Adhyaya 33
Devahūti’s Prayers, Kapila’s Departure, and Devahūti’s Liberation (Siddhapada)
কপিলদেৱৰ সাঙ্কখ্য-ভক্তি আৰু আত্মসাক্ষাৎকাৰৰ উপদেশৰ ফল এই অধ্যায়ত প্ৰকাশ পায়। মৈত্ৰেয় ক’লে—অজ্ঞানমুক্ত দেৱহূতি ভগৱানক ব্ৰহ্মাৰ উৎস, অসংখ্য ব্ৰহ্মাণ্ডৰ কাৰণ, গুণসমূহৰ নিয়ন্তা আৰু পতিতক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ অৱতীৰ্ণ কৰুণ অৱতাৰ বুলি গভীৰ প্ৰাৰ্থনাৰে স্তৱ কৰে। তেওঁ নাম-সংকীৰ্তনৰ—শ্ৰৱণ, কীৰ্তন, স্মৰণ—পৰিবর্তনকাৰী শক্তি প্ৰকাশ কৰে, যাৰ দ্বাৰা অৱহেলিত জন্মৰ লোকেও বৈদিক পৱিত্ৰতাৰ যোগ্য হয়। সন্তুষ্ট কপিলদেৱে এই পথ সহজ আৰু শীঘ্ৰ মুক্তিদায়ক বুলি আশ্বাস দি, কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰি ঈশান দিশলৈ গমন কৰে; দিব্য সন্মান লাভ কৰি বদ্ধ জীৱৰ মুক্তিৰ বাবে সমাধিত স্থিত থাকে আৰু সাঙ্কখ্য আচাৰ্যসকলে তেওঁক পূজা কৰে। দেৱহূতি কৰ্দমৰ ঐশ্বৰ্যময় আশ্ৰমত থাকিও ভোগ ত্যাগ কৰি বিষ্ণুধ্যান বৃদ্ধি কৰে, গুণাতীত অৱস্থা লাভ কৰি মোক্ষ পায়। তেওঁৰ সিদ্ধিস্থান ‘সিদ্ধপদ’ নামে খ্যাত হয় আৰু তেওঁৰ দেহতত্ত্ব পুণ্যনদী হৈ স্নানকাৰীক সিদ্ধি প্ৰদান কৰে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्री सा कर्दमस्य दयिता किल देवहूति: । विस्रस्तमोहपटला तमभिप्रणम्य तुष्टाव तत्त्वविषयाङ्कितसिद्धिभूमिम् ॥ १ ॥
শ্ৰীমৈত্ৰেয় ক’লে—কপিলদেৱৰ বচন শুনি কৰ্দম মুনিৰ প্ৰিয়া পত্নী আৰু কপিলৰ জননী দেবহূতি ভক্তিযোগ আৰু তত্ত্বজ্ঞান সম্পৰ্কীয় অজ্ঞান-মোহৰ পৰা মুক্ত হ’ল। সাঙ্কখ্য তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক আৰু মোক্ষৰ আধাৰভূমি ভগৱানক প্ৰণাম কৰি তলৰ স্তৱেৰে তেওঁক সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 2
देवहूतिरुवाच अथाप्यजोऽन्त:सलिले शयानं भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुस्ते । गुणप्रवाहं सदशेषबीजं दध्यौ स्वयं यज्जठराब्जजात: ॥ २ ॥
