Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने सप्तविंशतितमो ऽध्यायः // २७// वसिष्ठ उवाच स्वपन्तमेत्य राजानं सूतमागधवन्दिनः / प्रवोधयितुमव्यग्रा जगुरुच्चैर्निशात्यये

এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ুপ্ৰোক্ত মধ্যভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদ, অৰ্জুনোপাখ্যানত সপ্তবিংশ অধ্যায়। বসিষ্ঠ ক’লে—ৰাতিৰ অন্তত সূত, মাগধ আৰু বন্দীজন নিদ্ৰাৰত ৰজাৰ ওচৰলৈ আহি, তেওঁক জগাবলৈ ব্যগ্ৰ নহৈ উচ্চস্বৰে গীত গাবলৈ ধৰিলে।

Verse 2

वीणावेणुरवोन्मिश्रकलतालततानुगम् / समस्तश्रुतिसुश्राव्यप्रशस्तमधुरस्वरम्

বীণা আৰু বেণুৰ ধ্বনিৰে মিশ্ৰিত, কল-তাল-লয় অনুসৰণকাৰী; সকলো শ্ৰোতাৰ বাবে সুশ্ৰাৱ্য, প্ৰশংসনীয় আৰু মধুৰ স্বৰযুক্ত।

Verse 3

स्निग्धकण्ठाः सुविस्पष्टमूर्च्छनाग्रामसूचितम् / जगुर्गेयं मनोहारि तारमन्द्रलयान्वितम्

স্নিগ্ধ কণ্ঠৰ গায়কসকলে মূৰ্ছনা আৰু গ্ৰাম অতি স্পষ্টকৈ সূচাই, মনোহৰ গীত গালে; সেই গীত তাৰ আৰু মন্দ্ৰ দুয়ো লয়ৰে সমন্বিত আছিল।

Verse 4

ऊचुश्च तं महात्मानं राजानं सूतमागधाः / स्वपन्तं विविधा वाचो बुबोधयिषवः शनेः

তেতিয়া সূত আৰু মাগধসকলে নিদ্ৰাৰত সেই মহাত্মা ৰজাক ধীৰে ধীৰে নানা বাক্যৰে জগাবলৈ ক’লে।

Verse 5

पस्यायमस्तमभ्येति राजेन्द्रेन्दुः पराजितः / विवर्द्धमानया नूनं तव वक्त्रांबुजश्रिया

চোৱা, ৰজাসকলৰ চন্দ্ৰ যেন পৰাজিত হৈ অস্তলৈ গৈছে; নিশ্চয় তোমাৰ মুখ-পদ্মৰ বঢ়ি অহা শ্ৰীৰ বাবে।

Verse 6

द्रष्टुं त्वदान नांभोजं समुत्सुक इवाधुना / तमांसि भिन्दन्नादित्यः संप्राप्तो ह्युदयं विभो

এতিয়া যেন তোমাৰ মুখ-পদ্ম দৰ্শনত উৎসুক হৈ, অন্ধকাৰ ভেদি সূৰ্য, হে বিভো, উদয়লৈ আহি পৰিছে।

Verse 7

राजन्नखिलशीतांशुवंशमौलिशिखामणे / निद्रया लं महाबुद्धे प्रतिवुध्यस्व सांप्रतम्

হে ৰাজন, সমগ্ৰ চন্দ্ৰবংশৰ মুকুট-শিৰোমণি, মহাবুদ্ধিমান! নিদ্ৰা যথেষ্ট—এতিয়া জাগা।

Verse 8

इति तेषां वचः शृण्वन्नबुध्यत महीपतिः / क्षीराब्दौ शेषशयनाद्यथापङ्कजलोचनः

তেওঁলোকৰ কথা শুনিও ৰজা নাজাগিল; যেন ক্ষীৰসাগৰত শেষশয্যাত শয়ন কৰা পদ্মনয়ন (বিষ্ণু) নাজাগে।

Verse 9

विनिद्राक्षः समुत्थाय कर्म नैत्यकमादरात् / चकारावहितः सम्यग्जयादिकमशेषतः

নিদ্ৰাহীন চকুৰে উঠি তেওঁ আদৰে নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে। তাৰপিছত সাৱধানচিত্তে জয় আদি সকলো কাৰ্য সম্পূৰ্ণ কৰিলে।

