमस्कृतौ / भगवन्किं करोम्यद्य शुश्रूषां तव मानद
আজি মই আপোনাৰ সেই চৰণযুগল দৰ্শন কৰিছোঁ, যাক দেৱ আৰু অসুৰেও নমস্কাৰ কৰে। হে ভগৱান, আজি মই কি কৰোঁ? হে মানদ, মই আপোনাৰ সেৱা কৰিব বিচাৰোঁ।
Verse 64
पुनीह्यात्मकुलं स्वस्य चरणांबुकणैर्विभो / इत्युक्त्वा सहसाऽनीतं रामेणार्ध्यं मुदान्वितः
হে বিভো, আপোনাৰ চৰণজলৰ কণাৰে মোৰ কুল পবিত্ৰ কৰক। এইদৰে কৈ সি আনন্দিত হ’ল; আৰু ৰামে তৎক্ষণাৎ আনিছিলা অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰিলে।
Verse 65
प्रददौ पादयोस्तस्य भक्त्यान मितकन्धरः / तज्जलं शिरसाधत्त सकुटुंबो महामनाः
মিতকন্ধৰে ভক্তিভাৱে তেওঁৰ চৰণত পাদ্য অৰ্ঘ্য দিলে। মহামনা তেওঁ পৰিয়ালসহ সেই জল শিৰত ধাৰণ কৰিলে।
Verse 66
अथ सत्कृत्य स भृगुं पप्रच्छ विनयान्वितः / भगवन् किं कृतं तेन राज्ञा दुष्टेन पातकम्
তাৰ পিছত তেওঁ ভৃগুক সৎকাৰ কৰি বিনয়ে সুধিলে— “ভগৱন, সেই দুষ্ট ৰজাই কোন পাপ কৰিল?”
Verse 67
यस्यातिथ्यं हि कृतवानहं सम्यग्विधानतः / साधुबुद्ध्यास दुष्टात्मा किं चकार महामते
যাক মই সাধুবুদ্ধিৰে বিধিপূৰ্বক আতিথ্য কৰিছিলোঁ, সেই দুষ্টাত্মা— হে মহামতে— কি কৰিলে?
Verse 68
वसिष्ठ उवाच एवं स पृष्टो मतिमान्भृगुः सर्वविदीश्वरः / चिरं ध्यात्वा समालोच्य कारणं प्राह भूपते
বসিষ্ঠ ক’লে— এইদৰে সোধা হ’লে সৰ্ববিদ, মতিৱান ভৃগুৱে দীঘল সময় ধ্যান কৰি বিচাৰ কৰি, হে ভূপতে, কাৰণ ক’লে।
Verse 69
भृगुरुवाच शृणु तात महाभाग बीजमस्य हि कर्मणः / यश्च वै कृतवान्पापं सर्वज्ञस्य तवानघ
ভৃগুৱে ক’লে— হে তাত মহাভাগ, এই কৰ্মৰ বীজ শুনা। হে অনঘ, সৰ্বজ্ঞ তোমাৰ প্ৰতি যিয়ে পাপ কৰিলে।
Verse 70
शप्तः पुरा वसिष्ठेन नाशार्थं स महीपतिः / द्विजापराधतो मूढ वीर्यं ते विनशिष्यते
সেই ৰজাক বশিষ্ঠ ঋষিয়ে পূৰ্বতে বিনাশৰ বাবে অভিশাপ দিছিল: 'হে মূৰ্খ! ব্ৰাহ্মণৰ প্ৰতি কৰা অপৰাধৰ বাবে তোমাৰ বীৰ্য নষ্ট হ'ব।'
Verse 71
तत्कथं वचनं तस्य भविष्यत्यन्यथा मुनेः / अयं रामो महावीर्यं प्रसह्यनृपपुङ्गवम्
তেন্তে সেই মুনিৰ বাক্য কেনেকৈ মিছা হ'ব পাৰে? এই মহাবীৰ্যৱান ৰামে সেই ৰাজশ্ৰেষ্ঠক বলপূৰ্বক...
Verse 72
हनिष्यति महाबाहो प्रतिज्ञां कृतवान्पुरा / यस्मादुरः प्रतिहतं त्वया मातर्ममाग्रतः
...হত্যা কৰিব, হে মহাবাহু! তেওঁ পূৰ্বতে প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল: 'হে মাতৃ, যিহেতু তুমি মোৰ সন্মুখত বুকু চপৰিয়াইছিলা...'
Verse 73
एकविंशतिवारं हि भृशं दुःखपरीतया / त्रिः सप्तकृत्वो निःक्षत्रां करिष्ये पृथिवीमिमाम्
...একৈশবাৰ, অত্যন্ত দুখেৰে জৰ্জৰিত হৈ। মই এই পৃথিৱীখনক একৈশবাৰ ক্ষত্ৰিয়হীন কৰিম।'
Verse 74
अतो ऽयं वार्यमाणो ऽपि त्वाया पित्रा निरन्तरम् / भाविनोर्ऽथस्य च बलात्करिष्यत्येव मानद
সেয়েহে, তুমি আৰু পিতৃয়ে নিৰন্তৰ বাধা দি থকা সত্ত্বেও, ভৱিষ্যতৰ প্ৰভাৱত তেওঁ নিশ্চয়কৈ এনে কৰিব, হে মানদ।
Verse 75
स तु राजा महाभागो वृद्धानां पर्युपासिता / दत्तात्रेयाद्धरेरंशाल्लब्धबोधो महामतिः
সেই মহাভাগ ৰজাই সদায় বৃদ্ধসকলৰ সেৱা-উপাসনা কৰিছিল। হৰিৰ অংশ দত্তাত্ৰেয়ৰ কৃপাৰে বোধ লাভ কৰি তেওঁ মহামতি হ’ল।
Verse 76
साक्षाद्भक्तो महात्मा च तद्वधे पातकं भवेत् / एवमुक्त्वा महाराज स भृगुर्ब्रह्मणः सुतः / यथागतं ययौ विद्वान्भविष्यत्कालपर्ययात्
তেওঁ সাক্ষাত্ ভক্ত আৰু মহাত্মা; তেওঁৰ বধ কৰিলে পাপ হব। এইদৰে কৈ, হে মহাৰাজ, ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ ভৃগু মুনি ভৱিষ্যৎ কালের পৰিৱর্তন জানি যিদৰে আহিছিল তিদৰে উভতি গ’ল।
Frequently Asked Questions
Rather than listing a pedigree, it advances vaṃśānucarita by showing how a ruler’s offense against a brahmin-sage (Jamadagni) becomes a dynastic turning point, motivating retaliatory action associated with Rāma (Paraśurāma) and reshaping kṣatriya legitimacy.
They are presented as catastrophes affecting both worlds (ihaloka and paraloka): the king’s self-reproach frames these acts as socially and metaphysically corrosive, explaining why Purāṇic history treats violence against brahmin sanctity as a trigger for political collapse and karmic retribution.
It functions as an affective-ethical bridge: her grief amplifies the adharma of the killing, sacralizes the āśrama space, and cues the reader for the imminent arrival of Rāma (Paraśurāma), thereby linking personal tragedy to larger historical-cosmological order.