দেৱহূতি ক’লে—ব্ৰহ্মাক ‘অজ’ বোলা হয়, কিয়নো আপুনি বিশ্বৰ তলদেশৰ জলে শয়ন কৰিলে আপোনাৰ নাভিকমলৰ পৰা তেওঁৰ জন্ম হয়। তথাপি তেওঁও ভূত-ইন্দ্ৰিয়-বিষয়ৰ আধাৰ, গুণপ্ৰবাহৰ মূল আৰু অনন্ত সৃষ্টিৰ বীজস্বৰূপ আপোনাৰ দিৱ্য দেহকেই ধ্যান কৰে।
Verse 3
स एव विश्वस्य भवान्विधत्ते गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्य: । सर्गाद्यनीहोऽवितथाभिसन्धिर् आत्मेश्वरोऽतर्क्यसहस्रशक्ति: ॥ ३ ॥
হে প্ৰভু! গুণপ্ৰবাহত আপোনাৰ শক্তিসমূহ বিভক্ত কৰি আপুনিয়েই সৃষ্টিৰ, স্থিতিৰ আৰু প্ৰলয়ৰ বিধান কৰে, যদিও আপুনি স্বয়ং অকৰ্তা সদৃশ। আপোনাৰ সংকল্প কেতিয়াও ব্যৰ্থ নহয়; আপুনি সকলো জীৱৰ পৰম আত্মেশ্বৰ। আপুনি এক হৈও আপোনাৰ অচিন্ত্য সহস্ৰ শক্তি নানাভাৱে কাৰ্য কৰে—ই আমাৰ বাবে অতর্ক্য।
Verse 4
स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ कथं नु यस्योदर एतदासीत् । विश्वं युगान्ते वटपत्र एक: शेते स्म माया-शिशुरङ्घ्रिपान: ॥ ४ ॥
হে নাথ! আপুনি মোৰ জঠৰত ধাৰিত হৈ জন্ম ল’লে—ই কেনেকৈ সম্ভৱ? যাৰ উদৰত সমগ্ৰ বিশ্ব আছে, সেই পৰমজন মোৰ উদৰৰ পৰা কেনেকৈ জন্মিব? কিন্তু যুগান্তে আপুনি এটা বটপাতত শয়ন কৰি, মায়া-শিশুৰ দৰে হৈ নিজৰ পদ্মপদৰ আঙুঠা চুষি থাকে—সেইবাবে এই আশ্চৰ্য সম্ভৱ।
Verse 5
त्वं देहतन्त्र: प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये । यथावतारास्तव सूकरादयस् तथायमप्यात्मपथोपलब्धये ॥ ५ ॥
হে বিভো! পতিত পাপীসকলৰ পাপ শমাবলৈ আৰু আপোনাৰ নিৰ্দেশত আশ্ৰিত লোকসকলৰ অভ্যুদয়ৰ বাবে আপুনি এই দেহ ধাৰণ কৰে। যেনেকৈ আপুনি বৰাহ আদি অৱতাৰ স্বেচ্ছায় গ্ৰহণ কৰে, তেনেকৈ এই অৱতাৰো আপোনাৰ আশ্ৰিতসকলক আত্মপথৰ দিৱ্য জ্ঞান দান কৰিবলৈ প্ৰকট হৈছে।
Verse 6
यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनाद् यत्प्रह्वणाद्यत्स्मरणादपि क्वचित् । श्वादोऽपि सद्य: सवनाय कल्पते कुत: पुनस्ते भगवन्नु दर्शनात् ॥ ६ ॥
হে ভগৱান! তোমাৰ নামৰ শ্ৰৱণ-সংকীৰ্তন, প্ৰণাম বা স্মৰণ মাত্ৰতেই শ্বপচকুলজাতেও তৎক্ষণাৎ যজ্ঞৰ যোগ্য হয়; তেন্তে তোমাৰ সাক্ষাৎ দৰ্শনৰ মহিমা কিমান অধিক!