Verse 10

देवतामभिवन्द्येष्टां गां दिव्यस्रग्गन्धभूषणः / कृत्वा दूर्वाञ्जनादर्शमङ्गल्यालम्बनानि च

ইষ্টদেৱতাক প্ৰণাম কৰি তেওঁ দিব্য মালা, সুগন্ধ আৰু অলংকাৰ ধাৰণ কৰিলে। দূৰ্বা, অঞ্জন, দৰ্পণ আদি মঙ্গলচিহ্নো গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 11

दत्त्वा दानानि चार्थिभ्यो नत्वा गोब्रह्मणानपि / निष्क्रम्य च पुरात्तस्मादुपतस्थे च भास्करम्

অৰ্থীসকলক দান দি আৰু গৰু-ব্ৰাহ্মণক প্ৰণাম কৰি, তেওঁ সেই নগৰৰ পৰা ওলাই সূৰ্যদেৱক উপাসনা কৰিলে।

Verse 12

तावदभ्याययुः सर्वं मन्त्रिसामन्तनायकाः / रचिताञ्जलयो राजन्नेमुश्च नृपसत्तमम्

সেই সময়তে মন্ত্ৰী, সামন্ত আৰু সেনানায়ক সকলোৱে আহি উপস্থিত হ’ল। হাত জোৰ কৰি, হে ৰাজন, তেওঁলোকে শ্ৰেষ্ঠ নৃপতিলৈ প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 13

ततः स तैः परिवृतः समुपेत्य तपोनिधिम् / ननाम पादयोस्तस्य किरीटेनार्कवर्चसा

তাৰপিছত তেওঁলোকৰ দ্বাৰা পৰিবৃত হৈ তপোনিধিৰ ওচৰলৈ গৈ, সূৰ্যতেজে দীপ্ত কিৰীটসহ তেওঁৰ চৰণযুগলত প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 14

आशीर्भिरभिनन्द्याथ राजानं मुनिपुङ्गवः / प्रश्रयावनतं साम्ना तमुवाचास्यतामिति

মুনিশ্ৰেষ্ঠে আশীৰ্বাদে ৰজাক অভিনন্দন কৰি, বিনয়ে নত হোৱা তেওঁক মধুৰ বাক্যে ক’লে— “আসন গ্ৰহণ কৰক।”

Verse 15

तमासीनं नरपतिं महार्षिः प्रीतमानसः / उवाच रजनी व्युष्टा सुखेन तव किं नृप

আসনত বহা সেই নৃপতিক প্ৰীতচিত্ত মহর্ষিয়ে ক’লে— “ৰাতি পাৰ হ’ল; হে নৃপ, তুমি সুখে আছানে?”

Verse 16

अस्माकमेव राजेन्द्र वने वन्येन जीवताम् / शक्यं मृगसधर्माणां येन केनापि वर्त्तितुम्

হে ৰাজেন্দ্ৰ, আমি তো বনত বনজ আহাৰে জীৱন ধাৰণ কৰোঁ; মৃগসদৃশ স্বভাৱৰ লোকৰ বাবে যিকোনোভাবে চলা সম্ভৱ।

Verse 17

अरण्ये नागराणां तु स्थितिरत्यन्तदुःसहा / अनभ्यस्तं हि राजेन्द्र ननु सर्वं हि दुष्करम्

কিন্তু হে ৰাজেন্দ্ৰ, নগৰবাসীৰ বাবে অৰণ্যত থকা অতি দুঃসহ; যাৰ অভ্যাস নাই, সেয়া সকলোয়ে দুষ্কৰ।

Verse 18

वनवासपरिक्लेशं भवान्यत्सानुगो ऽसकृत् / आप्तस्तु भवतो नूनं सा गौरवसमुन्नतिः

আপুনি অনুচৰসহ বাৰে বাৰে বনবাসৰ ক্লেশ সহিছে; নিশ্চয়েই ই আপোনাৰ গৌৰৱৰ মহৎ উন্নতি।

Verse 19

इत्युक्तस्तेन मुनिना स राजा प्रीतिपूर्वकम् / प्रहसन्निव तं भूयो वचनं प्रत्यभाषत

সেই মুনিয়ে এনেদৰে কোৱাত, সেই ৰজাই প্ৰীতিপূৰ্বক, যেন হাঁহি মাৰি, পুনৰ তেওঁক উত্তৰ দিলে।