Verse 7
अहो बत श्वपचोऽतो गरीयान् यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् । तेपुस्तपस्ते जुहुवु: सस्नुरार्या ब्रह्मानूचुर्नाम गृणन्ति ये ते ॥ ७ ॥
আহো! শ্বপচকুলজাত হলেও যাৰ জিহ্বাৰ আগত তোমাৰ নাম থাকে সি অতি শ্ৰেষ্ঠ। যিসকলে তোমাৰ নাম গায়, তেওঁলোকে নিশ্চয় তপস্যা কৰিছে, যজ্ঞ কৰিছে, তীৰ্থস্নান কৰিছে আৰু বেদ অধ্যয়ন কৰিছে।
Verse 8
तं त्वामहं ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यक्स्रोतस्यात्मनि संविभाव्यम् । स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं वन्दे विष्णुं कपिलं वेदगर्भम् ॥ ८ ॥
হে পৰব্ৰহ্ম! তোমাক পৰম পুৰুষ বুলি জানি, অন্তৰ্মুখ স্ৰোতত আত্মাৰ ভিতৰত ধ্যান কৰোঁ। তোমাৰ স্বতেজে গুণপ্ৰবাহ ধ্বস্ত হয়; হে বিষ্ণু, কপিল, বেদগৰ্ভ—মই তোমাক বন্দনা কৰোঁ।
Verse 9
मैत्रेय उवाच ईडितो भगवानेवं कपिलाख्य: पर: पुमान् । वाचाविक्लवयेत्याह मातरं मातृवत्सल: ॥ ९ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—এইদৰে মাতৃবচনে স্তুত হৈ, মাতৃৱাত্সল্যৰে পৰিপূৰ্ণ পৰম পুৰুষ ভগৱান কপিল গম্ভীৰ বাণীৰে মাতাক উত্তৰ দিলে।
Verse 10
कपिल उवाच मार्गेणानेन मातस्ते सुसेव्येनोदितेन मे । आस्थितेन परां काष्ठामचिरादवरोत्स्यसि ॥ १० ॥
কপিল ক’লে—মাতৃ! মোৰ দ্বাৰা উপদেশিত এই সুসেৱ্য পথ অতি সহজ। ইয়াত স্থিত থাকিলে তুমি অচিৰেই, এই দেহতে থাকিয়েই, পৰম অৱস্থা (মুক্তি) লাভ কৰিবা।
Verse 11
श्रद्धत्स्वैतन्मतं मह्यं जुष्टं यद्ब्रह्मवादिभि: । येन मामभयं याया मृत्युमृच्छन्त्यतद्विद: ॥ ११ ॥
হে মাতৃ, ব্ৰহ্মবাদীসকলেও মানি লোৱা মোৰ এই মতত শ্ৰদ্ধা ৰাখা। এই আত্মসাক্ষাৎকাৰৰ পথ তুমি নিখুঁতভাৱে অনুসৰণ কৰিলে ভৌতিক ভয় আৰু কলুষৰ পৰা মুক্ত হৈ শেষত মোকেই লাভ কৰিবা; এই ভক্তিসেৱাৰ বিধি নজনাসকল জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা ওলাই আহিব নোৱাৰে।
Verse 12
मैत्रेय उवाच इति प्रदर्श्य भगवान्सतीं तामात्मनो गतिम् । स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोऽनुमतो ययौ ॥ १२ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—এইদৰে ভগৱান কপিলদেৱে নিজৰ সতী মাতাক আত্মগতিপথ দেখুৱাই উপদেশ দিলে। ব্ৰহ্মবাদিনী মাতাৰ অনুমতি লৈ, কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰি, তেওঁ গৃহ ত্যাগ কৰি প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 13
सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक् । तस्मिन्नाश्रम आपीडे सरस्वत्या: समाहिता ॥ १३ ॥
পুত্ৰৰ যোগ-আদেশ অনুসাৰে দেৱহূতিও সেই আশ্ৰমতেই ভক্তিযোগ অনুশীলন কৰিলে। সৰস্বতীৰ তীৰত কৰ্দম মুনিৰ গৃহ পুষ্পেৰে ইমান শোভিত আছিল যে তাক সৰস্বতীৰ পুষ্পমুকুট বুলিও ধৰা হৈছিল; তাতেই তেওঁ একাগ্ৰচিত্তে সমাধিস্থ হ’ল।
Verse 14