Verse 20

ब्रह्मन्किमनया ह्युक्त्या दृष्टस्ते यादृशो महान् / अस्माभिमहिमा येन विस्मितं सकलं जगत्

হে ব্ৰাহ্মণ! এই কথাৰে কি? আমি আপোনাক যিদৰে মহান দেখিলোঁ; আপোনাৰ মহিমাত সমগ্ৰ জগত বিস্মিত।

Verse 21

भवत्प्रभावसंजातविभवाहतचेतसः / इतो न गन्तुमिच्छन्ति सैनिका मे महामुने

হে মহামুনে! আপোনাৰ প্ৰভাৱজাত বৈভৱে যিসকলৰ চিত্ত মোহিত কৰিছে, মোৰ সেই সৈনিকসকলে ইয়াৰ পৰা যাবলৈ ইচ্ছা নকৰে।

Verse 22

त्वादृशानां जगन्तीह प्रभावैस्तपसां विभो / ध्रियन्ते सर्वदा नूनमचिन्त्यं ब्रह्मवर्चसम्

হে বিভো! আপোনাৰ দৰে তপস্বীৰ প্ৰভাৱতেই এই জগত সদায় ধাৰিত হয়; নিশ্চয় অচিন্ত্য ব্ৰহ্মতেজ স্থিৰ থাকে।

Verse 23

नैव चित्रं तव विभो शक्रोति तपसा भवान् / ध्रुवं कर्त्तुं हि लोकानामवस्थात्रितयं क्रमात्

হে বিভো! ইয়াত আশ্চৰ্য নাই যে আপুনি তপস্যাবলে লোকসমূহৰ তিন অৱস্থাক ক্ৰমে স্থিৰ কৰিব পাৰে।

Verse 24

सुदृष्टा ते तपःसिद्धिर्महती लोकपूजिता / गमिष्यामि पुरीं ब्रह्मन्ननुजानातु मां भवान्

আপোনাৰ তপস্যাসিদ্ধি অতি শুভ, মহান আৰু লোকপূজিত। হে ব্ৰাহ্মণ, মই নগৰলৈ যাব খোজোঁ; অনুগ্ৰহ কৰি মোক অনুমতি দিয়ক।

Verse 25

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेनस मुनिः कार्त्तवीर्येण सादरम् / संभावयित्वा नितरां तथेति प्रत्यभाषत

বসিষ্ঠ ক’লে—কাৰ্ত্তবীৰ্যই এইদৰে সশ্ৰদ্ধে কোৱাত মুনিয়ে তেওঁক বিশেষ সন্মান কৰি ‘তথাই’ বুলি উত্তৰ দিলে।

Verse 26

मुनिना समनुज्ञातो विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् / सैन्यैः परिवृतः सर्वैः संप्रतस्थे पुरीं प्रति

মুনিৰ অনুমতি পাই তেওঁ সেই আশ্ৰমৰ পৰা ওলাই আহিল আৰু সকলো সৈন্যে ঘেৰাই নগৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 27

स गच्छंश्चिन्तयामास मनसा पथि पार्थिवः / अहो ऽस्य तपसः सिद्धिर्लोक विस्मयदायिनी

পথত গৈ থাকোঁতে সেই ৰজাই মনতে ভাবিলে—আহা! এই তপস্যাৰ সিদ্ধি লোকক বিস্মিত কৰে।

Verse 28

यया लब्धेदृशी धेनुः सर्वकामदुहां वरा / किं मे सकलराज्येन योगर्द्ध्या वाप्यनल्पया

যাৰ দ্বাৰা এনে শ্ৰেষ্ঠ ধেনু লাভ হ’ল, যি সকলো কামনা পূৰণ কৰে—তেন্তে মোৰ সমগ্ৰ ৰাজ্যৰ কি প্ৰয়োজন? বা অপাৰ যোগসমৃদ্ধিৰেই বা কি?

Verse 29

गोरत्नभूता यदियं धेनुर्मुनिवरे स्थिता / अनयोत्पादिता नूनं संपत्स्वर्गसदामपि

হে মুনিবৰ! যদি এই ধেনু গো-ৰত্নস্বৰূপ হৈ আপোনাৰ আশ্ৰমত স্থিত থাকে, তেন্তে নিশ্চয়েই ইয়াৰ দ্বাৰাই স্বৰ্গবাসীৰো সম্পদ উৎপন্ন হয়।

Verse 30

ऋद्धमैन्द्रमपि व्यक्तं पदं त्रैलोक्यपूजितम् / अस्या धेनोरहं मन्ये कलां नार्हति षोडशीम्

ত্রিলোকপূজিত ইন্দ্ৰৰ প্ৰকাশিত ঐশ্বৰ্যময় পদো, মোৰ মতে, এই ধেনুৰ ষোড়শ কলাৰো সমান নহয়।

Verse 31

इत्येवं चिन्तयानं तं पश्चादभ्येत्य पार्थिवम् / चन्द्रगुप्तो ऽब्रवीन्मन्त्री कृताञ्जलि पुटस्तदा

এইদৰে চিন্তা কৰি থকা সেই ৰজাৰ ওচৰলৈ পিছফালৰ পৰা আহি, মন্ত্ৰী চন্দ্ৰগুপ্তে তেতিয়া কৰজোড়ে ক’লে।

Verse 32

किमर्थं राजशार्दूल पुरीं प्रतिगमिष्यसि / रक्षितेन च राज्येन पुर्या वा किं फलं तव

হে ৰাজশাৰ্দূল! আপুনি কিয় নগৰলৈ উভতি যাব খুজিছে? ৰক্ষিত ৰাজ্য আৰু নগৰে আপোনাক কি ফল দিব?

Verse 33

गोरत्नभूता नृपतेर्यावर्धेनुर्न चालये / वर्त्तते नार्द्धमपि ते राज्यं शून्यं तव प्रभो

হে প্ৰভু! নৃপতিৰ এই গো-ৰত্নস্বৰূপ ধেনু যেতিয়ালৈকে নচলে, তেতিয়ালৈকে আপোনাৰ ৰাজ্য আধাও নচলে; সেয়া যেন শূন্য।

Verse 34

अन्यच्च दृष्टमाश्चर्यं मया राजञ्छृणुष्व तत् / भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाश्च तथा स्त्रियः

হে ৰাজন, মই দেখা আন এটা আশ্চৰ্য কথা শুনা—তাত মনোমোহক ভৱন আছিল, আৰু তেনেকুৱাই মনোমোহক নাৰীসকলও আছিল।

Verse 35

प्रासादा विविधाकारा धनं चादृष्टसंक्षयम् / धेनो तस्यां क्षणेनैव विलीनं पश्यतो मम

বিভিন্ন আকাৰৰ প্ৰাসাদ আৰু ক্ষয় নেদেখা ধন আছিল; কিন্তু সেয়া সকলো সেই গাভীৰ ভিতৰত মোৰ চকুৰ সন্মুখতে এক ক্ষণতে লীন হৈ গ’ল।

Verse 36

तत्तपोवनमेवासीदिदानीं राजसत्तम / एवंप्रभावा सा यस्य तस्य किं दुर्लं भवेत्

হে ৰাজসত্তম, এতিয়া যি আছে সেয়াই সেই তপোবন আছিল; যাৰ এনে প্ৰভাৱ, তাৰ বাবে কি দুৰ্লভ হ’ব পাৰে?

Verse 37

तस्माद्रत्नार्हसत्त्वेन स्वीकर्त्तव्या हि गौस्त्वया / यदि ते ऽनुमतं कृत्यमाख्येयमनुजीविभिः

সেয়ে বাবে ৰত্নাৰ্হ মহিমাসম্পন্ন এই গাভী তুমি নিশ্চয় গ্ৰহণ কৰা উচিত; যদি তোমাৰ অনুমতি থাকে, তেন্তে অনুজীৱিসকলে কৰণীয় কথা জনাব।

Verse 38

राजोवाच / एवमेवाहमप्येनां न जानामीत्यसांप्रतम् / ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यमिति मे शङ्कते मनः

ৰাজাই ক’লে—মইও এতিয়ালৈকে একে ভালদৰে নাজানো; ‘ব্ৰাহ্মণস্ব অপহৰণ কৰা উচিত নহয়’—এই সন্দেহ মোৰ মনত জাগে।