अभीक्ष्णावगाहकपिशान्जटिलान्कुटिलालकान् । आत्मानं चोग्रतपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम् ॥ १४ ॥
তেওঁ দিনে তিনিবাৰ স্নান কৰিবলৈ ধৰিলে; ফলত তেওঁৰ কুঁকুৰা ক’লা চুলি ধীৰে ধীৰে ধূসৰ হ’ল। কঠোৰ তপস্যাত দেহ ক্ৰমে কৃশ হ’ল আৰু তেওঁ জীৰ্ণ বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিলে।
Verse 15
प्रजापते: कर्दमस्य तपोयोगविजृम्भितम् । स्वगार्हस्थ्यमनौपम्यं प्रार्थ्यं वैमानिकैरपि ॥ १५ ॥
প্ৰজাপতি কৰ্দম মুনিৰ গৃহস্থ ঐশ্বৰ্য তপ আৰু যোগসিদ্ধিৰ বলত এনেদৰে বিকশিত হৈছিল যে সেয়া অতুলনীয় আছিল। আকাশত বিমানত ভ্ৰমণ কৰা বৈমানিকসকলৰো বাবে সেয়া কাম্য আছিল, আৰু কেতিয়াবা তেওঁলোকেও সেই সমৃদ্ধিত ঈৰ্ষা কৰিছিল।
Verse 16
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च ॥ १६ ॥
ইয়াত কৰ্দম মুনিৰ গৃহ-ঐশ্বৰ্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। দুধৰ ফেনৰ দৰে শুভ্ৰ শয্যা-বিছনা; হাতীদাঁতৰ আসন সোণালী জালি-কাৰুকাৰ্যযুক্ত আৱৰণে ঢকা; সোণৰ পালংকত অতি কোমল গদি আৰু তকিয়া আছিল।
Verse 17
स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नप्रदीपा आभान्ति ललना रत्नसंयुता: ॥ १७ ॥
ঘৰৰ দেৱালসমূহ স্বচ্ছ স্ফটিক আৰু উৎকৃষ্ট মৰকত ৰত্নেৰে গঠিত আছিল; তাত ৰত্নদীপ ঝলমল কৰিছিল। সেই ৰত্নৰ কিৰণতেই গৃহ নিজে আলোকিত আছিল। গৃহৰ নাৰীসকলও ৰত্নাভৰণেৰে সুসজ্জিত আছিল।
Verse 18
गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं बह्वमरद्रुमै: । कूजद्विहङ्गमिथुनं गायन्मत्तमधुव्रतम् ॥ १८ ॥
মূল গৃহৰ চৌপাশে সুগন্ধি ফুলেৰে ভৰা মনোৰম উদ্যান আছিল; বহু উঁচু আৰু তাজা ফল দিয়া গছ-গছনিৰে সুশোভিত। গছত পখীৰ জোৰে কূজন কৰিছিল, আৰু মত্ত মৌমাখিৰ গুঞ্জনে সুৰ তুলিছিল; সেই নাদে সমগ্ৰ পৰিৱেশ অতি মধুৰ হৈছিল।
Verse 19
यत्र प्रविष्टमात्मानं विबुधानुचरा जगु: । वाप्यामुत्पलगन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम् ॥ १९ ॥
দেৱহূতি যেতিয়া সেই মনোৰম উদ্যানত পদ্মগন্ধময় পুখুৰীত স্নান কৰিবলৈ প্ৰৱেশ কৰিছিল, তেতিয়া দেবলোকৰ অনুচৰ গন্ধৰ্বসকলে কৰ্দমৰ গৃহস্থজীৱনৰ গৌৰৱ গাইছিল। তেওঁৰ মহান স্বামী কৰ্দমে সদায় তেওঁক ৰক্ষা কৰিছিল।
Verse 20
हित्वा तदीप्सिततममप्याखण्डलयोषिताम् । किञ्चिच्चकार वदनं पुत्रविश्लेषणातुरा ॥ २० ॥
দেৱহূতিৰ অৱস্থা সকলো দিশৰ পৰা অনন্য আছিল; স্বৰ্গলোকৰ নাৰীসকলেও যি সুখ-সামগ্ৰীৰ প্ৰতি ঈৰ্ষা কৰে, সেই সকলো থাকিলেও তেওঁ সেয়া ত্যাগ কৰিলে। তেওঁ কেৱল মহান পুত্ৰৰ বিচ্ছেদত ব্যাকুল হৈ মুখত অলপ বিষণ্ণতা আনিলে।
Verse 21
वनं प्रव्रजिते पत्यावपत्यविरहातुरा । ज्ञाततत्त्वाप्यभून्नष्टे वत्से गौरिव वत्सला ॥ २१ ॥
স্বামী সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰি গৃহ ত্যাগ কৰাৰ পাছত, একমাত্ৰ পুত্ৰ কপিলো গুচি গ’ল। জীৱন-মৃত্যুৰ তত্ত্ব জানিও, হৃদয় শুদ্ধ থাকিলেও, বাছুৰ হেৰালে গাই যেন শোক কৰে তেনেকৈ দেৱহূতি পুত্ৰবিৰহত গভীৰ দুখত পৰিল।