Verse 39

एवं ब्रुवन्तं राजानमिदमाह पुरोहितः / गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो गर्हयन्निव भूपते

ৰজা এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই, পুৰোহিত গৰ্গ—বুদ্ধিমানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ—হে ভূপতে, যেন তিৰস্কাৰ কৰোঁতেই এই কথা ক’লে।

Verse 40

ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन / ब्रह्मस्वसदृशं लोके दुर्जरं नेह विद्यते

ব্ৰাহ্মণস্ব কোনো অৱস্থাতেই—আপদতেও—কেতিয়াও অপহৰণ কৰা উচিত নহয়; কিয়নো ব্রহ্মস্বৰ দৰে দুর্জয় বস্তু এই লোকত নাই।

Verse 41

विषं हन्त्युपयोक्तारं लक्ष्यभूतं तु हैहय / कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः

বিষে তাকেই মাৰে যিয়ে তাক উপভোগ কৰে, হে হৈহয়, যি লক্ষ্য হয়; কিন্তু ব্রহ্মস্বৰ অৰণি-অগ্নি বংশক শিপাৰ সৈতে দহি পেলায়।

Verse 42

अनिवार्यमिदं लोके ब्रह्मस्वन्दुर्जरं विषम् / पुत्रपौत्रान्तफलदं विपाककटु पार्थिव

হে পাৰ্থিৱ, এই লোকত ব্রহ্মস্ব নামৰ এই দুর্জৰ বিষ অনিবার্য; ইয়াৰ ফল পুত্ৰ-পৌত্ৰান্তলৈকে যায় আৰু ইয়াৰ বিপাক অতি কটু।

Verse 43

एश्वर्यमूढं हि मनः प्रभूममसदात्मनाम् / किन्नामासन्न कुरुते नेत्रास द्विप्रलोभितम्

অসদাত্মাসকলৰ মন প্ৰভুত্ব আৰু ঐশ্বৰ্যত মোহিত হয়; তেতিয়া ওচৰত থাকি সি কি কি নকৰে, যেতিয়া চকু অসৎ আৰু ব্ৰাহ্মণধনৰ লোভত প্ৰলুব্ধ হয়!

Verse 44

वेदान्यस्त्वामृते को ऽन्यो विना दानान्नृपोत्तम / आदानं चिन्तयानो हि बाह्मणेष्वभिवाञ्छति

হে নৃপোত্তম! বেদ আৰু দানত তোমাৰ দৰে উদাৰ আন কোন আছে? দান নকৰি কেৱল লোৱাৰ চিন্তা কৰা জনে ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজতো লোভ কৰে।

Verse 45

ईदृशस्त्वं महाबाहो कर्म सज्जननिन्दितम् / मा कृथास्तद्धि लोकेषु यशोहानिकरं तव

হে মহাবাহো! তুমি এনে মহান হৈ সজ্জনে নিন্দা কৰা কৰ্ম নকৰিবা; কিয়নো সেয়া লোকসমাজত তোমাৰ যশ ক্ষয় কৰে।

Verse 46

वंशे महति जातस्त्वं वदान्यानां प्रहीभुजाम् / यशांशि कर्मणानेन संप्रतं माव्यनीवशः

তুমি দানশীল ৰজাসকলৰ মহান বংশত জন্ম লৈছা; এই কৰ্মে এতিয়াই তোমাৰ যশৰ অংশ নষ্ট নকৰিবা।

Verse 47

अहो ऽनुजीविनः किञ्चिद्भर्तारं व्यसनार्णवे / तत्प्रसादसमुन्नद्धा मज्जयं त्यनयोन्मुखाः

আহা! অনুজীৱীসকলে ভৰ্তাক দুঃখ-সাগৰত অলপ পৰাও পৰি থকা দেখিলেই, তেওঁৰ প্ৰসাদত মত্ত হৈ, অন্যায়ৰ দিশে মুখ কৰি তেওঁকেই ডুবাই দিয়ে।

Verse 48

श्रिया विकुर्वन्पुरुषकृत्यचिन्त्ये विचेतनः / तन्मतानुप्रवृत्तिश्च राजा सद्यो विषीदति

ঐশ্বৰ্যত বিকৃত হৈ, পুৰুষকৰ্তব্য নাভাবা বিবেকহীন ৰজা, তেওঁলোকৰ মত অনুসৰি চলিলে, তৎক্ষণাৎ বিষাদত পৰে।

Verse 49

अज्ञातमुनयो मन्त्री राजानमनयांबुधौ / आत्मना सह दुर्बुद्धिर्लोहनौरिव मज्जयेत्

অজ্ঞ মুনিৰ দৰে মন্ত্ৰী যদি ৰজাক নীতি-সমুদ্ৰলৈ লৈ যায়, তেন্তে সেই দুৰ্বুদ্ধি লোহাৰ নাওঁৰ দৰে নিজেসহ ৰজাকো ডুবাই পেলাব।

Verse 50

तस्मात्त्वं राजशार्दूल मूढस्य नयवर्त्मनि / मतमस्य सुदुर्बुद्धेर्नानुवर्त्तितुमर्हसि

সেয়ে, হে ৰাজশাৰ্দূল! সেই মূঢ়ৰ নীতি-পথত নচলিবা; সেই অতিদুৰ্বুদ্ধিৰ মত অনুসৰণ কৰা তোমাৰ বাবে শোভন নহয়।

Verse 51

एवं हि वदतस्तस्य स्वामिश्रेयस्करं वचः / आक्षिप्य मन्त्री राजानमिदं भूयो ह्यभाषत

সি এনেদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই, স্বামীৰ মঙ্গলকাৰী বাক্য ধৰি মন্ত্ৰীয়ে ৰজাক থামাই পুনৰ এইদৰে ক’লে।

Verse 52

ब्राह्मणो ऽयं स्वजातीयहितमेव समीक्षते / महान्ति राजकार्याणि द्विजैर्वेत्तुं न शक्यते

এই ব্ৰাহ্মণে নিজৰ জাতিভাইৰ হিতেই চায়; মহৎ ৰাজকাৰ্য দ্বিজসকলে বুজিব নোৱাৰে।

Verse 53

राज्ञैव राजकार्याणि वेद्यानि स्वमनीषया / विना वै भोजनादाने कार्यं विप्रो न विन्दति

ৰাজকাৰ্য ৰজাই নিজ বুদ্ধিৰে জানিব লাগে; ভোজন আৰু দান নাথাকিলে বিপ্ৰৰ কোনো কাৰ্য সিদ্ধ নহয়।

Verse 54

ब्राह्मणो नावमन्तव्यो वन्दनीयश्च नित्यशः / प्रतिसंग्राहयणीयश्च नाधिकं साधितं क्वचित्

ব্ৰাহ্মণক কেতিয়াও অৱমাননা নকৰিবা; তেওঁ সদায় বন্দনীয়। তেওঁক যথোচিত সন্মান-সত্কাৰ কৰিব লাগে; ইয়াতকৈ ডাঙৰ সাধন ক’তো নাই।

Verse 55

तस्मात्स्वीकृत्य तां धेनुं प्रयाहि स्वपुरं नृप / नोचेद्राज्यं परित्यज्य गच्छस्वतपसे वनम्

সেয়ে, হে নৃপ, সেই ধেনুটি গ্ৰহণ কৰি নিজ নগৰলৈ উভতি যা। নচেৎ ৰাজ্য ত্যাগ কৰি তপস্যাৰ বাবে বনলৈ গমন কৰা।

Verse 56

क्षमावत्त्वं ब्राह्मणानां दण्डः क्षत्रस्य पार्थिव / प्रसह्य हरणे वापि नाधर्मस्ते भविष्यति

হে পাৰ্থিৱ, ব্ৰাহ্মণৰ গুণ ক্ষমাশীলতা, আৰু ক্ষত্ৰিয়ৰ ধৰ্ম দণ্ড। বলপূৰ্বক ল’লেও তোমাৰ অধৰ্ম নহ’ব।

Verse 57

प्रसह्य हरणे दोषं यदि संपश्यसे नृप / दत्त्वा मूल्यं गवाश्वाद्यमृषेर्थेनुः प्रगृह्यताम्

হে নৃপ, যদি বলপূৰ্বক হৰণত দোষ দেখা পাওঁ, তেন্তে গৰু-ঘোঁৰা আদি মূল্য দি ঋষিৰ ধেনুটি গ্ৰহণ কৰা।

Verse 58

स्वीकर्तव्या हि सा धेनुस्त्वया त्वं रत्नभागयतः / तपोधनानां हि कुतो रत्नसंग्रहणादरः

সেই ধেনুটি তোমাৰ অৱশ্যে গ্ৰহণযোগ্য, কিয়নো তুমি ৰত্নৰ ভাগী। তপোধন ঋষিসকলৰ ৰত্ন সঞ্চয়ত ক’ৰ পৰা আগ্ৰহ থাকিব?