Verse 22
तमेव ध्यायती देवमपत्यं कपिलं हरिम् । बभूवाचिरतो वत्स नि:स्पृहा तादृशे गृहे ॥ २२ ॥
হে বিদুৰ, তেওঁ নিজৰ পুত্ৰ-ৰূপ ভগৱান হৰি কপিলদেৱক সদায় ধ্যান কৰি থাকোঁতে অচিৰেই সেই সুসজ্জিত গৃহৰ প্ৰতিও নিস্পৃহ আৰু অনাসক্ত হৈ পৰিল।
Verse 23
ध्यायती भगवद्रूपं यदाह ध्यानगोचरम् । सुत: प्रसन्नवदनं समस्तव्यस्तचिन्तया ॥ २३ ॥
তাৰ পাছত, সদায় প্ৰসন্ন মুখৰ নিজৰ পুত্ৰ ভগৱান কপিলদেৱৰ পৰা সকলো কথা বিস্তাৰে আগ্ৰহেৰে শুনি, দেৱহূতীয়ে পৰম প্ৰভুৰ বিষ্ণুৰূপক নিৰন্তৰ ধ্যান কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 24
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा । युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना ॥ २४ ॥ विशुद्धेन तदात्मानमात्मना विश्वतोमुखम् । स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम् ॥ २५ ॥
ভক্তিৰ অবিৰত প্ৰবাহ-যোগে, প্ৰবল বৈৰাগ্যৰে, যুক্ত অনুশীলনৰ পৰা জন্মা ব্ৰহ্ম-হেতু জ্ঞানে তেওঁ বিশুদ্ধ হ’ল। শুদ্ধ আত্মাৰে তেওঁ সৰ্বতো-মুখ পৰম পুৰুষত মন লীন কৰিলে, আৰু স্বানুভূতিত মায়াগুণজনিত সকলো সংশয় লুপ্ত হ’ল।
Verse 25
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा । युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना ॥ २४ ॥ विशुद्धेन तदात्मानमात्मना विश्वतोमुखम् । स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम् ॥ २५ ॥
ভক্তিৰ অবিৰত প্ৰবাহ-যোগে, প্ৰবল বৈৰাগ্যৰে, যুক্ত অনুশীলনৰ পৰা জন্মা ব্ৰহ্ম-হেতু জ্ঞানে তেওঁ বিশুদ্ধ হ’ল। শুদ্ধ আত্মাৰে তেওঁ সৰ্বতো-মুখ পৰম পুৰুষত মন লীন কৰিলে, আৰু স্বানুভূতিত মায়াগুণজনিত সকলো সংশয় লুপ্ত হ’ল।
Verse 26
ब्रह्मण्यवस्थितमतिर्भगवत्यात्मसंश्रये । निवृत्तजीवापत्तित्वात्क्षीणक्लेशाप्तनिर्वृति: ॥ २६ ॥
তাইৰ মন আত্মাশ্ৰয় পৰম ভগৱানত সম্পূৰ্ণ স্থিৰ হ’ল, আৰু নিৰাকাৰ ব্ৰহ্মৰ তত্ত্বজ্ঞানো স্বতঃ প্ৰকাশ পালে। দেহ-উপাধিৰ অভিমান নিবৃত্ত হোৱাত সকলো ক্লেশ নাশ হৈ তাই পৰমানন্দময় নিৰ্বৃতি লাভ কৰিলে।
Verse 27
नित्यारूढसमाधित्वात्परावृत्तगुणभ्रमा । न सस्मार तदात्मानं स्वप्ने दृष्टमिवोत्थित: ॥ २७ ॥
নিত্য সমাধিত আৰূঢ় হৈ আৰু গুণপ্ৰেৰিত ভ্ৰমৰ পৰা পৰাৱৃত্ত হোৱাত তাই নিজৰ দেহো স্মৰণ নকৰিলে; যেন জাগি উঠিলে মানুহে স্বপ্নত দেখা দেহসমূহ পাহৰি যায়।
Verse 28
तद्देह: परत: पोषोऽप्यकृशश्चाध्यसम्भवात् । बभौ मलैरवच्छन्न: सधूम इव पावक: ॥ २८ ॥
তাইৰ দেহ, স্বামী কৰ্দমে সৃষ্টি কৰা দিব্য কন্যাসকলে যত্ন ল’লেও, সেই সময়ত মানসিক চিন্তা নথকাৰ বাবে ক্ষীণ নহ’ল। মলিনতাৰে আচ্ছন্ন হৈ তাই ধোঁৱাৰে ঘেৰা অগ্নিৰ দৰে দেখা দিছিল।
Verse 29