Verse 59

तपोधन बलः शान्तः प्रीतिमान्स नृप त्वयि / तस्मात्ते सर्वथा धेनुं याचितः संप्रदास्यति

হে নৃপ! তেওঁ তপোধন, বলৱান আৰু শান্ত, আৰু তোমাৰ প্ৰতি প্ৰীতিমান। সেয়ে তুমি অনুৰোধ কৰিলে তেওঁ নিশ্চয় সেই ধেনু তোমাক দিব।

Verse 60

अथ वा गोहिरण्यद्यं यदन्यदभिवाञ्छितम् / संगृह्य वित्तं विपुलं धेनुं तां प्रतिदास्यति

অথবা গৰু, সোণ আদি বা আন যি ইচ্ছিত, বহুল ধন সংগ্ৰহ কৰি তেওঁ সেই ধেনুৰ বিনিময়ত তোমাক দিব।

Verse 61

अनुपेक्ष्यं महद्रत्नं राज्ञा वै भूतिमिच्छता / इति मे वर्त्तते बुद्धिः कथं वा मन्यते भवान्

ঐশ্বৰ্য ইচ্ছা কৰা ৰজাই এই মহাৰত্নক অৱহেলা কৰা উচিত নহয়—এনেই মোৰ বুদ্ধি। ভৱান কি ভাবে?

Verse 62

राजोवाच / गत्वा त्वमेव तं विप्रं प्रसाद्य च विशेषतः / दत्त्वा चाभीप्सितं तस्मै तां गामानय मन्त्रिक

ৰজাই ক’লে—হে মন্ত্ৰিক! তুমি নিজেই গৈ সেই বিপ্ৰক বিশেষভাৱে প্ৰসন্ন কৰা; আৰু তেওঁক অভীষ্ট দান দি সেই গাইখন আনি দিয়া।

Verse 63

वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततोराज्ञा स मन्त्री विधिचोदितः / निवृत्य प्रययौ शीघ्रं जमदग्नेरथाश्रमम्

বসিষ্ঠে ক’লে—ৰজাই এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, বিধিৰ প্ৰেৰণা পোৱা সেই মন্ত্ৰী ঘূৰি আহি শীঘ্ৰে জমদগ্নিৰ আশ্ৰমলৈ ৰওনা হ’ল।

Verse 64

गते तु नृपतौ तस्मिन्नकृतव्रणसंयुतः / समिदानयनार्थाय रामो ऽपि प्रययौ वनम्

সেই নৃপতি গ’লত, ব্ৰতনিষ্ঠ ৰামো সমিধা আনিবলৈ বনলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 65

ततः स मन्त्री सबलः समासाद्य तदाश्रमम् / प्रणम्य मुनिशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्

তাৰপিছত সেই মন্ত্ৰী সৈন্যসহ সেই আশ্ৰমত উপস্থিত হৈ মুনিশ্ৰেষ্ঠক প্ৰণাম কৰি এই কথা ক’লে।

Verse 66

चन्द्रगुप्त उवाच ब्रह्मन्नृपतिनाज्ञप्तं राजा तु भुवि रत्नभाक् / रत्नभूता च धेनुः सा भुवि दोग्ध्रीष्वनुत्तमा

চন্দ্ৰগুপ্ত ক’লে— হে ব্ৰাহ্মণ! নৃপতিৰ আদেশ আছে; ৰজা পৃথিৱীত ৰত্নৰ ভাগী, আৰু সেই ধেনু ৰত্নস্বৰূপা, দোহন গাভীৰ মাজত অনুত্তম।

Verse 67

तस्माद्रत्नंसुवर्णं वा मूल्यमुक्त्वा यथोचितम् / आदाय गोरत्नभूतां धेनुं मे दातुमर्हसि

সেয়ে, যথোচিত মূল্য হিচাপে ৰত্ন বা সোণ গ্ৰহণ কৰি, গোৰত্নস্বৰূপা সেই ধেনুটিক মোক দান কৰক।

Verse 68

जमदग्निरुवाच होमधेनुरियं मह्यं न दातव्या हि कस्यचित् / राजा वदान्यः स कथं ब्रह्मस्वमभिवाञ्छति

জমদগ্নিয়ে ক’লে— এই হোমধেনু মোৰ; ইয়াক কাকো দিয়া উচিত নহয়। দানশীল ৰজা কেনেকৈ ব্ৰাহ্মণস্ব কামনা কৰে?

Verse 69

मन्त्र्युवाच रत्नभाक्त्वंन नृपतिर्द्धेनुं ते प्रतिकाङ्क्षति / गवायुतेन तस्मात्त्वं तस्मै तां दातुमर्हसि

মন্ত্ৰী ক’লে—তুমি ৰত্নৰ ভাগী; নৃপতি তোমাৰ ধেনুটিক আকাংক্ষা কৰে। সেয়ে গবায়ুত (হাজাৰ গাই) মূল্যত তুমি তেওঁক সেই ধেনু দান কৰা উচিত।

Verse 70

जमदग्निरुवाच क्रयविक्रययोर्नाहं कर्त्ता जातु कथञ्चन / हविर्धानीं च वै तस्मान्नोत्सहे दातुमञ्जसा

জমদগ্নি ক’লে—মই কেতিয়াও ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ কৰ্তা নহয়। সেয়ে তেওঁক হবিদ্ধানী (যজ্ঞধেনু) সহজে দিবলৈ মই সাহস নকৰোঁ।

Verse 71

मन्त्र्युवाच राज्यार्धेनाथ वा ब्रह्मन्सकलेनापि भूभृतः / देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति

মন্ত্ৰী ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! ৰাজ্যৰ অর্ধাংশৰ বিনিময়েই হওক বা সমগ্ৰ ৰাজ্যৰ বিনিময়েই হওক, এই এক ধেনু দিয়া; ই তোমাৰ মঙ্গল হ’ব।

Verse 72

जमदग्निरुवाच जीवन्नाहं तु दास्यामि वासवस्यापि दुर्मते / गुरुणा याचितं किं ते वचसा नृपतेः पुनः

জমদগ্নি ক’লে—হে দুৰ্মতি! মই জীয়াই থাকোঁতে বাসৱ ইন্দ্ৰকো নেদিম। গুৰুৱে যি যাচনা কৰিছে তাক এৰি, পুনৰ ৰজাৰ কথাৰে তোমাৰ কি প্ৰয়োজন?

Verse 73

मन्त्र्युवाच त्वमेव स्वेच्छया राज्ञे देहि धेनुं सुहृत्तया / यथा बलेन नीतायां तस्यां त्वं किं करिष्यसि

মন্ত্ৰী ক’লে—তুমি নিজ ইচ্ছাৰে, সুহৃদ্ভাৱে, ৰজাক ধেনুটো দিয়া। কিয়নো যদি বলপূৰ্বক লৈ যোৱা হয়, তেন্তে তুমি কি কৰিব পাৰিবা?

Verse 74

जमदग्निरुवाच दाता द्विजानां नृपतिः स यद्यप्याहरिष्यति / विप्रो ऽहं किं करिष्यामि स्वेच्छावितरणं विना

জমদগ্নিয়ে ক’লে— দ্বিজসকলৰ দাতা ৰজাই; সি ইচ্ছা কৰিলে দিব। কিন্তু মই ব্ৰাহ্মণ; স্বেচ্ছাদান নোহোৱাকৈ মই কি কৰিব পাৰোঁ?

Verse 75

वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः संक्रुद्धः स मन्त्री पापचेतनः / प्रसह्य नेतुमारेभे मुनेस्तस्य पयस्विनीम्

বসিষ্ঠে ক’লে— এইদৰে কোৱা শুনি পাপচেতনা সেই মন্ত্ৰী ক্ৰুদ্ধ হ’ল আৰু বলপূৰ্বক সেই মুনিৰ দুধাৰু গাইখন নিবলৈ ধৰিলে।