स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम् । दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रविष्टधी: ॥ २९ ॥
তাইৰ দেহ তপোযোগত লীন আছিল; কেতিয়াবা চুলি মুকলি, কেতিয়াবা বস্ত্ৰ এলোমেলো হ’লেও, বুদ্ধি বাসুদেৱত প্ৰৱিষ্ট হোৱাত দেৱবশে তাই একো বুজি নাপালে।
Verse 30
एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरत: परम् । आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं भगवन्तमवाप ह ॥ ३० ॥
হে বিদুৰ! কপিলদেৱে উপদেশ দিয়া পথ অনুসৰণ কৰি দেবহূতি অল্প সময়তে বন্ধনমুক্ত হ’ল আৰু সহজেই ব্ৰহ্মনিৰ্বাণস্বৰূপ পৰম ভগৱান—অন্তৰ্যামী—ক প্ৰাপ্ত কৰিলে।
Verse 31
तद्वीरासीत्पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्यविश्रुतम् । नाम्ना सिद्धपदं यत्र सा संसिद्धिमुपेयुषी ॥ ३१ ॥
হে বিদুৰ, য’ত দেবহূতীয়ে পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিছিল, সেই স্থান অতি পবিত্ৰ তীৰ্থ; ত্ৰিলোকত ‘সিদ্ধপদ’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 32
तस्यास्तद्योगविधुतमार्त्यं मर्त्यमभूत्सरित् । स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धिदा सिद्धसेविता ॥ ३२ ॥
হে সৌম্য বিদুৰ, তেওঁৰ যোগশুদ্ধিত নশ্বৰ দেহতত্ত্ব জলে লয় হৈ সৰিত ৰূপে বৈছে। সেই নদী স্ৰোতসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠ, সিদ্ধিদায়িনী আৰু সিদ্ধসকলৰ সেবিত।
Verse 33
कपिलोऽपि महायोगी भगवान्पितुराश्रमात् । मातरं समनुज्ञाप्य प्रागुदीचीं दिशं ययौ ॥ ३३ ॥
হে বিদুৰ, মহাযোগী ভগৱান কপিল পিতৃ-আশ্ৰমৰ পৰা মাতৃৰ অনুমতি লৈ উত্তৰ-পূৰ্ব দিশলৈ গ’ল।
Verse 34
सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: । स्तूयमान: समुद्रेण दत्तार्हणनिकेतन: ॥ ३४ ॥
তেওঁ উত্তৰ দিশে গৈ থাকোঁতে সিদ্ধ, চাৰণ, গন্ধৰ্ব, মুনি আৰু অপ্সৰাগণে স্তৱ কৰি সন্মান অৰ্পণ কৰিলে; সাগৰেও অৰ্ঘ্য আৰু নিবাসস্থান দান কৰিলে।
Verse 35
आस्ते योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैरभिष्टुत: । त्रयाणामपि लोकानामुपशान्त्यै समाहित: ॥ ३५ ॥
তেওঁ আজিও তাত যোগসমাধিত স্থিত, ত্ৰিলোকৰ বন্ধিত জীৱসকলৰ শান্তি-মুক্তিৰ বাবে একাগ্ৰ। সাংখ্যাচাৰ্যসকলে তেওঁক পূজা-স্তৱ কৰে।
Verse 36
एतन्निगदितं तात यत्पृष्टोऽहं तवानघ । कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश्च पावन: ॥ ३६ ॥
হে বৎস, তুমি যি সুধিছিলা, হে নিৰ্দোষ, মই তাৰ উত্তৰ ক’লোঁ। কপিলদেৱ আৰু মাতা দেবহূতিৰ সংলাপ আৰু লীলা অতি পবিত্ৰ।
Verse 37
य इदमनुशृणोति योऽभिधत्ते कपिलमुनेर्मतमात्मयोगगुह्यम् । भगवति कृतधी: सुपर्णकेताव् उपलभते भगवत्पदारविन्दम् ॥ ३७ ॥ एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया । इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ६ ॥
যি কপিলমুনিৰ আত্মযোগৰ এই গূঢ় মত শুনে বা পঢ়ে, সি গৰুড়ধ্বজ ভগৱানত দৃঢ় ভক্তি লাভ কৰি ভগৱানৰ পদপদ্ম প্ৰাপ্ত হয় আৰু তেওঁৰ ধামত প্ৰেমসেৱাত প্ৰৱেশ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter asserts the Bhāgavata principle that bhakti is spiritually primary and not constrained by social birth. Chanting, hearing, remembrance, and obeisance to Bhagavān purify consciousness at its root (citta-śuddhi), thus granting real qualification (adhikāra) for sacred life. The point is not social polemic but theological: divine grace accessed through nāma transcends guṇa-based contamination and reconstitutes the person’s spiritual identity.
Devahūti’s prayer highlights avatāra-tattva: the Lord’s appearance is not forced by karma or material causality. He manifests by His own will (svatantra) through inconceivable potency (acintya-śakti). Thus, His ‘birth’ is a līlā—an accessible revelation for the upliftment of conditioned beings—while His ontological status remains the all-containing Supreme.
Siddhapada is identified as the location where Devahūti attained perfection through Kapila’s instructions. The narrative sacralizes geography by linking realization to place: her bodily elements are said to become a holy river, and bathing there grants perfection. This functions as tīrtha-māhātmya—showing how bhakti-realization leaves a continuing purifying imprint for future seekers.
Kapila emphasizes practicability: steady devotional engagement—supported by knowledge and renunciation—can produce liberation without waiting for death. “Within this body” indicates jīvan-mukti: freedom from fear and material designation through guṇa-transcendence, culminating in direct attainment of the Lord as Paramātmā and Bhagavān.
The opulence establishes the strength of Devahūti’s renunciation: she is not rejecting poverty but voluntarily relinquishing even enviable celestial-level comforts. This contrast illustrates vairāgya born of bhakti—detachment arising from higher taste and absorption in the Lord—rather than detachment forced by deprivation.
Kapila travels toward the northeast and is honored by celestial beings; the ocean offers him residence. The chapter states he remains there in trance for the deliverance of conditioned souls, and that Sāṅkhya ācāryas worship him—presenting Kapila as a continuing spiritual authority whose teaching lineage is rooted in divine personhood.